Bồn cầu xả nước như ta dùng hôm nay là kết quả của ba bước tách rời: một chiếc bồn có van xả do John Harington mô tả ở Anh năm 1596, ống uốn cong giữ một lớp nước chặn mùi do Alexander Cumming đăng ký sáng chế năm 1775, và mạng cống ngầm đô thị xây dựng trong thế kỷ XIX. Thiếu bước thứ ba, bồn cầu xả nước chỉ là cách đẩy chất thải từ trong nhà ra một cái hố ngay sát nhà.
Bài này đi qua những gì các nền văn minh cổ đã làm với chất thải, lý do vì sao lòng bồn cầu luôn đọng một vũng nước, chuyện Thomas Crapper thật ra đã làm gì, cơ chế xả rửa và xả xi phông, rồi nhìn sang Việt Nam: cầu ao, hố xí hai ngăn, bể phốt và chiếc bồn bệt bằng sứ. Bài thuần lịch sử và kỹ thuật, không bàn chuyện chọn mua.
Trước bồn cầu: hố, rãnh và những thành phố có cống từ rất sớm
Việc đưa chất thải ra khỏi chỗ ở bằng nước chảy không phải ý tưởng hiện đại. Các thành phố của nền văn minh sông Ấn như Mohenjo-daro, có niên đại khoảng thiên niên kỷ thứ ba trước Công nguyên, có nhà tắm, chỗ đi vệ sinh nối với rãnh thoát lát gạch chạy dọc phố. Cung điện Knossos trên đảo Crete thời Minoa có hệ thống ống dẫn và rãnh nước mà các nhà khảo cổ cho là dùng để dội rửa. Người La Mã xây nhà vệ sinh công cộng với hàng chỗ ngồi bằng đá đặt trên một kênh nước chảy liên tục, nối vào hệ thống cống lớn của thành phố.
Nhưng sau khi đế chế La Mã tan rã, ở phần lớn châu Âu trung đại, hạ tầng ấy không được duy trì. Người thành thị dùng bô, hố xí ngoài sân, các gian nhỏ nhô ra khỏi tường lâu đài để chất thải rơi thẳng xuống hào. Ở những đô thị đông dân, chất thải từ hố và bô thường kết thúc trong rãnh phố, sông, giếng nước. Vấn đề không chỉ là mùi, mà còn là nước uống bị nhiễm bẩn, dù người đương thời chưa hiểu cơ chế lây bệnh.
Ở phương Đông, các nhà khảo cổ tìm thấy trong mộ thời Hán ở Trung Quốc nhiều mô hình gốm thu nhỏ của nhà vệ sinh đặt ngay trên chuồng lợn: chất thải rơi xuống chuồng, lợn ăn, rồi phân chuồng lại được đem bón ruộng. Kiểu bố trí ấy cho thấy một cách nghĩ hoàn toàn khác với La Mã: chất thải không phải thứ cần đẩy đi thật xa bằng nước, mà là một mắt xích trong vòng tuần hoàn của nông nghiệp. Tư duy coi phân là tài nguyên cũng tồn tại rất lâu ở Nhật Bản, Triều Tiên và Việt Nam, nơi người ta thu gom chất thải đô thị để bón ruộng ven thành phố, và nó giải thích vì sao bồn cầu xả nước đến châu Á muộn và theo con đường riêng.
Hiểu bối cảnh ấy, bạn sẽ thấy bồn cầu xả nước không phải sáng chế chỉ của một người. Nó cần ba thứ cùng có mặt: nguồn nước có áp lực trong nhà, một bộ phận ngăn mùi từ đường ống bay ngược lên, và nơi để chất thải đi tới. Mỗi thứ ra đời vào một thời điểm khác nhau.
