Ống nghe ra đời năm 1816 tại Bệnh viện Necker ở Paris, khi bác sĩ René Laennec cuộn một xấp giấy thành ống để nghe tim của một người bệnh, rồi thay bằng ống gỗ và đặt tên dụng cụ là stéthoscope. Trong khoảng bốn thập niên sau, ống gỗ một tai được thay bằng ống mềm hai tai; đến thế kỷ XX, đầu nghe có thêm màng, rồi ống nghe điện tử khuếch đại và ghi lại âm thanh.
Bài này kể lại những bước đó, giải thích vì sao áp tai trực tiếp lên ngực không đủ, chuông và màng của ống nghe "lọc" âm thanh ra sao, và vì sao chiếc ống nghe đeo quanh cổ vẫn còn là biểu tượng của nghề y dù y học đã có siêu âm, điện tim. Bài thuần lịch sử và vật lý âm thanh, không hướng dẫn nghe hay diễn giải dấu hiệu bệnh.
Trước ống nghe: áp tai và gõ ngực
Nghe âm thanh bên trong cơ thể để tìm dấu hiệu bệnh là việc rất cũ. Các văn bản thuộc truyền thống Hippocrates đã mô tả việc áp tai lên ngực, và cách lắc người bệnh để nghe tiếng óc ách của dịch trong lồng ngực. Kiểu nghe này về sau được gọi là nghe trực tiếp. Nó có nhiều hạn chế: âm thanh yếu, lẫn tiếng sột soạt của quần áo và da, khó nghe ở người béo, và việc áp tai lên ngực người bệnh, nhất là phụ nữ, bị coi là không phù hợp trong chuẩn mực xã hội thời đó.
Năm 1761, bác sĩ người Áo Leopold Auenbrugger công bố phương pháp gõ ngực: dùng đầu ngón tay gõ lên thành ngực và nghe tiếng vang để đoán vùng phổi có khí hay có dịch, đặc hay rỗng. Phương pháp này bị lãng quên mấy chục năm, rồi được Jean-Nicolas Corvisart, bác sĩ riêng của Napoléon, dịch sang tiếng Pháp và phổ biến đầu thế kỷ XIX. Laennec là học trò trong môi trường y khoa Paris ấy.
Bối cảnh rộng hơn là y học Paris đầu thế kỷ XIX đang chuyển sang cách làm mới: đối chiếu những gì thầy thuốc quan sát được trên người bệnh khi còn sống với tổn thương tìm thấy khi giải phẫu tử thi. Một dụng cụ giúp "nhìn" vào lồng ngực bằng tai, rồi đối chiếu với phổi, tim khi mổ tử thi, chính là thứ y học Paris thời ấy cần.
Năm 1816: một xấp giấy cuộn tròn ở Bệnh viện Necker
Theo chính lời Laennec kể lại trong sách của ông, năm 1816 ông khám một phụ nữ trẻ có triệu chứng bệnh tim. Gõ ngực không cho nhiều thông tin, còn áp tai trực tiếp thì không phù hợp vì tuổi tác, giới tính của người bệnh. Ông nhớ tới hiện tượng âm thanh truyền rõ qua một thanh gỗ dài, liền cuộn một xấp giấy thành ống chặt, đặt một đầu lên vùng tim người bệnh, áp tai vào đầu kia, và nghe thấy tiếng tim rõ hơn hẳn khi áp tai trực tiếp. Lời kể có nhắc tới hình ảnh trẻ em chơi đùa truyền tiếng gõ qua một thanh gỗ, nhưng chi tiết cụ thể nên dựa vào bản gốc của ông.
Sau đó, Laennec thử nhiều vật liệu và hình dạng, chọn một ống gỗ dài chừng 25–30 cm, có thể tháo làm hai đoạn, lòng rỗng, một đầu loe như cái phễu. Ông đặt tên dụng cụ là stéthoscope, ghép từ tiếng Hy Lạp stethos (ngực) và skopein (xem xét). Trong ba năm, ông nghe ngực hàng loạt người bệnh ở Necker, đối chiếu với kết quả mổ tử thi, và năm 1819 xuất bản cuốn sách về phương pháp nghe gián tiếp, mô tả và đặt tên cho nhiều âm thanh như ran, tiếng cọ.
