Khẩu trang y tế bắt đầu từ phòng mổ châu Âu cuối thế kỷ XIX, khi các bác sĩ phẫu thuật dùng vài lớp gạc che miệng để giọt bắn không rơi vào vết mổ; nó bước ra ngoài bệnh viện qua đợt dịch hạch ở Mãn Châu năm 1910–1911 và đại dịch cúm năm 1918, rồi đổi chất liệu hoàn toàn khi sợi nhựa thổi nóng chảy và lớp lọc tích điện xuất hiện nửa sau thế kỷ XX.
Bài này kể lại hành trình ấy, tách bạch những gì là sự thật lịch sử với những hình ảnh được kể quá lên, như chiếc mặt nạ mỏ chim của "bác sĩ dịch hạch". Phần giữa giải thích cơ chế lọc, chỗ nhiều người hiểu sai nhất: lớp lọc tốt không hoạt động như cái rây. Bài không hướng dẫn chọn hay đeo khẩu trang; khuyến cáo phòng bệnh cụ thể thuộc về cơ quan y tế.
Trước khẩu trang: mặt nạ mỏ chim và thuyết khí độc
Hình ảnh quen thuộc nhất gắn với dịch bệnh thời xưa là người mặc áo choàng dài, đội mũ rộng vành và đeo chiếc mặt nạ có mỏ dài như mỏ chim. Bộ trang phục này có thật, nhưng thuộc về thế kỷ XVII, chủ yếu ở Pháp và Ý, chứ không phải thời Cái Chết Đen thế kỷ XIV như nhiều hình minh hoạ ngày nay gợi ý. Việc thiết kế thường được gán cho một bác sĩ của triều đình Pháp là Charles de Lorme, nhưng tư liệu về chi tiết này không thật chắc chắn. Số người từng thật sự mặc trọn bộ cũng không nhiều như hình ảnh phổ biến khiến ta tưởng.
Chiếc mỏ ấy phản ánh một lý thuyết y học thời đó, thuyết khí độc: bệnh được cho là lan qua không khí hôi thối, ô uế. Mỏ được nhồi thảo mộc, hương liệu để "lọc" mùi xấu. Ý tưởng ấy sai về cơ chế, vì dịch hạch chủ yếu lây qua bọ chét và qua giọt bắn ở thể phổi, nhưng nó cho thấy từ rất sớm con người đã nghĩ tới việc đặt một vật chắn giữa mũi miệng và không khí quanh người bệnh.
Ở nhiều nền văn hoá, việc che mũi miệng còn có lý do khác: thợ mỏ, thợ xay bột che bụi, người hầu cận che miệng khi dâng thức ăn cho bậc quyền quý để hơi thở không phả vào. Những tấm khăn ấy là tiền thân xa của khẩu trang theo nghĩa vật dụng, nhưng chưa gắn với một lý thuyết lây bệnh đúng.
Từ phòng mổ ra đường phố: các mốc chính
Khẩu trang y tế chỉ có cơ sở khi lý thuyết vi trùng thành hình. Các mốc dưới đây được giới sử y học ghi nhận rộng rãi.
- Thập niên 1890, Đức: nhà vệ sinh học Carl Flügge cho thấy những giọt nhỏ bắn ra khi nói, ho có thể mang vi khuẩn. Năm 1897, bác sĩ phẫu thuật Johann von Mikulicz-Radecki ở Breslau mô tả việc đeo một lớp gạc che miệng khi mổ. Trong cùng thời kỳ, nhiều bác sĩ phẫu thuật ở Pháp, Anh cũng thử những cách tương tự.
- Đầu thế kỷ XX: khẩu trang gạc nhiều lớp dần thành trang phục chuẩn của phòng mổ, cùng với găng tay, áo choàng và mũ.
- Năm 1910–1911, Mãn Châu: trong đợt dịch hạch thể phổi, bác sĩ Ngũ Liên Đức, người Malaya gốc Hoa được đào tạo ở Cambridge, nhận định bệnh lây qua đường hô hấp và cổ vũ dùng khẩu trang gạc bông nhiều lớp cho nhân viên y tế và người dân. Đây được coi là một trong những lần đầu khẩu trang được dùng như biện pháp y tế công cộng quy mô lớn.
