Kính hiển vi ra đời ở Hà Lan vào khoảng cuối thế kỷ XVI, khi các thợ mài kính ghép hai thấu kính trong một ống; nó trở thành công cụ khoa học nhờ Robert Hooke và Antonie van Leeuwenhoek vào những năm 1660–1670, và vượt qua giới hạn của ánh sáng khi kính hiển vi điện tử được chế tạo năm 1931. Từ một món đồ tò mò của giới quý tộc, nó trở thành thứ khiến y học thay đổi tận gốc: bệnh tật có thể do những sinh vật quá nhỏ để mắt thấy.
Bài này đi theo các mốc lịch sử của kính hiển vi, giải thích cơ chế phóng đại bằng hai thấu kính, vì sao phóng đại không phải là tất cả, giới hạn mà Ernst Abbe chỉ ra năm 1873, và vì sao muốn nhìn sâu hơn người ta phải thay ánh sáng bằng chùm điện tử. Cuối bài là vài dấu mốc của kính hiển vi trong lịch sử y học, có cả chặng gắn với Việt Nam.
Những người mở đầu: từ thợ mài kính Hà Lan đến Hooke
Phần đầu của lịch sử kính hiển vi còn nhiều chỗ mờ. Các mốc dưới đây ghi rõ đâu là chắc chắn, đâu là tương truyền.
- Cuối thế kỷ XVI, Middelburg (Hà Lan): cha con thợ làm kính Hans và Zacharias Janssen thường được gắn với chiếc kính hiển vi ghép hai thấu kính đầu tiên, khoảng năm 1590. Bằng chứng chủ yếu đến từ lời kể về sau, nên mốc này được giới sử học coi là có thể nhưng không chắc.
- Đầu thế kỷ XVII: Galileo Galilei cũng làm những ống kính để nhìn vật nhỏ. Năm 1625, chữ "microscope" được đặt ra trong giới thành viên Viện Hàn lâm Lincei ở Rome, nơi Galileo là một thành viên.
- Năm 1665, London: Robert Hooke xuất bản Micrographia, cuốn sách có những hình vẽ khắc tỉ mỉ về con bọ chét, mắt ruồi, lát cắt nút bần. Ông gọi những ô nhỏ trong nút bần là "cell", gốc của chữ "tế bào" trong sinh học.
- Từ năm 1673, Delft: Antonie van Leeuwenhoek, một thương nhân vải không qua đào tạo đại học, bắt đầu gửi thư cho Hội Hoàng gia London mô tả những gì ông thấy qua kính tự làm.
Hooke dùng kính ghép nhiều thấu kính, còn Leeuwenhoek dùng kính một thấu kính. Chi tiết tưởng nhỏ này lại là chìa khoá để hiểu vì sao người thương nhân Delft nhìn thấy nhiều hơn nhà khoa học London.
Leeuwenhoek và thế giới "động vật nhỏ"
Kính của Leeuwenhoek là một tấm kim loại nhỏ chừng lòng bàn tay, giữa có một thấu kính bé xíu gần như hình cầu, mẫu vật cắm trên một cây kim điều chỉnh bằng vít. Người xem phải đưa kính sát mắt và nhìn về phía nguồn sáng. Thiết kế này nghe thô sơ, nhưng thời đó kính ghép nhiều thấu kính bị nhoè màu và méo hình nặng, lỗi cộng dồn qua mỗi thấu kính. Một thấu kính duy nhất, nếu mài hay nung cực kỳ tốt, cho hình sạch hơn. Các kính còn sót lại của ông được đo có độ phóng đại lên tới khoảng hai trăm đến gần ba trăm lần.
Từ thập niên 1670, ông mô tả những sinh vật đơn bào trong nước mưa, nước ao, tinh trùng, tế bào máu, và năm 1676 là những sinh vật cực nhỏ mà ngày nay giới nghiên cứu cho là vi khuẩn. Ông gọi chúng là "động vật nhỏ". Hội Hoàng gia ban đầu nghi ngờ, phải cử người kiểm chứng trước khi chấp nhận. Leeuwenhoek giữ kín kỹ thuật làm thấu kính của mình, nên sau khi ông mất, gần như không ai lặp lại được chất lượng ấy trong nhiều thập niên.
