Nhiệt kế y tế ra đời qua hơn ba thế kỷ: ống nhiệt nghiệm không vạch chia của Galileo cuối thế kỷ XVI, nhiệt kế thuỷ ngân và thang đo của Fahrenheit, Celsius thế kỷ XVIII, chiếc nhiệt kế lâm sàng ngắn gọn của Thomas Clifford Allbutt năm 1867, rồi nhiệt kế điện tử và hồng ngoại ở thế kỷ XX. Trong suốt hành trình ấy, thứ thay đổi nhiều nhất không phải chất lỏng trong ống, mà là ý niệm rằng thân nhiệt có thể đo và ghi thành con số.
Bài này kể lại những bước đó theo các mốc giới sử khoa học đã thống nhất, giải thích vì sao nhiệt kế thuỷ ngân có chỗ thắt nhỏ trong ống, vì sao con số 37 °C hay được coi là "chuẩn" lại là kết quả của một nghiên cứu thế kỷ XIX, và vì sao nhiệt kế thuỷ ngân đang biến mất. Bài không hướng dẫn chẩn đoán hay xử lý sốt; mọi câu hỏi về sức khoẻ cụ thể thuộc về nhân viên y tế.
Trước con số: thầy thuốc đo nóng lạnh bằng bàn tay
Từ thời Hippocrates, thầy thuốc phương Tây đã coi sốt là dấu hiệu quan trọng của bệnh, và các nền y học Trung Hoa, Ấn Độ, Việt Nam cổ truyền cũng có những khái niệm phong phú về hàn, nhiệt trong cơ thể. Nhưng trong hàng nghìn năm, cách đo duy nhất là bàn tay đặt lên trán, lên ngực người bệnh, cộng với quan sát mồ hôi, sắc mặt, mạch đập. Cảm giác nóng lạnh của bàn tay phụ thuộc vào chính nhiệt độ của tay người đo và môi trường xung quanh, nên không thể so giữa hai người, hai ngày, hai thầy thuốc.
Ý tưởng đo nhiệt độ bằng một dụng cụ nảy sinh trong cuộc cách mạng khoa học thế kỷ XVI–XVII, khi các nhà tự nhiên học châu Âu bắt đầu tin rằng hiện tượng tự nhiên có thể quy ra số đo. Khó khăn là nhiệt độ không thể nhìn thấy trực tiếp; cần tìm một vật thay đổi rõ ràng theo nhiệt độ và đọc được sự thay đổi ấy. Không khí và chất lỏng nở ra khi nóng, co lại khi lạnh, và đây là manh mối mà mọi chiếc nhiệt kế đầu tiên khai thác.
Cũng cần nói rõ rằng đo nhiệt độ cơ thể và đo nhiệt độ không khí đi theo hai nhánh khá khác nhau. Các nhà khí tượng cần dụng cụ đo trong phạm vi rộng, còn thầy thuốc cần đo chính xác trong khoảng vài độ quanh thân nhiệt bình thường. Chính yêu cầu "hẹp mà chính xác" này về sau sinh ra hình dáng đặc trưng của nhiệt kế y tế.
Các mốc chính từ ống nhiệt nghiệm đến thang độ
Những mốc dưới đây là phần ít tranh cãi trong sử nhiệt kế; năm tháng chính xác của vài dụng cụ đầu tiên vẫn được các nhà sử học bàn thêm.
- Cuối thế kỷ XVI: Galileo Galilei thường được ghi nhận với ống nhiệt nghiệm (thermoscope), một bầu không khí nối với ống nhúng trong nước. Không khí nở ra hay co lại làm mực nước lên xuống, nhưng dụng cụ chưa có vạch chia và bị ảnh hưởng bởi áp suất khí quyển.
- Đầu thế kỷ XVII: thầy thuốc Santorio Santorio ở Padua được nhiều tư liệu ghi là người sớm thêm thang chia vào ống nhiệt nghiệm và dùng nó để theo dõi nhiệt độ người bệnh. Dụng cụ của ông cồng kềnh và mất nhiều thời gian mới đọc được.
- Giữa thế kỷ XVII: ở Florence, các nhà khoa học thuộc vòng Medici làm nhiệt kế chất lỏng hàn kín ống, không còn phụ thuộc áp suất không khí.
- Năm 1714: Daniel Gabriel Fahrenheit làm nhiệt kế thuỷ ngân có độ tin cậy cao, và sau đó đề xuất thang đo mang tên ông.
