Đồng xu đầu tiên được giới khảo cổ và sử học thừa nhận rộng rãi xuất hiện ở vương quốc Lydia, miền tây Tiểu Á (nay thuộc Thổ Nhĩ Kỳ), vào khoảng cuối thế kỷ 7 trước Công nguyên. Đó là những hạt hợp kim vàng – bạc tự nhiên có dập hình đầu sư tử, khối lượng gần như chuẩn. Gần cùng thời, ở Trung Hoa cũng có tiền đồng hình xẻng, hình dao — một dòng phát triển riêng.
Điều làm đồng xu khác hẳn một thỏi kim loại không phải là chất liệu, mà là con dấu: dấu ấn của một chính quyền bảo đảm rằng miếng kim loại này đúng khối lượng, đúng độ tuổi, không cần cân lại. Bài này kể đồng xu đã đi từ con dấu ấy đến đồng xu tròn có răng cưa ở mép mà bạn cầm hôm nay, và vì sao mỗi chi tiết trên nó đều có lý do.
Trước đồng xu: kim loại cân theo khối lượng
Từ rất lâu trước khi có đồng xu, các nền văn minh Lưỡng Hà và Ai Cập đã dùng bạc làm thước đo giá trị. Bạc được trao dưới dạng thỏi, vòng, mảnh cắt, và mỗi lần giao dịch người ta phải đặt lên cân. Đơn vị đo là đơn vị khối lượng: shekel ở Lưỡng Hà ban đầu là một khối lượng chứ không phải một đồng tiền. Các bộ luật cổ như bộ luật Hammurabi ghi các khoản phạt, khoản trả công bằng bạc tính theo khối lượng.
Cách làm này có hai điểm yếu. Thứ nhất, mỗi lần mua bán đều phải cân, mà cân thì có thể gian. Thứ hai, người nhận không biết bạc có bị pha kim loại rẻ tiền hay không, trừ khi cắt ra hoặc thử. Nghĩa là mọi giao dịch đều phải trả thêm một khoản chi phí về thời gian và lòng nghi ngờ. Đồng xu ra đời để xoá bỏ chi phí ấy: một bên thứ ba có uy tín — nhà vua, thành bang — cân sẵn, thử sẵn, rồi đóng dấu.
Cái cân và quả cân vì vậy là tổ tiên trực tiếp của đồng xu. Nhiều tên tiền tệ còn mang dấu vết đó: đồng pound của Anh gốc là đơn vị khối lượng bạc, đồng peso trong tiếng Tây Ban Nha nghĩa là "khối lượng", và trong tiếng Việt, "lạng", "đồng cân" vừa là đơn vị cân vừa từng dùng để tính bạc, vàng.
Lydia và những đồng xu đầu tiên
Lydia nằm cạnh con sông Pactolus, nơi có cát chứa vàng lẫn bạc tự nhiên. Hợp kim tự nhiên này được người Hy Lạp gọi là electrum, màu vàng nhạt, tỷ lệ vàng – bạc thay đổi theo từng mẻ. Những đồng xu sớm nhất là các hạt electrum hình hạt đậu, một mặt dập hình (thường là đầu sư tử), mặt kia chỉ có vết đục của chày dập.
Các đồng xu electrum tìm thấy dưới nền đền Artemis ở Ephesus là một trong những chứng cứ khảo cổ quan trọng nhất cho niên đại này. Giới nghiên cứu còn tranh luận chính xác thập kỷ nào, và cả việc người Lydia hay các thành bang Hy Lạp ven biển Ionia làm trước; nhưng vùng đất và thời kỳ thì gần như được thống nhất.
Vì tỷ lệ vàng trong electrum không đều, giá trị thật của mỗi đồng xu cũng không đều — một nhược điểm lớn. Bước tiến tiếp theo thường được gắn với thời vua Croesus của Lydia ở thế kỷ 6 trước Công nguyên: tách riêng vàng và bạc để đúc hai loại xu tinh khiết, giá trị rõ ràng. Tên Croesus về sau thành thành ngữ cho sự giàu có trong nhiều ngôn ngữ châu Âu. Sau khi Ba Tư chiếm Lydia, rồi các thành bang Hy Lạp như Athens phát triển xu bạc riêng, đồng xu lan khắp Địa Trung Hải. Đồng bạc Athens dập hình con cú trở thành một trong những đồng tiền được tin dùng rộng rãi nhất thời cổ đại.
