UyenBac.comUyên Bác
Vệ sinh và chữa bệnh

Lịch sử giấy vệ sinh: từ lá cây, que tre đến cuộn giấy có đường xé

Giấy vệ sinh dùng ở Trung Quốc từ rất sớm nhưng chỉ thành hàng công nghiệp ở Mỹ thế kỷ XIX. Vì sao giấy mềm, nhăn, tan trong nước và cuộn có đường xé.

Top-down still life on a pale wooden shelf in Da Nang: a dried banana leaf, a bamboo spatula, a coarse paper bundle and a soft white roll, morning light

Giấy dùng để vệ sinh có dấu vết ở Trung Quốc từ khoảng thế kỷ VI, nhưng giấy vệ sinh như một mặt hàng sản xuất riêng chỉ xuất hiện ở Mỹ giữa thế kỷ XIX, và cuộn giấy có đường xé quen thuộc ra đời vào cuối thế kỷ ấy. Suốt phần lớn lịch sử loài người, việc làm sạch sau khi đi vệ sinh được giải quyết bằng thứ có sẵn quanh nhà: nước, lá, rơm, đá, que gỗ, lõi ngô, giấy cũ.

Câu chuyện của tờ giấy mỏng này vì thế là câu chuyện về giá của giấy, về nước máy và cống, về công nghệ làm giấy mềm, và về thói quen văn hoá của từng vùng. Bài kể lần lượt: con người đã dùng gì trước giấy, Trung Quốc và giấy, sự ra đời của giấy công nghiệp ở Mỹ, vì sao giấy vệ sinh được làm cho nhăn và dễ tan, rồi chuyện người Việt đi từ nước và lá tới vòi xịt và cuộn giấy.

Trước khi có giấy: con người đã dùng gì

Các tư liệu khảo cổ và văn bản cho thấy cách làm rất khác nhau theo khí hậu, nguồn nước và vật liệu sẵn có. Một số chi tiết dưới đây được giới sử học nhắc nhiều, một số còn tranh luận về cách hiểu.

  • Nước: ở nhiều vùng khí hậu nóng, từ Nam Á, Trung Đông tới Đông Nam Á, rửa bằng nước là cách phổ biến từ rất lâu và gắn với các chuẩn mực vệ sinh lâu đời của từng cộng đồng.
  • Đá, mảnh gốm: những mảnh gốm nhỏ tìm thấy ở một số di chỉ Hy Lạp cổ được một số nhà nghiên cứu cho là đã dùng vào việc này; cách hiểu ấy vẫn chưa thống nhất.
  • Que có gắn bọt biển: người La Mã thường được mô tả là dùng một que có bọt biển ở đầu, nhúng trong nước muối hoặc giấm tại nhà vệ sinh công cộng. Một số nhà sử học cho rằng que này có thể dùng để lau chỗ ngồi hơn là cơ thể; vấn đề còn được bàn.
  • Que tre, que gỗ: các di chỉ dọc Con đường Tơ lụa ở Trung Quốc có những que tre, gỗ dính tàn dư phân, được các nhà khảo cổ diễn giải là "que vệ sinh".
  • Lá, rơm, cỏ, rêu: ở nông thôn khắp nơi, kể cả Việt Nam, đây là vật liệu có sẵn nhất.
  • Lõi ngô và giấy cũ: ở nông thôn Bắc Mỹ thế kỷ XVIII–XIX, lõi ngô khô và trang giấy từ báo, sách bán hàng qua thư được nhắc nhiều trong hồi ký và tư liệu đời thường.

Danh sách này cho thấy tờ giấy chưa bao giờ là lựa chọn hiển nhiên. Giấy là thứ đắt, cần cho việc viết, gói, đốt, và chỉ trở thành vật tiêu hao hằng ngày khi người ta làm được giấy với giá rất thấp.

Trung Quốc: nơi giấy đi vào nhà vệ sinh sớm nhất

Giấy được làm ở Trung Quốc từ thời Hán, và cũng tại đây xuất hiện những ghi chép sớm nhất về việc dùng giấy để vệ sinh. Văn bản thường được dẫn là của học giả Nhan Chi Thôi, sống vào thế kỷ VI: ông khuyên con cháu không dùng những tờ giấy có chép kinh điển hay tên các bậc hiền nhân vào việc ô uế. Một lời khuyên như vậy chỉ có nghĩa nếu việc dùng giấy vào nhà vệ sinh đã đủ phổ biến trong giới có học thời đó.