- Năm 1742: nhà thiên văn Thuỵ Điển Anders Celsius đề xuất thang một trăm độ dựa trên điểm đông đặc và điểm sôi của nước. Trong bản gốc, ông đặt 0 là điểm sôi và 100 là điểm đông; thang được đảo lại thành dạng ta dùng hôm nay ngay sau đó.
Đến giữa thế kỷ XVIII, nhiệt kế thuỷ ngân có thang chia đã là dụng cụ đáng tin trong phòng thí nghiệm. Nhưng trong phòng bệnh, nó vẫn ít được dùng: những chiếc nhiệt kế y tế thời ấy dài, nặng, phải giữ trên người bệnh rất lâu mới đọc được.
Wunderlich và con số 37 °C
Người biến việc đo nhiệt độ thành thường quy trong bệnh viện thường được nhắc là bác sĩ người Đức Carl Reinhold August Wunderlich. Năm 1868, ông công bố một công trình lớn về thân nhiệt trong bệnh tật, dựa trên việc đo đi đo lại nhiệt độ của một số lượng rất lớn người bệnh tại bệnh viện ở Leipzig trong nhiều năm. Con số thường được dẫn là hàng chục nghìn người bệnh với số lần đo lên tới cả triệu, nhưng chi tiết phương pháp của ông khó kiểm lại vì đo ở nách bằng những chiếc nhiệt kế thời đó.
Kết luận nổi tiếng nhất từ công trình này là thân nhiệt người khoẻ mạnh trung bình quanh 37 °C và dao động theo giờ trong ngày, và sốt là dấu hiệu chứ không phải một bệnh riêng. Ông cũng cổ vũ việc vẽ đường nhiệt độ theo thời gian cho từng người bệnh, nền móng cho những tờ theo dõi thân nhiệt treo đầu giường bệnh mà nhiều thế hệ y tá đã quen thuộc.
Con số 37 °C vì thế không phải hằng số tự nhiên mà là kết quả đo của một thời kỳ. Những nghiên cứu sau này với nhiệt kế chính xác hơn, ví dụ một nghiên cứu công bố trên tạp chí JAMA năm 1992, cho thấy giá trị trung bình ở người trưởng thành khoẻ mạnh hơi thấp hơn, khoảng 36,8 °C khi đo ở miệng, và thân nhiệt khác nhau giữa người với người, giữa sáng với chiều, giữa vị trí đo. Đây là một ví dụ tốt về cách một con số "ai cũng biết" thật ra có lịch sử của nó.
Chiếc nhiệt kế thuỷ ngân ngắn: Allbutt năm 1867 và cái eo trong ống
Nhiệt kế y tế trước thập niên 1860 dài và chậm. Nhiều chiếc dài hơn một gang tay, phải giữ trên người bệnh khoảng hai chục phút mới ổn định. Đó là lý do việc đo nhiệt độ còn hiếm trong thực hành hằng ngày.
Năm 1867, bác sĩ người Anh Thomas Clifford Allbutt giới thiệu nhiệt kế lâm sàng ngắn. Chiếc nhiệt kế của ông dài khoảng 15 cm, đo trong vài phút, đủ nhỏ để bỏ túi. Từ đây, nhiệt kế trở thành dụng cụ cá nhân của người thầy thuốc, giống ống nghe.
Cái eo nhỏ phía trên bầu thuỷ ngân là chi tiết then chốt. Khi nóng lên, thuỷ ngân nở và bị đẩy qua chỗ thắt. Khi rút nhiệt kế ra và nhiệt độ giảm, cột thuỷ ngân phía trên bị đứt tại chỗ thắt và đứng yên, nên người đo có thời gian đọc con số cao nhất. Muốn đo lần sau, phải vẩy mạnh để thuỷ ngân trở về bầu.
Thuỷ ngân được chọn vì những lý do vật lý rõ ràng. Nó lỏng trong khoảng nhiệt độ rộng, nở đều theo nhiệt, không dính thành ống thuỷ tinh và có màu bạc dễ nhìn qua lăng kính của thân nhiệt kế. Điểm yếu là độc và thuỷ tinh dễ vỡ.
Thân nhiệt kế có tiết diện hình lăng kính. Mặt cắt hình tam giác làm cột thuỷ ngân mảnh trông to hơn khi nhìn từ đúng một góc, một mẹo quang học đơn giản giúp đọc vạch dễ hơn.