- Năm 1918–1919: trong đại dịch cúm, một số thành phố ở Mỹ ban hành quy định đeo khẩu trang nơi công cộng, nổi tiếng nhất là San Francisco. Hiệu quả của khẩu trang gạc thời đó được tranh luận ngay lúc ấy và cả về sau.
- Nửa sau thế kỷ XX: khẩu trang dùng một lần bằng vải không dệt thay dần khẩu trang gạc giặt lại trong phòng mổ.
Đáng chú ý là mục đích ban đầu của khẩu trang phẫu thuật là bảo vệ người bệnh khỏi giọt bắn của người mổ, chứ không phải bảo vệ người đeo. Hai mục đích "chắn ra" và "lọc vào" về sau tách thành hai dòng sản phẩm khác nhau.
Vải không dệt và sợi thổi nóng chảy: khẩu trang đổi chất liệu
Khẩu trang gạc có nhược điểm rõ: thấm ướt nhanh, sợi bông thô để lại khe hở lớn, phải giặt, hấp lại. Từ giữa thế kỷ XX, công nghiệp hoá dầu đem tới vải không dệt, tức tấm vật liệu tạo thành bằng cách liên kết các sợi trực tiếp với nhau bằng nhiệt, hoá chất hoặc cơ học, không qua khâu dệt. Polypropylene, một loại nhựa nhẹ, không thấm nước, trở thành nguyên liệu chính.
Lớp quan trọng nhất trong khẩu trang hiện đại là vải thổi nóng chảy: nhựa polypropylene nóng chảy được đẩy qua những lỗ rất nhỏ, gặp luồng khí nóng thổi mạnh kéo thành những sợi siêu mảnh, rơi xuống băng chuyền thành một tấm sợi rối dày đặc. Sợi trong lớp này mảnh hơn sợi tóc nhiều lần, tạo thành một mê cung ba chiều. Một chiếc khẩu trang y tế điển hình có ba lớp: lớp ngoài chống thấm, lớp giữa thổi nóng chảy làm nhiệm vụ lọc, lớp trong mềm tiếp xúc da.
Song song, khẩu trang phòng độc và khẩu trang chống bụi cho thợ mỏ, công nhân công nghiệp phát triển theo một dòng riêng, chú trọng độ kín quanh mặt và mức lọc được kiểm định. Dòng sản phẩm này về sau đi vào bệnh viện để bảo vệ nhân viên y tế khỏi những bệnh lây qua không khí như lao.
Cơ chế lọc: vì sao lớp lọc chặn được hạt nhỏ hơn khe hở của nó
Lớp lọc không phải cái rây. Khe giữa các sợi trong lớp thổi nóng chảy lớn hơn nhiều so với nhiều hạt mà nó chặn được. Hạt bị bắt không phải vì to hơn lỗ, mà vì nó chạm vào sợi trên đường đi qua mê cung và dính lại.
Va chạm quán tính bắt hạt lớn. Dòng khí uốn quanh sợi, nhưng hạt lớn, nặng không kịp đổi hướng theo dòng, lao thẳng vào sợi.
Chặn trực tiếp bắt hạt cỡ trung bình. Hạt bám theo dòng khí nhưng đi sát sợi đến mức mép hạt chạm vào sợi.
Khuếch tán bắt hạt rất nhỏ. Hạt cực nhỏ bị các phân tử khí va đập ngẫu nhiên nên đi theo đường zíc zắc, và quãng đường lắc lư ấy khiến nó dễ chạm sợi. Vì vậy hạt rất nhỏ lại bị bắt khá tốt.
Lực tĩnh điện tăng hiệu quả mà không làm khó thở. Sợi được tích điện lâu dài, gọi là vật liệu điện tích bền, hút các hạt mang điện hoặc dễ phân cực. Nhờ vậy lớp lọc có thể thưa hơn mà vẫn bắt tốt. Kỹ thuật tích điện cho sợi thổi nóng chảy của nhóm nghiên cứu do Peter Tsai ở Đại học Tennessee được cấp bằng sáng chế ở Mỹ vào thập niên 1990 hay được nhắc khi kể về khẩu trang hiệu suất cao.