Các tư liệu về những triều đại sau, thường được dẫn từ thời Nguyên và Minh, nói tới việc triều đình đặt làm giấy riêng cho hoàng gia dùng vào việc vệ sinh, có loại giấy mềm, có cả giấy được ướp hương. Những con số cụ thể về khổ giấy, số tờ mỗi năm hay xuất hiện trong các bài phổ biến, nhưng nên được đọc với sự thận trọng vì phụ thuộc vào cách dịch và cách đọc nguồn gốc.

Điều quan trọng hơn là mô hình: giấy vệ sinh ở Trung Quốc thời trung đại là thứ của triều đình và giới khá giả ở đô thị. Với phần lớn người nông dân, nước, lá, que tre vẫn là cách làm thường ngày. Giấy chỉ trở thành vật dụng đại trà khi công nghệ làm giấy từ bột gỗ ra đời ở thế kỷ XIX, cho phép sản xuất một khối lượng giấy khổng lồ với giá thấp, điều mà giấy làm thủ công từ vỏ cây, tre, vải vụn không làm được.

Giấy vệ sinh thành hàng hoá: Gayetty năm 1857 và cuộn giấy có đường xé

Ở phương Tây, người ta thường dẫn năm 1857 là mốc giấy vệ sinh được bán như một sản phẩm riêng: Joseph Gayetty ở New York đưa ra thị trường những xấp giấy rời, được quảng cáo là có tẩm lô hội, đóng thành gói. Sản phẩm này không thành công lớn; thời đó nhiều người vẫn quen dùng giấy báo, giấy catalogue miễn phí và không thấy lý do để trả tiền cho thứ giấy chuyên dụng.

Bước thay đổi về hình dạng đến vào nửa sau thế kỷ XIX. Seth Wheeler ở Albany, New York, có nhiều bằng sáng chế liên quan tới giấy cuộn và giấy đục lỗ để xé; một bản vẽ sáng chế năm 1891 của ông cho thấy cuộn giấy treo trên trục với các đường đục lỗ chia tờ. Bản vẽ này nổi tiếng vì hay được viện dẫn trong cuộc tranh luận vui về việc treo đầu giấy ra ngoài hay áp vào tường: hình vẽ thể hiện đầu giấy thả ra ngoài. Cũng trong thập niên 1890, các nhà sản xuất giấy ở Mỹ bắt đầu bán giấy cuộn qua cửa hàng tạp hoá.

Hình dạng cuộn giải quyết đồng thời vài việc: dễ đóng gói, dễ treo trong buồng vệ sinh chật, mỗi lần chỉ lấy lượng vừa đủ, và đường đục lỗ cho phép xé thẳng mà không cần kéo. Khi nhà ở đô thị có bồn cầu xả nước và cống, cuộn giấy trở thành bạn đồng hành gần như tự nhiên của bồn cầu. Tuy vậy, các quảng cáo đầu thế kỷ XX ở Mỹ vẫn phải nhấn mạnh độ mềm, độ sạch, cho thấy chất lượng giấy thời đó còn thô, có lúc còn lẫn mảnh vụn gỗ.

Vì sao giấy vệ sinh mềm, nhăn và tan trong nước

Giấy vệ sinh thuộc họ giấy tissue: định lượng thấp, sợi xốp, được thiết kế để mềm và hút nước tốt. Bảng dưới đặt các đặc tính cạnh nguyên nhân kỹ thuật.

Đặc tính bạn cảm nhậnNguyên nhân kỹ thuậtĐánh đổi
Mềm, có vân nhăn li tiTờ giấy ướt được cạo khỏi trụ sấy lớn bằng một lưỡi dao, làm sợi gập lại thành nếp nhăn gọi là crepeNhăn càng mịn thì mềm hơn nhưng dai kém hơn
Phồng, xốpMột số công nghệ sấy thổi khí nóng xuyên qua tờ giấy thay vì ép phẳng, giữ khoảng trống giữa các sợiTốn năng lượng hơn khi sản xuất
Nhiều lớpHai hay ba tờ mỏng ép dập nổi để dính với nhauDày hơn nhưng dùng nhiều bột giấy hơn
Tan nhanh khi ngâm nướcLiên kết giữa các sợi chủ yếu là liên kết hydro, bị nước phá; không pha chất tăng bền ướtKhông dùng để lau ướt hay lau bếp được
Màu trắngBột giấy được tẩy trắng; giấy tái chế có thể ngà hoặc xám nhẹMức tẩy trắng liên quan tới hoá chất và nước thải của nhà máy

Đặc tính "tan trong nước" là ranh giới quan trọng giữa giấy vệ sinh và các loại giấy khác. Khăn giấy lau bếp, khăn giấy rút và đặc biệt là khăn ướt thường được làm để giữ bền khi ướt, nhiều loại khăn ướt còn chứa sợi tổng hợp. Khi bị xả xuống bồn cầu, chúng không rã ra mà vón lại, góp phần gây tắc đường ống và các khối chất thải lớn trong hệ thống cống của nhiều thành phố.