Từ thuỷ ngân sang điện tử và hồng ngoại: mỗi loại đo cái gì
Thế kỷ XX đem đến những nguyên lý đo hoàn toàn khác. Bảng dưới tóm tắt cơ chế của từng loại, không nhằm so sánh để chọn mua.
| Loại nhiệt kế | Nguyên lý | Ghi chú lịch sử |
|---|---|---|
| Thuỷ ngân trong thuỷ tinh | Chất lỏng nở theo nhiệt, chỗ thắt giữ số đo cao nhất | Chuẩn mực suốt khoảng một thế kỷ; đang bị loại dần |
| Chất lỏng thay thế (hợp kim gali, cồn màu) | Cùng nguyên lý giãn nở nhưng không dùng thuỷ ngân | Xuất hiện khi các nước hạn chế thuỷ ngân |
| Điện tử dạng que | Điện trở nhiệt đổi điện trở theo nhiệt độ, mạch điện tính ra số | Phổ biến trong gia đình từ cuối thế kỷ XX; thường có thuật toán dự đoán để rút ngắn thời gian |
| Hồng ngoại đo tai | Cảm biến đo bức xạ hồng ngoại phát ra từ màng nhĩ và ống tai | Đưa vào sử dụng rộng rãi từ khoảng cuối thập niên 1980–1990 |
| Hồng ngoại đo trán không chạm | Đo bức xạ từ da trán, kèm hiệu chỉnh theo môi trường | Dùng rất rộng rãi trong các đợt dịch để sàng lọc nhanh tại cửa ra vào |
Điểm chung của các thế hệ mới là chúng không còn đo bằng cách chờ một vật thể đạt cân bằng nhiệt với cơ thể, mà chuyển sang đo tín hiệu điện hay bức xạ rồi tính toán. Đổi lại tốc độ, các loại này phụ thuộc nhiều vào cách đặt, nhiệt độ phòng, mồ hôi, tóc, nên con số đo trán, đo tai, đo miệng, đo nách thường không giống hệt nhau.
Làm sao biết một chiếc nhiệt kế đo đúng: hiệu chuẩn và thang nhiệt độ quốc tế
Một chiếc nhiệt kế chỉ có giá trị khi con số của nó khớp với một chuẩn chung. Từ thời Fahrenheit và Celsius, cách làm cơ bản là dựa vào các điểm cố định, tức những hiện tượng xảy ra ở nhiệt độ lặp lại được, như nước đá đang tan hay nước sôi ở áp suất xác định. Nhiệt kế được nhúng vào các điểm này để đánh dấu, phần giữa chia đều. Cách chia đều chỉ đúng khi chất lỏng nở đều theo nhiệt, và đây là một lý do thuỷ ngân được chuộng hơn nước hay cồn trong nhiệt kế chính xác.
Sang thế kỷ XX, cộng đồng đo lường quốc tế xây dựng các thang nhiệt độ chuẩn với nhiều điểm cố định hơn, như điểm ba pha của nước hay điểm đông đặc của một số kim loại tinh khiết. Thang hiện hành được thông qua năm 1990 và thường gọi tắt là ITS-90. Năm 2019, kelvin, đơn vị nhiệt độ của hệ SI, được định nghĩa lại dựa trên giá trị cố định của hằng số Boltzmann thay vì dựa vào một trạng thái của nước, trong cùng đợt định nghĩa lại các đơn vị cơ bản.
Với nhiệt kế y tế, việc hiệu chuẩn diễn ra ở nhà máy và phòng thí nghiệm đo lường: dụng cụ được đặt trong bể chất lỏng giữ nhiệt độ rất ổn định, rồi so với một nhiệt kế chuẩn đã được truy xuất về chuẩn quốc gia. Ở Việt Nam, nhiệt kế y tế thuộc nhóm phương tiện đo chịu quản lý về đo lường; yêu cầu cụ thể về kiểm định, phê duyệt mẫu nằm trong văn bản hiện hành của cơ quan quản lý đo lường.
Vì sao nhiệt kế thuỷ ngân đang biến mất
Thuỷ ngân là kim loại nặng có độc tính, đặc biệt khi bay hơi trong phòng kín hoặc đi vào nguồn nước, nơi vi sinh vật có thể chuyển nó thành dạng hữu cơ tích tụ trong chuỗi thức ăn. Thảm hoạ nhiễm độc thuỷ ngân ở vịnh Minamata, Nhật Bản, phát hiện từ thập niên 1950 do nước thải công nghiệp, là ví dụ được cả thế giới biết đến. Một chiếc nhiệt kế chỉ chứa lượng thuỷ ngân rất nhỏ, nhưng tổng số nhiệt kế vỡ, bị vứt bỏ mỗi năm trên toàn cầu không nhỏ.