Có một cỡ hạt khó bắt nhất. Ở khoảng vài phần mười micromet, các cơ chế trên đều yếu nhất, nên các phép thử tiêu chuẩn thường dùng hạt quanh cỡ này. Con số như "95" trong tên một số chuẩn khẩu trang nói về tỉ lệ lọc tối thiểu trong điều kiện thử như thế, không phải về kích thước lỗ.
Hai dòng khẩu trang trong y tế: chắn giọt bắn và lọc không khí
Bảng dưới phân biệt hai họ sản phẩm theo lịch sử và thiết kế. Việc dùng loại nào trong tình huống nào do quy định và khuyến cáo của cơ quan y tế hiện hành.
| Tiêu chí | Khẩu trang phẫu thuật, khẩu trang y tế | Khẩu trang lọc hạt có độ kín (respirator) |
|---|---|---|
| Gốc gác | Phòng mổ cuối thế kỷ XIX | Khẩu trang công nghiệp, thợ mỏ, phòng độc |
| Mục đích thiết kế ban đầu | Chắn giọt bắn từ người đeo ra ngoài, chắn văng bắn chất lỏng | Lọc hạt trong không khí trước khi vào người đeo |
| Độ kín quanh mặt | Ôm lỏng, khí có thể đi qua mép | Thiết kế để kín quanh mũi, má, cằm |
| Kiểm định | Theo chuẩn khẩu trang y tế: hiệu suất lọc vi khuẩn, chống thấm | Theo chuẩn lọc hạt của từng nước, kèm thử độ kín |
| Hình dạng hay gặp | Chữ nhật xếp ly, dây đeo tai | Dạng cốc hoặc gập, dây vòng đầu |
Ở Mỹ, hệ phân loại khẩu trang lọc hạt mà nhiều người biết qua cái tên "N95" được cơ quan an toàn lao động liên bang đưa ra năm 1995; châu Âu, Trung Quốc, Hàn Quốc và các nước khác có hệ chuẩn tương đương với ký hiệu riêng. Tên chuẩn không phải tên thương hiệu.
Những hiểu lầm hay gặp, nhìn từ lịch sử và vật liệu
"Khẩu trang càng dày càng lọc tốt." Không hẳn. Khẩu trang gạc thời đầu có thể rất dày mà vẫn lọc kém vì sợi bông thô, khe lớn. Hiệu quả của lớp lọc hiện đại đến từ độ mảnh của sợi và điện tích trên sợi nhiều hơn là độ dày. Một lớp thổi nóng chảy mỏng có thể bắt hạt tốt hơn nhiều lớp vải dày.
"Lớp lọc tích điện cũng giặt được như khẩu trang vải." Điện tích bám trên sợi có thể bị suy giảm khi tiếp xúc với nước, cồn hoặc chất tẩy, và khi đó cơ chế tĩnh điện yếu đi dù tấm sợi trông vẫn nguyên vẹn. Đây là đặc điểm của vật liệu; cách dùng và tái sử dụng cụ thể do nhà sản xuất và cơ quan y tế hướng dẫn.
"Bác sĩ dịch hạch đeo mặt nạ mỏ chim từ thời Cái Chết Đen." Như đã nói, bộ trang phục này thuộc thế kỷ XVII. Thời Cái Chết Đen giữa thế kỷ XIV chưa có tư liệu đáng tin về kiểu mặt nạ này.
"Khẩu trang phẫu thuật được làm ra để bảo vệ bác sĩ." Mục đích đầu tiên là bảo vệ vết mổ khỏi giọt bắn của người mổ. Việc bảo vệ nhân viên y tế khỏi bệnh lây qua không khí đi theo dòng khẩu trang lọc hạt có gốc công nghiệp.
"Màu xanh của khẩu trang là ngẫu nhiên." Trang phục phòng mổ chuyển từ trắng sang xanh lá, xanh lam trong thế kỷ XX, thường được giải thích là để giảm chói dưới đèn mổ mạnh và giảm độ tương phản mỏi mắt với màu đỏ của máu. Khẩu trang y tế kế thừa bảng màu ấy, dù ngày nay có đủ màu khác.