Hình in trên mặt đồng xu nói gì
Từ khi có đồng xu, hai mặt của nó đã là chỗ để cơ quan phát hành "ký tên". Đồng xu Lydia chỉ có hình đầu sư tử; đồng bạc Athens có đầu nữ thần Athena ở một mặt và con cú ở mặt kia, kèm vài chữ cái viết tắt tên thành phố. Những hình ấy không để trang trí: chúng cho người cầm biết đồng xu do ai bảo đảm, và vì vậy được tin đến đâu. Một đồng xu lạ hình thì người buôn phải cân và thử lại, coi như mất đi lợi thế của đồng xu.
Sau thời Alexander Đại đế, chân dung người cai trị dần chiếm chỗ của hình thần linh và con vật biểu trưng. Người La Mã đẩy việc này đi xa hơn: hình hoàng đế, tên và tước hiệu, cùng những hình ảnh ca ngợi chiến thắng hay công trình, được đổi theo từng đợt đúc. Vì đồng xu đi qua tay hàng triệu người, nó trở thành một trong những phương tiện truyền bá hình ảnh nhà cầm quyền hiệu quả nhất thời cổ đại. Nhờ vậy, ngày nay các nhà sử học dùng đồng xu như một nguồn tư liệu để xác định niên đại, tên tuổi và cả những biến cố chính trị.
Đồng xu hiện đại vẫn giữ cấu trúc ấy: một mặt mang biểu tượng quốc gia hoặc chân dung, mặt kia ghi mệnh giá, năm đúc, đôi khi có ký hiệu nhỏ cho biết nhà đúc nào làm ra. Người Việt gọi hai mặt là "sấp" và "ngửa" khi tung đồng xu để chọn bên, còn giới sưu tầm dùng chữ mặt phải và mặt trái. Đọc kỹ những chữ nhỏ ấy, bạn có thể biết đồng xu trong tay ra đời năm nào và ở đâu.
Dòng tiền đúc phương Đông
Ở Trung Hoa, tiền kim loại phát triển theo một hướng khác: không dập mà đúc trong khuôn. Thời Xuân Thu – Chiến Quốc có tiền đồng hình chiếc xẻng (bố tệ), hình con dao (đao tệ), mô phỏng công cụ lao động vốn từng được dùng trong trao đổi. Đến khi nhà Tần thống nhất, đồng tiền tròn có lỗ vuông ở giữa được chuẩn hoá, rồi trở thành khuôn mẫu cho tiền đồng ở Đông Á suốt hơn hai nghìn năm.
Khác biệt kỹ thuật này kéo theo khác biệt về hình dáng. Đúc bằng khuôn cho phép làm hàng trăm đồng trong một lần rót, nhưng đồng xu ra khỏi khuôn còn dính bavia, phải xâu qua lỗ giữa vào một thanh vuông để mài mép hàng loạt — đó là một trong những lý do thực tế của cái lỗ vuông. Dập bằng chày thì mỗi lần một đồng, nhưng hình ảnh sắc nét hơn và có thể dùng kim loại quý.
Việt Nam thuộc dòng tiền đúc phương Đông: các đồng tiền lỗ vuông của người Việt đúc từ thế kỷ 10 trở đi theo kỹ thuật khuôn. Chuyện riêng của những đồng tiền này — chữ trên mặt, đơn vị quan – tiền – đồng, kỹ thuật đúc — đủ dài cho một bài riêng. Ở đây chỉ cần ghi nhớ rằng hình dáng đồng xu không phải tuỳ ý: nó phản ánh cách người ta làm ra nó.