Công ước Minamata về thuỷ ngân, được thông qua năm 2013 và mang tên vụ nhiễm độc ấy, đưa nhiệt kế và máy đo huyết áp chứa thuỷ ngân vào danh sách sản phẩm mà các nước thành viên cam kết ngừng sản xuất, xuất nhập khẩu theo lộ trình, với mốc chung là năm 2020, có điều khoản gia hạn cho từng nước. Việt Nam là một trong các nước tham gia công ước. Cách áp dụng cụ thể tại từng nước phụ thuộc vào văn bản pháp luật trong nước, nên muốn biết quy định hiện hành bạn cần tra từ cơ quan có thẩm quyền.
Trong nhiều gia đình Việt, chiếc nhiệt kế thuỷ ngân kẹp nách vẫn nằm trong tủ thuốc bên cạnh nhiệt kế điện tử. Nó là di sản của một thiết kế đã phục vụ y học hơn một trăm năm, và cũng là lời nhắc rằng một dụng cụ tốt về mặt đo lường vẫn có thể bị thay thế vì lý do môi trường. Nếu nhiệt kế thuỷ ngân bị vỡ, cách thu gom an toàn là chuyện của hướng dẫn hoá chất và cơ quan môi trường, không thuộc phạm vi bài lịch sử này.
Câu hỏi thường gặp
Ai phát minh ra nhiệt kế?
Không có một người duy nhất. Galileo thường được ghi nhận với ống nhiệt nghiệm cuối thế kỷ XVI, Santorio thêm thang chia và dùng vào y học, các nhà khoa học Florence làm ống hàn kín, Fahrenheit làm nhiệt kế thuỷ ngân năm 1714, còn Allbutt tạo ra nhiệt kế lâm sàng ngắn năm 1867.
Thang Celsius ban đầu có bị ngược không?
Có. Trong đề xuất năm 1742, Anders Celsius đặt 0 độ ở điểm sôi của nước và 100 độ ở điểm đông đặc. Thang được đảo lại thành dạng 0 là điểm đông, 100 là điểm sôi chỉ ít năm sau, và chính dạng đảo này là thang độ C mà người Việt dùng hằng ngày.
Vì sao phải vẩy nhiệt kế thuỷ ngân trước khi đo?
Vì chỗ thắt nhỏ phía trên bầu thuỷ ngân giữ cột thuỷ ngân ở mức cao nhất của lần đo trước. Thuỷ ngân không tự chảy về bầu khi nguội, nên phải dùng lực ly tâm từ cú vẩy để kéo nó xuống. Chính chỗ thắt này cho phép đọc con số sau khi rút nhiệt kế ra.
Có phải thân nhiệt chuẩn luôn là 37 độ C?
Con số 37 °C đến từ công trình của Wunderlich năm 1868 và là giá trị trung bình làm tròn. Các nghiên cứu sau này cho thấy trung bình ở người trưởng thành khoẻ mạnh hơi thấp hơn và thân nhiệt dao động theo người, theo giờ, theo vị trí đo. Đánh giá thân nhiệt của một người cụ thể là việc của nhân viên y tế.
Vì sao đo ở trán, tai và nách cho số khác nhau?
Mỗi vị trí phản ánh nhiệt độ của một vùng mô khác nhau và chịu tác động khác nhau từ môi trường. Nhiệt kế hồng ngoại đo bức xạ từ bề mặt rồi tính toán, nên bị ảnh hưởng bởi mồ hôi, gió, nhiệt độ phòng; nhiệt kế đặt tiếp xúc đo theo cân bằng nhiệt. Vì vậy các số đo không thay thế trực tiếp cho nhau.
Công ước Minamata liên quan gì tới nhiệt kế?
Công ước Minamata về thuỷ ngân, thông qua năm 2013, đưa nhiệt kế và máy đo huyết áp chứa thuỷ ngân vào danh sách sản phẩm cần loại bỏ theo lộ trình, mốc chung là năm 2020, có thể gia hạn. Việt Nam tham gia công ước; quy định cụ thể trong nước cần tra theo văn bản hiện hành.