Khẩu trang ở Việt Nam: chống nắng, chống bụi và những mùa dịch
Ở Việt Nam, khẩu trang vải là hình ảnh quen thuộc trên đường phố từ lâu trước các mùa dịch, gắn với xe máy, nắng nóng và bụi đường. Khẩu trang vải ấy là một vật dụng trang phục hơn là thiết bị y tế: che nắng, che bụi to, giữ ấm. Trong bệnh viện, khẩu trang gạc rồi khẩu trang giấy, khẩu trang vải không dệt theo chân nhau xuất hiện cùng sự phát triển của ngành ngoại khoa.
Năm 2003, trong đợt dịch SARS, Việt Nam được Tổ chức Y tế Thế giới công nhận là nước đầu tiên khống chế thành công dịch này, và khẩu trang là một phần trong hình ảnh của mùa dịch ấy ở bệnh viện. Năm 2020, dịch COVID-19 khiến khẩu trang y tế trở thành vật dụng của mọi gia đình, kéo theo nhu cầu vải thổi nóng chảy tăng vọt trên toàn thế giới; nhiều xưởng may ở Việt Nam chuyển sang sản xuất khẩu trang trong thời gian ngắn.
Từ chiếc mỏ chim nhồi thảo mộc đến lớp sợi nhựa tích điện mảnh hơn sợi tóc, khẩu trang cho thấy một vật dụng có thể giữ nguyên hình dáng cơ bản là tấm che mũi miệng, trong khi lý do nó tồn tại và cách nó làm việc đã thay đổi hoàn toàn.
Câu hỏi thường gặp
Khẩu trang y tế ra đời khi nào?
Khẩu trang y tế ra đời trong phòng mổ châu Âu cuối thế kỷ XIX. Sau khi Carl Flügge cho thấy giọt bắn khi nói có thể mang vi khuẩn, năm 1897 bác sĩ phẫu thuật Johann von Mikulicz-Radecki mô tả việc đeo lớp gạc che miệng khi mổ. Đầu thế kỷ XX, khẩu trang gạc thành trang phục chuẩn của phòng mổ.
Mặt nạ mỏ chim của bác sĩ dịch hạch có thật không?
Có, nhưng thuộc về thế kỷ XVII, chủ yếu ở Pháp và Ý, không phải thời Cái Chết Đen thế kỷ XIV. Mỏ được nhồi thảo mộc theo thuyết khí độc, cho rằng bệnh lây qua mùi hôi. Thuyết này sai về cơ chế, và số người thật sự mặc trọn bộ trang phục ấy không nhiều như hình ảnh phổ biến.
Ngũ Liên Đức đóng góp gì cho lịch sử khẩu trang?
Trong đợt dịch hạch thể phổi ở Mãn Châu năm 1910–1911, bác sĩ Ngũ Liên Đức nhận định bệnh lây qua đường hô hấp và cổ vũ dùng khẩu trang gạc bông nhiều lớp cho nhân viên y tế và người dân. Đây được coi là một trong những lần đầu khẩu trang được dùng như biện pháp y tế công cộng quy mô lớn.
Vì sao lớp lọc chặn được hạt nhỏ hơn khe hở giữa các sợi?
Vì lớp lọc không làm việc như cái rây. Hạt bị bắt khi chạm vào sợi trên đường đi qua mê cung sợi, nhờ va chạm quán tính, chặn trực tiếp, khuếch tán và lực tĩnh điện. Hạt rất nhỏ chuyển động zíc zắc nên lại dễ chạm sợi; khó bắt nhất là hạt cỡ vài phần mười micromet.
Con số 95 trong N95 có nghĩa là gì?
N95 là một mức trong hệ chuẩn khẩu trang lọc hạt của Mỹ, đưa ra năm 1995. Con số 95 chỉ tỉ lệ lọc tối thiểu đối với hạt thử ở cỡ khó lọc nhất trong điều kiện thử tiêu chuẩn, không chỉ kích thước lỗ. Đó là tên chuẩn, không phải tên thương hiệu; các nước khác có chuẩn tương đương.
Khẩu trang phẫu thuật và khẩu trang lọc hạt khác nhau ở đâu?
Khẩu trang phẫu thuật ra đời để chắn giọt bắn từ người đeo ra ngoài và chống văng bắn chất lỏng, ôm mặt lỏng. Khẩu trang lọc hạt có gốc từ khẩu trang công nghiệp, được thiết kế để kín quanh mặt và lọc không khí đi vào. Dùng loại nào trong tình huống nào theo khuyến cáo của cơ quan y tế.