Điều đáng chú ý là phát hiện của Leeuwenhoek không lập tức dẫn tới lý thuyết vi trùng. Phải gần hai thế kỷ sau, khi Pasteur và Koch chứng minh những vi sinh vật cụ thể gây ra những bệnh cụ thể, thế giới nhỏ mà ông nhìn thấy mới được nối với y học. Khoảng trống ấy là một ví dụ về việc một quan sát đúng cần thêm lý thuyết và phương pháp mới thành tri thức.
Kính hiển vi hoạt động thế nào: phóng đại và phân giải là hai chuyện
Kính hiển vi quang học ghép có hai nhóm thấu kính chính. Vật kính ở gần mẫu vật tạo một ảnh thật đã phóng đại bên trong ống kính; thị kính ở gần mắt phóng đại tiếp ảnh ấy như một chiếc kính lúp. Độ phóng đại tổng cộng xấp xỉ bằng tích của hai độ phóng đại: vật kính 40 lần với thị kính 10 lần cho khoảng 400 lần. Phía dưới mẫu có nguồn sáng và tụ quang để chiếu sáng đều mẫu vật mỏng.
Nhưng phóng đại chỉ là làm hình to ra. Câu hỏi quan trọng hơn là kính có tách được hai điểm nằm rất gần nhau hay không, gọi là độ phân giải. Phóng đại một hình nhoè lên nhiều lần chỉ cho một hình nhoè lớn hơn, các nhà quang học gọi đó là "phóng đại rỗng". Trong thế kỷ XVII–XVIII, hai lỗi lớn làm hỏng độ phân giải là sắc sai, khi ánh sáng các màu khác nhau hội tụ ở các điểm khác nhau sinh ra viền màu, và cầu sai, khi tia sáng qua mép và qua tâm thấu kính không gặp nhau ở cùng một điểm.
Năm 1830, Joseph Jackson Lister, một nhà buôn rượu vang và nhà quang học nghiệp dư người Anh, công bố cách ghép thấu kính để giảm mạnh các lỗi này. Thật thú vị là con trai ông chính là Joseph Lister, nhà phẫu thuật mở đầu phương pháp sát khuẩn. Từ giữa thế kỷ XIX, vật kính tiêu sắc trở nên phổ biến và kính hiển vi bắt đầu cho hình đủ sắc nét để nghiên cứu tế bào, mô bệnh học.
Mẫu vật cũng có lịch sử: tấm kính, lát cắt và thuốc nhuộm
Một chiếc kính tốt chưa đủ để thấy; mẫu vật phải đủ mỏng cho ánh sáng đi qua và đủ tương phản để mắt phân biệt được các phần. Trong thế kỷ XIX, cùng với thấu kính, cả một bộ công cụ chuẩn bị mẫu ra đời. Tấm kính mang mẫu hình chữ nhật với lá kính mỏng đậy lên trên dần thành kích thước chung vào khoảng giữa thế kỷ, nhờ các hội những người dùng kính hiển vi ở Anh, để mẫu của người này đặt vừa kính của người khác.
Mô sinh học mềm, khó cắt mỏng. Các nhà nghiên cứu lần lượt tìm ra cách cố định mô bằng hoá chất, đúc mô trong sáp parafin cho cứng lại, rồi cắt bằng máy vi phẫu, một dụng cụ đẩy khối mô tiến từng chút qua lưỡi dao để được những lát mỏng vài phần nghìn milimet. Lát cắt sau đó được dán lên tấm kính và nhuộm màu.
Thuốc nhuộm là mảnh ghép cuối cùng. Phần lớn tế bào gần như trong suốt; nhuộm màu làm nhân, bào tương, sợi mô, vi khuẩn bắt màu khác nhau. Ngành thuốc nhuộm tổng hợp lớn nhanh sau khi William Henry Perkin tình cờ tạo ra chất nhuộm màu tím từ hoá chất than đá năm 1856, và nó đem lại cho các nhà mô học và vi khuẩn học hàng loạt màu mới. Nhiều kỹ thuật nhuộm ra đời vào thời đó vẫn được dùng hằng ngày trong phòng xét nghiệm hiện nay.