Nguyên liệu chính của giấy vệ sinh hiện nay là bột gỗ từ rừng trồng, giấy tái chế, ngoài ra còn có loại làm từ tre, bã mía. Tỉ lệ từng loại nguyên liệu khác nhau theo nhà sản xuất và theo quốc gia.

Từ cây gỗ đến cuộn giấy trong nhà tắm: các công đoạn chính

Quy trình dưới đây là khung chung của ngành giấy tissue; mỗi nhà máy có thiết bị và công thức riêng, nhưng thứ tự các bước gần như giống nhau.

  1. Làm bột: gỗ được băm dăm rồi nấu với hoá chất để tách sợi cellulose khỏi lignin, chất keo tự nhiên gắn các sợi trong thân cây; giấy tái chế thì được đánh tơi trong nước và khử mực.
  2. Tẩy trắng và pha trộn: bột được tẩy để đạt độ trắng mong muốn, rồi trộn sợi dài (cho độ dai) với sợi ngắn (cho độ mềm) theo tỉ lệ của từng loại sản phẩm.
  3. Tạo tờ: hỗn hợp bột rất loãng, phần lớn là nước, được phun lên một tấm lưới chạy nhanh; nước thoát đi, sợi đan vào nhau thành một tờ mỏng.
  4. Sấy và làm nhăn: tờ giấy ướt được ép lên trụ sấy lớn đốt nóng, khô trong tích tắc rồi bị lưỡi dao cạo ra, sinh ra vân crepe.
  5. Cuộn mẹ: giấy được cuộn thành những cuộn khổng lồ, rộng vài mét, chuyển sang xưởng gia công.
  6. Ghép lớp, dập nổi, đục lỗ: hai hay ba lớp được dập hoa văn để dính vào nhau, đục đường xé theo khoảng cách cố định.
  7. Cuộn lõi và cắt: giấy được quấn quanh lõi bìa thành những "khúc gỗ" dài, rồi cưa thành từng cuộn nhỏ và đóng gói.

Nhìn theo chuỗi này, bạn sẽ thấy cuộn giấy là sản phẩm của công nghiệp quy mô lớn: một cỗ máy tạo tờ chạy liên tục mới cho ra giá thành đủ thấp để giấy trở thành thứ dùng một lần. Đó cũng là lý do giấy vệ sinh chỉ thực sự phổ biến sau khi công nghệ bột gỗ và máy giấy cỡ lớn ra đời.

Giấy hay nước: hai truyền thống song song đến tận hôm nay

Ngay cả khi cuộn giấy đã phổ biến khắp thế giới, việc dùng nước vẫn là chuẩn mực ở nhiều nơi. Ở Pháp và Ý, chậu bidet có từ thế kỷ XVIII và vẫn được lắp trong nhiều căn hộ. Ở Trung Đông và Nam Á, vòi nước cạnh bồn cầu là trang bị thông thường. Nhật Bản từ thập niên 1980 phổ biến loại nắp bồn cầu điện tử có vòi rửa, sấy và sưởi chỗ ngồi; dòng sản phẩm này về sau lan sang nhiều nước châu Á khác.

Sự khác biệt giữa "văn hoá giấy" và "văn hoá nước" không chỉ là sở thích. Nó gắn với khí hậu, nguồn nước, kiến trúc nhà vệ sinh có phễu thu sàn hay không, giá giấy, và cả những chuẩn mực vệ sinh được truyền lại. Khi xảy ra những đợt khan hiếm giấy vệ sinh tạm thời, như trong thời kỳ đầu của dịch COVID-19 năm 2020 ở một số nước phương Tây, người ta mới nhận ra mức độ phụ thuộc vào cuộn giấy, và vòi xịt hay bidet được quan tâm trở lại.

Về môi trường, hai cách làm có đánh đổi riêng: giấy cần gỗ, nước và năng lượng ở nhà máy, còn rửa bằng nước dùng thêm nước tại nhà và thường đi kèm một ít giấy để lau khô. So sánh chính xác phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu và cách tính, nên các con số nêu trong quảng cáo của từng bên cần được đọc dè dặt.