Harington năm 1596 và một sáng chế đến quá sớm
John Harington là một quý tộc, nhà thơ, con đỡ đầu của Nữ hoàng Elizabeth I. Năm 1596, ông xuất bản một cuốn sách mang tính trào phúng, trong đó mô tả một chiếc bồn có bể nước phía trên và van xả để dội chất thải xuống. Theo các tư liệu thường được dẫn, ông lắp một chiếc ở nhà mình và tương truyền có một chiếc được lắp cho nữ hoàng tại cung điện Richmond. Chi tiết về chiếc thứ hai nên được hiểu là tương truyền.
Thiết kế của Harington không lan rộng. Lý do không nằm ở ý tưởng mà ở hạ tầng: hầu hết nhà cửa thời ấy không có nước máy, không có ống dẫn có áp lực, càng không có cống để nhận nước thải. Một chiếc bồn xả nước đổ chất thải vào hố phía dưới nhà thì vẫn mang theo mùi, vì giữa bồn và hố chỉ có một lỗ thông. Đây là ví dụ điển hình của một sáng chế đúng hướng nhưng sinh ra sớm hơn môi trường kỹ thuật cần có để nó tồn tại.
Trong gần hai thế kỷ sau đó, nhà giàu ở châu Âu vẫn chủ yếu dùng ghế bô, những chiếc ghế gỗ có nắp đậy bên trên một chậu sứ hay chậu kim loại do người hầu đem đi đổ. Chỉ khi nước máy bắt đầu được dẫn vào nhà ở các đô thị lớn của Anh trong thế kỷ XVIII, ý tưởng xả nước mới có cơ hội trở lại.
Ống chữ S năm 1775: phát minh nhỏ giải quyết vấn đề lớn
Vấn đề cần giải quyết là mùi. Đường ống thông xuống hố hay cống chứa khí thối, và một lỗ mở trong nhà là đường để khí ấy đi lên. Van đóng mở cơ học dễ rò, kẹt, bẩn.
Alexander Cumming, một thợ đồng hồ người Scotland, đăng ký sáng chế năm 1775. Thiết kế của ông có đoạn ống uốn cong hình chữ S ngay dưới bồn. Sau mỗi lần xả, một lượng nước luôn đọng lại ở chỗ cong, tạo thành nút nước bịt kín đường ống. Khí từ phía dưới không thể đi qua lớp nước ấy.
Đây là lý do lòng bồn cầu hiện đại luôn có nước. Vũng nước bạn thấy không phải nước thừa mà là bộ phận chặn mùi. Nếu bồn cầu lâu không dùng, nước này bay hơi dần và mùi từ đường ống có thể bốc lên, điều nhiều người đã gặp khi về căn nhà bỏ trống lâu ngày.
Joseph Bramah cải tiến van xả năm 1778. Thiết kế của Bramah với van bản lề và phao điều khiển bền hơn và được sản xuất với số lượng đáng kể ở Anh trong nhiều thập niên. Sau ông, hàng loạt thợ và kỹ sư tiếp tục đăng ký sáng chế cho van, két nước, ống.
Nguyên lý nút nước lan sang mọi đường thoát. Bẫy nước hình chữ U, chữ P dưới bồn rửa mặt, chậu rửa bát, phễu thu sàn đều dùng cùng ý tưởng của Cumming. Một bộ phận đơn giản đến mức không cần chuyển động đã trở thành tiêu chuẩn của ngành cấp thoát nước.
Thế kỷ XIX: cống ngầm, đợt Đại Xú khí và chuyện Thomas Crapper
Khi bồn cầu xả nước phổ biến hơn ở London đầu thế kỷ XIX, nước thải từ các gia đình đổ ra hố chứa và dần dần vào sông Thames, cũng là nguồn nước uống của thành phố. Mùa hè năm 1858, mùi từ sông nặng đến mức sự kiện được gọi là "Đại Xú khí" (Great Stink), ảnh hưởng tới cả phiên họp của Quốc hội bên bờ sông. Sau đó, kỹ sư Joseph Bazalgette được giao xây hệ thống cống ngầm chặn nước thải đưa xa về phía hạ lưu. Cũng trong thập niên 1850, bác sĩ John Snow đã chỉ ra mối liên hệ giữa một vòi nước công cộng nhiễm bẩn và một ổ dịch tả ở London, dù ý kiến của ông chưa được chấp nhận ngay.