Ernst Abbe và bức tường mang tên ánh sáng
Ở thành phố Jena của Đức, nhà vật lý Ernst Abbe làm việc với nhà sản xuất dụng cụ quang học Carl Zeiss, và về sau với nhà hoá học thuỷ tinh Otto Schott. Thay vì thiết kế thấu kính bằng thử và sai như các xưởng trước đó, Abbe tính toán thấu kính từ lý thuyết quang học. Năm 1873, ông công bố một kết quả có ảnh hưởng sâu rộng: vì ánh sáng là sóng và bị nhiễu xạ khi đi qua những chi tiết nhỏ, có một giới hạn dưới cho khoảng cách hai điểm mà kính quang học tách được. Giới hạn này tỉ lệ với bước sóng ánh sáng và tỉ lệ nghịch với khẩu độ số của vật kính.
Với ánh sáng nhìn thấy, giới hạn ấy vào khoảng 200 nanomet, tức một phần năm nghìn milimet. Tế bào, vi khuẩn lớn hơn ngưỡng này nên nhìn thấy được; virus, phần lớn nhỏ hơn, thì không. Để đẩy sát tới giới hạn, người ta dùng vật kính nhúng dầu: một giọt dầu có chiết suất gần bằng thuỷ tinh đặt giữa vật kính và tấm kính mang mẫu, giúp vật kính hứng được chùm sáng rộng hơn, tăng khẩu độ số.
Giới hạn Abbe giải thích vì sao trong cả thế kỷ XX, những chiếc kính hiển vi quang học tốt nhất cũng dừng lại ở độ phóng đại hữu ích khoảng một nghìn đến một nghìn rưỡi lần. Muốn nhìn sâu hơn, phải đổi chính thứ dùng để nhìn: hoặc dùng sóng có bước sóng ngắn hơn nhiều, hoặc dùng những mẹo vật lý để lách giới hạn.
Vượt qua ánh sáng: kính hiển vi điện tử và các thế hệ sau
Từ thế kỷ XX, kính hiển vi tách thành nhiều nhánh. Bảng dưới không liệt kê hết, chỉ nêu các bước mà giới khoa học ghi nhận rộng rãi.
| Loại | Nguyên lý | Mốc lịch sử |
|---|---|---|
| Kính hiển vi điện tử truyền qua | Chùm điện tử có bước sóng rất ngắn đi xuyên mẫu mỏng, thấu kính là từ trường | Ernst Ruska và Max Knoll chế tạo mẫu đầu năm 1931; Ruska nhận giải Nobel Vật lý năm 1986 |
| Kính hiển vi điện tử quét | Chùm điện tử quét bề mặt, thu tín hiệu phát ra để dựng ảnh nổi | Phát triển từ những năm 1930–1960, thương mại hoá từ giữa thập niên 1960 |
| Kính hiển vi tương phản pha | Biến khác biệt về pha ánh sáng thành khác biệt độ sáng, thấy tế bào sống không cần nhuộm | Frits Zernike, giải Nobel Vật lý năm 1953 |
| Kính hiển vi huỳnh quang | Đánh dấu phân tử bằng chất phát sáng khi được chiếu ánh sáng kích thích | Phổ biến trong sinh học tế bào nửa sau thế kỷ XX |
| Kính hiển vi siêu phân giải | Các kỹ thuật huỳnh quang lách giới hạn Abbe | Giải Nobel Hoá học năm 2014 cho Betzig, Hell và Moerner |
| Kính hiển vi đường hầm quét | Dòng điện đường hầm giữa mũi dò và bề mặt, thấy từng nguyên tử | Binnig và Rohrer, cùng chia giải Nobel Vật lý năm 1986 với Ruska |
Điểm chung của các thế hệ mới là chúng không còn là "ống kính để nhìn" theo nghĩa đen. Hình ảnh được dựng lại từ tín hiệu điện, từ tính toán, và người xem nhìn vào màn hình chứ không nhìn qua thị kính. Kính quang học cổ điển vẫn là dụng cụ hằng ngày của phòng xét nghiệm, vì nó rẻ, nhanh và đủ cho rất nhiều việc.
Kính hiển vi trong y học và một chặng ở Việt Nam
Trong nửa sau thế kỷ XIX, kính hiển vi trở thành công cụ trung tâm của ba ngành y học mới. Mô bệnh học, gắn với Rudolf Virchow ở Berlin, nhìn bệnh như thay đổi ở cấp tế bào. Vi khuẩn học, với Pasteur và Koch, nhận diện tác nhân gây bệnh, trong đó có trực khuẩn lao được Koch công bố năm 1882. Huyết học quan sát và đếm tế bào máu. Các kỹ thuật nhuộm màu, như nhuộm Gram do Hans Christian Gram công bố năm 1884, giúp những vật thể trong suốt dưới kính hiện lên rõ ràng.