Laennec mất năm 1826, ở tuổi 45, vì bệnh lao, một trong những bệnh ông đã nghiên cứu sâu bằng chính dụng cụ của mình. Phương pháp của ông lan nhanh ra các trường y châu Âu và Bắc Mỹ, dù không ít bác sĩ lớn tuổi thời đó coi nó là trò mới mẻ không cần thiết.
Từ ống gỗ một tai đến ống hai tai có màng
Các mốc dưới đây là những thay đổi chính về hình dạng; năm chính xác của một vài cải tiến được các tài liệu nêu hơi khác nhau.
- Những năm 1820–1840: ống gỗ một tai được làm gọn hơn, nhiều kiểu dáng khác nhau, có loại bằng gỗ, ngà, kim loại.
- Năm 1851: bác sĩ người Ireland Arthur Leared giới thiệu một mẫu ống nghe hai tai.
- Năm 1852: George Cammann ở New York thiết kế ống nghe hai tai có ống mềm và gọng, gần với hình dạng ngày nay, và mẫu này được sản xuất thương mại.
- Cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX: đầu nghe có màng mỏng xuất hiện bên cạnh đầu chuông; về sau các nhà sản xuất kết hợp chuông và màng thành đầu nghe hai mặt, xoay để chọn.
- Năm 1905: bác sĩ người Nga Nikolai Korotkov mô tả các âm thanh nghe được bằng ống nghe ở khuỷu tay khi xả dần vòng bít đo huyết áp, mở đường cho cách đo huyết áp phổ biến suốt thế kỷ XX.
- Nửa sau thế kỷ XX: ống nghe nhẹ hơn, ống dẫn âm bằng nhựa dẻo, màng chỉnh tần số theo lực ấn; cuối thế kỷ xuất hiện ống nghe điện tử.
Trong nhiều thập niên đầu, các bác sĩ còn tranh luận ống một tai hay hai tai tốt hơn. Ống hai tai cho cảm giác âm to và dễ chịu hơn, nhưng ống mềm thời đầu làm âm thanh hao hụt; chỉ khi vật liệu ống và đầu nghe được cải tiến, ống hai tai mới thắng hẳn.
Laennec đã nghe thấy gì: âm thanh của tim và phổi đến từ đâu
Để hiểu vì sao một ống gỗ rỗng lại thay đổi y học, cần biết những âm thanh bên trong lồng ngực sinh ra thế nào. Tiếng tim quen thuộc mà người ta hay tả là "thình thịch" thực ra chủ yếu là tiếng rung của máu và thành tim khi các van tim đóng lại. Tiếng thứ nhất gắn với lúc các van giữa tâm nhĩ và tâm thất đóng, khi tim bắt đầu co bóp; tiếng thứ hai gắn với lúc các van ở gốc động mạch chủ và động mạch phổi đóng, khi tim bắt đầu giãn. Khi dòng máu chảy xoáy qua một chỗ hẹp hoặc chảy ngược qua van không kín, nó sinh ra những tiếng thổi kéo dài.
Âm thanh của phổi đến từ luồng khí. Khi bạn hít vào, khí đi qua khí quản và phế quản lớn với tốc độ đủ cao để tạo dòng xoáy, sinh tiếng ồn. Đi xa hơn vào những nhánh nhỏ, tốc độ khí giảm và tiếng ồn yếu đi; mô phổi chứa đầy khí lại như một tấm lọc chặn bớt tần số cao. Vì vậy nghe ở vùng ngoại vi của phổi lành, âm thanh êm và trầm hơn so với nghe gần khí quản. Khi mô phổi đặc lại vì dịch hay viêm, nó truyền âm khác đi, và chính những thay đổi ấy là điều Laennec ghi chép rồi đối chiếu với tổn thương thấy khi mổ tử thi.