Năm 1851, tại Triển lãm Lớn ở Cung điện Pha lê, thợ ống nước George Jennings lắp đặt nhà vệ sinh công cộng xả nước, khách phải trả một penny để dùng. Chi tiết này được nhắc lại nhiều như một trong những lần đầu số đông người dân thử bồn cầu xả nước.
Còn Thomas Crapper, người hay bị gán là "cha đẻ của bồn cầu", là một thợ ống nước và chủ cửa hàng thiết bị vệ sinh ở London cuối thế kỷ XIX. Ông có một số bằng sáng chế cải tiến các bộ phận như van phao và góp phần đưa thiết bị vệ sinh thành mặt hàng trưng bày công khai. Ông không phát minh ra bồn cầu xả nước. Quan niệm cho rằng từ lóng "crap" trong tiếng Anh bắt nguồn từ tên ông cũng không đúng, vì từ này đã có trong tiếng Anh trước thời của ông.
Bồn cầu hiện đại hoạt động thế nào: xả rửa và xả xi phông
Mọi bồn cầu xả nước đều có két (hoặc van xả trực tiếp từ đường ống), lòng bồn, đường ống nút nước và lối ra cống. Khác biệt chính là cách nước đẩy chất thải đi.
| Kiểu xả | Cách nước làm việc | Đặc điểm nhận ra |
|---|---|---|
| Xả rửa (xả thẳng) | Dòng nước từ két đổ xuống mạnh, đẩy chất thải qua đường ống bằng động năng | Tiếng xả to, nhanh; vũng nước trong lòng bồn nhỏ |
| Xả xi phông | Nước đổ vào làm đầy đường ống cong, tạo hiệu ứng hút kéo cả khối nước trong bồn đi | Có tiếng "ực" cuối lần xả; vũng nước rộng hơn, ít bám bẩn |
| Két đặt cao kiểu cổ | Két treo trên tường, nước rơi từ cao xuống qua ống dài nên có áp lực lớn | Dây kéo xích; gặp ở công trình cũ |
| Van xả trực tiếp | Không có két, van nối thẳng đường nước áp lực cao | Hay thấy ở nhà vệ sinh công cộng, sân bay |
| Xả hai chế độ | Hai nút cho hai lượng nước khác nhau | Phổ biến từ khi các nước tìm cách tiết kiệm nước |
Bên trong két, cơ cấu gần như không đổi về nguyên lý từ thế kỷ XIX: một van xả ở đáy két mở ra khi bạn nhấn nút, nước chảy xuống bồn; một phao nổi theo mực nước điều khiển van cấp, nước đầy thì phao đóng van. Phần lớn sự cố "bồn cầu chảy nước mãi" là do một trong hai van này không kín.
Nút xả hai chế độ thường được gắn với các thử nghiệm ở Úc vào khoảng đầu thập niên 1980, trong bối cảnh nước này thường xuyên đối diện với hạn hán. Từ đó, việc giảm lượng nước mỗi lần xả trở thành mục tiêu của các tiêu chuẩn thiết bị vệ sinh ở nhiều nước.
Ở Việt Nam: cầu ao, hố xí hai ngăn, bể phốt và chiếc bồn bệt
Ở nông thôn Việt Nam, đặc biệt vùng sông nước Nam Bộ, kiểu nhà vệ sinh làm bằng tấm ván hay thân cây bắc ra ao cá từng rất phổ biến, gọi là cầu ao, cầu cá, và chính từ "cầu tiêu" hay "đi cầu" trong lời nói miền Nam gắn với hình ảnh ấy. Ở miền Bắc, nhà vệ sinh truyền thống là hố xí đặt xa nhà, chất thải thường được ủ để bón ruộng. Chữ "bồn cầu" ngày nay là sự gặp gỡ của chữ "cầu" quen thuộc với vật dụng mới bằng sứ.