Người Việt với cuộn giấy: vòi xịt, giấy báo và chiếc móc trong nhà tắm

Ở Việt Nam, như nhiều nơi khác ở Đông Nam Á, nước luôn là cách làm sạch quen thuộc. Gáo nước, thùng nước đặt cạnh hố xí hay chiếc vòi xịt nhỏ bên cạnh bồn cầu đều là biến thể của cùng một thói quen. Ở nông thôn trước đây, lá chuối, rơm khô, giấy báo cũ là những thứ thường dùng khi không có nước tiện. Giấy công nghiệp chuyên dụng chỉ trở nên phổ biến khi nhà ở đô thị có nhà vệ sinh khép kín và hàng tiêu dùng đóng gói xuất hiện rộng rãi.

Ngày nay, trong một căn hộ ở Hà Nội, Cần Thơ hay TP Hồ Chí Minh, bạn dễ gặp cả ba thứ cùng lúc: vòi xịt cạnh bồn cầu, móc treo cuộn giấy và thùng rác nhỏ. Thùng rác ấy là dấu vết của một giai đoạn khi đường ống và bể phốt ở nhiều nhà chưa chịu được giấy, và nhiều nơi công cộng vẫn dặn người dùng không bỏ giấy vào bồn. Giấy vệ sinh đúng chuẩn thì được làm để tan, nhưng đường ống nhỏ, độ dốc kém, bể phốt cũ hoặc thói quen bỏ khăn ướt vào bồn khiến lời dặn ấy vẫn còn ý nghĩa thực tế.

Nhìn từ góc lịch sử, tờ giấy mỏng này là ví dụ điển hình về một vật dụng mà hình dạng được quyết định bởi hạ tầng xung quanh nó: cuộn giấy đục lỗ ra đời cùng bồn cầu xả nước, độ tan trong nước được thiết kế cho đường cống, và cuộc cạnh tranh giữa giấy và nước vẫn đang tiếp diễn trong chính nhà tắm của bạn.

Câu hỏi thường gặp

Giấy vệ sinh được phát minh ở đâu?

Ghi chép sớm nhất về việc dùng giấy để vệ sinh đến từ Trung Quốc, khoảng thế kỷ VI, trong lời dặn của học giả Nhan Chi Thôi. Giấy vệ sinh như một mặt hàng đóng gói bán riêng thường được gắn với Joseph Gayetty ở New York năm 1857, còn cuộn giấy có đường xé phổ biến ở Mỹ vào thập niên 1890.

Vì sao giấy vệ sinh dễ rách khi ướt mà khăn giấy thì không?

Sợi trong giấy vệ sinh gắn với nhau chủ yếu bằng liên kết hydro, bị nước phá vỡ, và nhà sản xuất cố ý không thêm chất tăng bền ướt để giấy rã ra trong đường ống. Khăn giấy lau bếp, khăn rút và khăn ướt thì được làm để giữ bền khi ướt nên không tan trong cống.

Vì sao giấy vệ sinh có vân nhăn?

Trong sản xuất, tờ giấy ướt được ép lên một trụ sấy lớn rồi cạo ra bằng lưỡi dao. Cú cạo làm sợi gập lại thành vô số nếp nhăn nhỏ gọi là crepe, giúp giấy mềm, phồng và co giãn hơn. Đó là đặc điểm chung của họ giấy tissue, gồm cả khăn giấy và giấy ăn.

Treo cuộn giấy đầu ra ngoài hay áp vào tường mới đúng?

Không có quy định đúng sai, đây là thói quen. Chi tiết hay được nhắc là bản vẽ sáng chế năm 1891 của Seth Wheeler cho thấy đầu giấy thả ra phía ngoài, nên nhiều người viện dẫn nó như cách treo theo ý nhà sáng chế. Những người thích kiểu áp tường thường nói tới chuyện nhà có trẻ nhỏ hay vật nuôi.

Vì sao nhiều nhà vệ sinh ở Việt Nam dặn không bỏ giấy vào bồn cầu?

Giấy vệ sinh đúng chuẩn được làm để tan, nhưng đường ống nhỏ, độ dốc thoát kém, bể phốt cũ, hoặc người dùng bỏ lẫn khăn ướt và giấy lau dày vào bồn có thể gây tắc. Lời dặn này là sự thận trọng với hạ tầng cụ thể của từng công trình, không phải đặc tính chung của giấy.

Người La Mã có thật dùng que bọt biển chung không?

Nhiều tài liệu phổ biến mô tả như vậy, dựa trên một số văn bản La Mã nhắc tới que có bọt biển ở nhà vệ sinh công cộng. Tuy nhiên giới sử học còn bàn về cách dùng thật của nó: có ý kiến cho rằng que dùng để lau chỗ ngồi hoặc lau rửa nhà vệ sinh. Vì vậy nên coi đây là một cách hiểu chưa thống nhất.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138