Đóng góp lớn nhất của Laennec không nằm ở ống gỗ mà ở chỗ ông lập được một từ điển âm thanh: mỗi tiếng nghe được tương ứng với một dạng tổn thương nhìn thấy được. Nhiều tên gọi ông đặt vẫn còn trong y văn ngày nay, dù cách phân loại đã được sửa đổi nhiều lần.
Ống nghe "lọc" âm thanh thế nào: chuông, màng và ống dẫn
Ống nghe không khuếch đại âm thanh theo nghĩa điện tử. Nó gom rung động từ một vùng nhỏ trên da, dẫn qua khoảng không khí kín tới tai, đồng thời chặn tiếng ồn xung quanh. Mỗi bộ phận định hình âm thanh theo cách riêng.
| Bộ phận | Cơ chế vật lý | Hệ quả khi nghe |
|---|---|---|
| Chuông (đầu hình phễu, mở) | Da căng dưới miệng chuông thành màng rung; truyền tốt tần số thấp | Nghe rõ âm trầm khi đặt nhẹ; ấn mạnh làm da căng, âm trầm giảm |
| Màng (đĩa phẳng, có màng cứng) | Màng cứng rung kém ở tần số thấp, ưu tiên tần số cao | Nghe rõ âm cao, các tiếng sắc |
| Màng chỉnh tần số | Thay đổi độ căng theo lực ấn | Một mặt đầu nghe dùng được cho cả hai dải tần |
| Ống dẫn | Cột khí kín truyền dao động; ống dài, mềm, rò khí làm hao âm | Ống ngắn, dày, kín cho âm tốt hơn |
| Núm tai và gọng | Bịt kín ống tai, chặn tiếng ồn ngoài | Núm không kín làm âm nhỏ đi rõ rệt |
Những âm thanh tim, phổi mà thầy thuốc quan tâm phần lớn nằm ở dải tần thấp, nhiều âm ở gần ngưỡng nghe của tai người. Vì thế, ống nghe là bài toán giữ âm thanh không thất thoát hơn là làm nó to lên. Ống nghe điện tử giải bài toán theo cách khác: micro thu âm, mạch khuếch đại và lọc tần, cho phép ghi lại, phát chậm, truyền đi xa để thầy thuốc khác cùng nghe.
Ống nghe trong thời siêu âm: dụng cụ, biểu tượng và tranh luận
Thế kỷ XX đem đến những công cụ nhìn vào tim, phổi chính xác hơn tai người nhiều: điện tâm đồ, X-quang, siêu âm tim, chụp cắt lớp. Từ những năm 2010, máy siêu âm cầm tay cỡ chiếc điện thoại xuất hiện, và trong giới y khoa có những ý kiến cho rằng ống nghe sẽ dần nhường chỗ cho siêu âm tại giường. Cũng có nhiều ý kiến phản biện, nhấn mạnh rằng ống nghe rẻ, không cần điện, nhanh, và việc nghe ngực là một phần của cuộc tiếp xúc giữa thầy thuốc với người bệnh. Cuộc tranh luận này vẫn đang diễn ra và chưa có kết luận chung.
Bên cạnh vai trò dụng cụ, ống nghe đã trở thành biểu tượng của nghề y gần như ở mọi nền văn hoá. Ảnh chân dung bác sĩ, biểu trưng của trường y, hình minh hoạ trong sách giáo khoa đều dùng nó. Ở nhiều trường y, sinh viên năm đầu nhận ống nghe như một nghi thức bước vào nghề.
Trong ống nghe điện tử, các nhóm nghiên cứu đang thử dùng phần mềm phân tích âm thanh để hỗ trợ nhận diện tiếng bất thường. Đây là hướng phát triển còn mới, giá trị trên lâm sàng phụ thuộc vào các nghiên cứu đánh giá đang tiếp tục, và không thay được người thầy thuốc diễn giải trong bối cảnh của từng người bệnh.