Vì sao đồng xu có răng cưa ở mép
Vấn nạn gọt xu. Khi đồng xu làm bằng vàng bạc thật, kẻ gian có thể gọt hay mài một lớp mỏng quanh mép mỗi đồng, gom phần kim loại vụn lại bán, rồi vẫn tiêu đồng xu như đủ giá. Một đồng xu bị gọt trông gần như nguyên vẹn. Qua nhiều tay, đồng xu nhẹ dần, và lòng tin vào tiền xu cũng mòn dần.
Máy dập và mép có khía. Từ thế kỷ 16–17, các nhà đúc tiền châu Âu chuyển sang dùng máy ép trục vít và máy cán, làm ra đồng xu tròn đều, dày đều. Khi đã tròn đều thì có thể khắc khía hoặc chữ lên mép. Mép có khía mà bị gọt sẽ lộ ngay vì mất khía.
Cuộc đúc lại ở nước Anh. Cuối thế kỷ 17, nước Anh tiến hành đúc lại toàn bộ tiền bạc vì xu cũ bị gọt quá nhiều. Isaac Newton nhận chức giám sát Nhà đúc tiền Hoàng gia năm 1696 và sau đó làm chủ quản, gắn tên mình với việc truy bắt kẻ làm tiền giả và gọt xu. Đồng xu dập máy có mép khía trở thành chuẩn mực.
Răng cưa ngày nay. Đồng xu hiện đại làm bằng hợp kim rẻ, không ai gọt để lấy kim loại nữa. Răng cưa còn lại vì quen thuộc, vì khó làm giả hơn mép trơn, và vì nó giúp người khiếm thị phân biệt mệnh giá bằng tay: nhiều nước cố ý cho đồng này mép trơn, đồng kia mép khía, đồng nọ có khía ngắt quãng.
Một đồng xu hiện đại được làm ra thế nào
Quy trình ở các nhà đúc tiền hiện đại khác nhau về chi tiết, nhưng các bước chính khá giống nhau và vẫn giữ tinh thần của chày dập cổ: kim loại được ép giữa hai khuôn mang hình hai mặt.
- Thiết kế và làm khuôn. Hình vẽ được tạc thành mẫu lớn, thu nhỏ lại và khắc lên khuôn thép cứng. Mỗi khuôn chỉ dập được một số lượng nhất định rồi mòn, nên phải làm nhiều khuôn giống hệt nhau.
- Cán tấm kim loại. Hợp kim (đồng – niken, thép mạ, nhôm – đồng…) được cán thành tấm có độ dày chính xác, vì độ dày quyết định khối lượng đồng xu.
- Đột phôi. Máy đột bấm tấm kim loại thành những phôi tròn trơn, giống như cắt bánh quy.
- Gờ mép và ủ. Phôi được lăn qua máy tạo gờ nổi quanh mép để bảo vệ hình khi xu cọ xát, rồi nung ủ cho mềm và làm sạch bề mặt.
- Dập. Phôi đặt giữa khuôn trên và khuôn dưới, ép với lực rất lớn trong một vòng kẹp; vòng kẹp có khía sẽ tạo luôn răng cưa ở mép.
- Kiểm tra và đếm. Đồng xu lỗi được loại, đồng đạt chuẩn được đếm, đóng gói và giao cho ngân hàng trung ương đưa vào lưu thông.
Điều đáng chú ý là chi phí sản xuất một đồng xu mệnh giá nhỏ có thể gần bằng hoặc vượt mệnh giá của nó, vì giá kim loại và công dập. Đây là một lý do khiến nhiều nước giảm dần hoặc ngừng đúc các đồng mệnh giá thấp. Đồng xu hiện đại tồn tại vì nó bền: một tờ tiền giấy mệnh giá nhỏ qua tay liên tục có thể mòn rách sau vài năm, còn một đồng xu dùng được vài chục năm.