Một chặng của câu chuyện này gắn với Việt Nam qua Alexandre Yersin. Năm 1894, trong đợt dịch hạch ở Hồng Kông, ông phân lập được vi khuẩn gây bệnh dịch hạch, về sau mang tên ông. Yersin sau đó sống và làm việc nhiều năm ở Nha Trang, nay thuộc tỉnh Khánh Hoà, nơi ông lập phòng thí nghiệm, và tên ông vẫn được đặt cho nhiều con phố, trường học ở Việt Nam. Các viện Pasteur ở Sài Gòn, Nha Trang, Hà Nội thời Pháp thuộc là những nơi kính hiển vi đi vào nghiên cứu y học và xét nghiệm ở Việt Nam sớm.
Ngày nay, kính hiển vi quang học có mặt ở phòng xét nghiệm của bệnh viện tuyến tỉnh, trường đại học, trường trung học phổ thông. Từ chiếc tấm đồng nhỏ của Leeuwenhoek đến những cỗ máy điện tử cao bằng người, hình dạng của nó đổi hoàn toàn, nhưng câu hỏi vẫn vậy: làm sao nhìn thấy cái mà mắt người không thấy được.
Câu hỏi thường gặp
Ai phát minh ra kính hiển vi?
Không có câu trả lời chắc chắn. Cha con thợ làm kính Hans và Zacharias Janssen ở Middelburg, Hà Lan, thường được gắn với kính ghép hai thấu kính khoảng năm 1590, nhưng bằng chứng chủ yếu là lời kể về sau. Hooke và Leeuwenhoek là những người biến kính hiển vi thành công cụ khoa học vào những năm 1660–1670.
Vì sao kính một thấu kính của Leeuwenhoek lại nhìn rõ hơn kính nhiều thấu kính thời đó?
Thấu kính thế kỷ XVII còn nhiều lỗi nhoè màu và méo hình, và lỗi cộng dồn qua từng thấu kính trong kính ghép. Một thấu kính duy nhất, nhỏ, gần như hình cầu và được làm cực kỳ tốt như của Leeuwenhoek cho hình sạch hơn, đạt độ phóng đại khoảng hai đến gần ba trăm lần.
Giới hạn Abbe là gì?
Năm 1873, Ernst Abbe chỉ ra rằng vì ánh sáng bị nhiễu xạ, kính hiển vi quang học không thể tách hai điểm gần nhau hơn khoảng một nửa bước sóng chia cho khẩu độ số của vật kính. Với ánh sáng nhìn thấy, con số này vào khoảng 200 nanomet, nên phần lớn virus không thể thấy bằng kính quang học thông thường.
Độ phóng đại càng lớn có phải kính càng tốt không?
Không hẳn. Độ phóng đại chỉ làm hình to ra; thứ quyết định thấy được chi tiết hay không là độ phân giải. Phóng đại vượt quá khả năng phân giải của vật kính chỉ cho hình nhoè to hơn, gọi là phóng đại rỗng. Vì vậy chất lượng và khẩu độ số của vật kính quan trọng hơn con số phóng đại.
Kính hiển vi điện tử ra đời khi nào?
Ernst Ruska và Max Knoll chế tạo mẫu kính hiển vi điện tử đầu tiên ở Đức năm 1931, dùng chùm điện tử thay ánh sáng và từ trường thay thấu kính thuỷ tinh. Ruska nhận giải Nobel Vật lý năm 1986 cho công trình này, hơn nửa thế kỷ sau phát minh.
Chữ tế bào có liên quan gì đến kính hiển vi?
Có. Năm 1665, trong cuốn Micrographia, Robert Hooke mô tả những ô nhỏ nhìn thấy trong lát cắt nút bần dưới kính hiển vi và gọi chúng là cell, nghĩa gốc là phòng nhỏ. Chữ này về sau được sinh học dùng cho đơn vị cấu tạo của cơ thể sống, tiếng Việt dịch là tế bào.