Từ nửa sau thế kỷ XX, ngành y tế ở miền Bắc vận động xây "ba công trình vệ sinh" gồm giếng nước, nhà tắm, hố xí, trong đó có mẫu hố xí hai ngăn: một ngăn dùng, một ngăn đóng lại để chất thải ủ khô cho tới khi an toàn hơn trước khi dùng làm phân bón. Đây là một giải pháp hợp với nông thôn không có nước máy và cống, và được nhắc nhiều trong sử y tế công cộng của Việt Nam.
Ở đô thị, bồn cầu xả nước đi cùng bể phốt, chữ lấy từ fosse septique của tiếng Pháp. Bể phốt là bể kín nhiều ngăn chôn dưới nhà, nơi chất thải lắng và được vi sinh vật phân huỷ một phần trước khi nước đi ra cống chung. Bồn bệt sứ và xổm sứ cùng tồn tại suốt nhiều thập niên, và ở các thành phố như Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng, TP Hồ Chí Minh, bồn bệt dần thành mặc định trong nhà ở mới, còn xổm vẫn hay thấy ở công trình công cộng, trường học, chợ.
Câu hỏi thường gặp
Ai phát minh ra bồn cầu xả nước?
Không có một người duy nhất. John Harington mô tả một bồn có bể nước và van xả năm 1596; Alexander Cumming đăng ký sáng chế ống chữ S giữ nút nước chặn mùi năm 1775; Joseph Bramah cải tiến van năm 1778. Bồn cầu chỉ phổ biến khi có nước máy và cống ngầm trong thế kỷ XIX.
Thomas Crapper có phát minh ra bồn cầu không?
Không. Thomas Crapper là thợ ống nước và chủ cửa hàng thiết bị vệ sinh ở London cuối thế kỷ XIX, có một số bằng sáng chế cải tiến bộ phận như van phao. Bồn cầu xả nước đã có từ trước ông, và từ lóng crap trong tiếng Anh cũng có trước thời ông, nên mối liên hệ tên gọi là chuyện hiểu nhầm.
Vì sao trong lòng bồn cầu luôn có nước?
Đó là nút nước nằm trong đoạn ống cong ngay dưới bồn. Lớp nước này bịt kín đường ống, ngăn khí từ hố hoặc cống bay ngược vào nhà. Nguyên lý có từ sáng chế ống chữ S năm 1775 và được dùng ở mọi đường thoát nước trong nhà, từ bồn rửa mặt đến phễu thu sàn.
Xả rửa và xả xi phông khác nhau thế nào?
Xả rửa dùng sức đổ mạnh của dòng nước để đẩy chất thải đi, tiếng to và vũng nước nhỏ. Xả xi phông làm đầy đường ống cong để tạo hiệu ứng hút kéo cả khối nước trong bồn đi, thường êm hơn, vũng nước rộng hơn và có tiếng hút ở cuối lần xả.
Chữ bể phốt từ đâu ra?
Chữ phốt mượn từ fosse trong cụm fosse septique của tiếng Pháp, nghĩa là hố chứa nơi chất thải được vi sinh vật phân huỷ. Từ này đi vào tiếng Việt cùng thời với kiến trúc nhà ở kiểu mới có bồn cầu xả nước trong các đô thị thời Pháp thuộc.
Hố xí hai ngăn hoạt động thế nào?
Hố xí hai ngăn có hai buồng chứa riêng. Một ngăn được dùng trong một thời gian, sau đó đóng lại để chất thải ủ khô cùng tro hoặc đất, trong khi ngăn kia được dùng. Thời gian ủ giúp giảm mầm bệnh trước khi lấy ra. Mẫu này được vận động rộng rãi ở nông thôn miền Bắc trong các chương trình vệ sinh nửa sau thế kỷ XX.