Đồng xu ở Việt Nam hôm nay
Việt Nam đã từng phát hành tiền xu kim loại nhiều đợt trong thế kỷ 20. Đợt gần nhất mà nhiều người còn nhớ là năm 2003, Ngân hàng Nhà nước phát hành các đồng xu mệnh giá 200, 500, 1.000, 2.000 và 5.000 đồng, làm bằng thép mạ và đồng thau. Những đồng xu này vẫn có giá trị pháp lý, nhưng trên thực tế ít xuất hiện trong mua bán hằng ngày và Ngân hàng Nhà nước đã ngừng đưa thêm vào lưu thông từ năm 2011.
Lý do đồng xu không "bám rễ" ở Việt Nam thường được giải thích bằng thói quen: người dùng quen với tiền giấy và tiền polymer gấp gọn trong ví, đồng xu nặng túi, và nhiều cửa hàng không có ngăn đựng xu. Hiện nay, phần lớn giao dịch lẻ ở các đô thị như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng đã chuyển sang quét mã thanh toán trên điện thoại, khiến câu hỏi đồng xu càng ít được đặt ra.
Dù vậy, đồng xu vẫn sống khoẻ ở nhiều nước có máy bán hàng tự động, xe buýt thu tiền lẻ, bãi đỗ xe dùng xu. Và trong túi những người sưu tầm, đồng xu là một trong những tư liệu lịch sử bền bỉ nhất: hai nghìn năm sau, chữ và hình trên một đồng bạc cổ vẫn còn đọc được, cho biết ai đã bảo đảm cho nó và lời hứa ấy được giữ đến đâu.
Câu hỏi thường gặp
Đồng xu cổ nhất thế giới hiện được tìm thấy ở đâu?
Các đồng xu electrum tìm thấy ở khu vực đền Artemis tại Ephesus và vùng Lydia, miền tây Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay, thường được coi là những đồng xu sớm nhất. Niên đại chính xác còn tranh luận giữa các nhà nghiên cứu, nhưng phần lớn đặt vào cuối thế kỷ 7 trước Công nguyên.
Tiền hình xẻng, hình dao của Trung Hoa có phải là đồng xu không?
Chúng là tiền kim loại do nhà nước hoặc các thế lực địa phương đúc, có hình mô phỏng công cụ lao động. Nếu hiểu đồng xu là tiền kim loại có dấu bảo đảm của cơ quan phát hành thì chúng thuộc dòng tiền đúc riêng của phương Đông, phát triển song song với dòng tiền dập ở Địa Trung Hải.
Vì sao đồng xu thường có hình tròn?
Hình tròn không có góc nên ít bị mòn và gãy, dễ lăn và xếp chồng, dễ làm bằng khuôn hoặc phôi đột. Hình tròn còn giúp phát hiện gọt mép dễ hơn. Tuy vậy, một số nước vẫn có đồng xu nhiều cạnh hoặc có lỗ ở giữa để người dùng phân biệt bằng tay.
Đồng xu Việt Nam phát hành năm 2003 còn tiêu được không?
Theo thông tin công khai của Ngân hàng Nhà nước, các đồng xu này vẫn là phương tiện thanh toán hợp pháp, dù đã ngừng đưa thêm vào lưu thông. Nếu bạn còn giữ, nên hỏi chi nhánh ngân hàng về việc đổi hoặc nộp vào tài khoản theo quy định hiện hành.
Tại sao nhiều nước ngừng đúc đồng xu mệnh giá nhỏ?
Chi phí kim loại và công dập một đồng mệnh giá thấp có khi cao hơn mệnh giá của chính nó, trong khi người dân ít dùng vì giá cả đã tăng. Việc làm tròn số tiền khi thanh toán bằng tiền mặt giúp bỏ được những đồng xu nhỏ nhất mà không ảnh hưởng nhiều đến người mua.
Newton có thật từng làm việc ở nhà đúc tiền không?
Có. Isaac Newton được bổ nhiệm làm giám sát Nhà đúc tiền Hoàng gia Anh năm 1696 và giữ chức chủ quản từ năm 1699 đến khi qua đời. Ông tham gia cuộc đúc lại tiền bạc của nước Anh và nổi tiếng với việc truy tố những kẻ làm tiền giả.