Ở Việt Nam: chiếc ống nghe trên cổ người thầy thuốc
Ống nghe vào Việt Nam cùng y học phương Tây thời Pháp thuộc, qua các bệnh viện và trường y được mở ở Hà Nội, Sài Gòn từ đầu thế kỷ XX. Trong tiếng Việt, ngoài "ống nghe", nhiều người lớn tuổi còn quen gọi là "tai nghe" hay đọc theo tiếng Pháp. Nhiều thế hệ y sĩ, bác sĩ ở trạm y tế xã, bệnh viện tỉnh từ Nghệ An tới Đồng Tháp làm việc với đúng bộ ba dụng cụ cơ bản: ống nghe, máy đo huyết áp, nhiệt kế.
Hình ảnh người thầy thuốc đeo ống nghe quanh cổ cũng đi vào văn hoá đại chúng Việt Nam, từ tranh cổ động, tem, áp phích phong trào vệ sinh phòng bệnh cho tới tranh thiếu nhi vẽ ước mơ nghề nghiệp. Trong lời ăn tiếng nói, "cầm ống nghe" có lúc được dùng để chỉ chính nghề y.
Nhìn từ hai thế kỷ lịch sử, ống nghe là một trường hợp hiếm: hình dạng cơ bản gần như đã định hình từ giữa thế kỷ XIX, nguyên lý vật lý không đổi, mà vẫn tồn tại song song với những cỗ máy chẩn đoán đắt tiền nhất. Câu hỏi nó sẽ còn ở trên cổ thầy thuốc bao lâu nữa là câu hỏi thú vị cho bất kỳ ai quan tâm tới lịch sử đồ vật.
Câu hỏi thường gặp
Ai phát minh ra ống nghe?
Bác sĩ người Pháp René Laennec phát minh ống nghe năm 1816 tại Bệnh viện Necker ở Paris. Ông bắt đầu bằng một xấp giấy cuộn tròn, sau đó làm ống gỗ, đặt tên stéthoscope và năm 1819 xuất bản sách về phương pháp nghe gián tiếp. Ống nghe hai tai ra đời vào đầu thập niên 1850.
Chữ stethoscope có nghĩa là gì?
Laennec ghép hai gốc tiếng Hy Lạp: stethos nghĩa là ngực và skopein nghĩa là xem xét, quan sát. Tên gọi phản ánh ý tưởng của ông là dùng tai để khảo sát những gì đang diễn ra bên trong lồng ngực, tương tự cách mắt quan sát qua các dụng cụ có đuôi -scope khác.
Vì sao ống nghe có hai mặt chuông và màng?
Hai mặt ưu tiên hai dải tần khác nhau. Chuông, khi đặt nhẹ, cho da rung tự do nên truyền tốt âm trầm. Màng cứng rung kém ở tần số thấp nên ưu tiên âm cao. Ống nghe hiện đại có thể dùng màng chỉnh tần số theo lực ấn để một mặt đầu nghe làm được cả hai việc.
Ống nghe có làm âm thanh to lên không?
Ống nghe thường không khuếch đại theo nghĩa điện tử. Nó gom rung động từ một vùng nhỏ trên da, dẫn qua cột khí kín tới tai và chặn tiếng ồn xung quanh, nhờ đó ta nghe rõ hơn áp tai trực tiếp. Ống nghe điện tử thì có micro và mạch khuếch đại thật sự.
Ống nghe liên quan gì đến việc đo huyết áp?
Năm 1905, Nikolai Korotkov mô tả những âm thanh nghe được bằng ống nghe ở khuỷu tay khi xả dần vòng bít bơm căng, gọi là âm Korotkov. Cách đo huyết áp dựa trên các âm này được dùng rộng rãi suốt thế kỷ XX và vẫn là phương pháp tham chiếu ở nhiều nơi.
Ống nghe có bị siêu âm thay thế không?
Chưa có kết luận chung. Máy siêu âm cầm tay cho thông tin chi tiết hơn và một số ý kiến cho rằng nó sẽ dần thay ống nghe. Ý kiến phản biện nhấn mạnh ống nghe rẻ, nhanh, không cần điện và là một phần của cuộc khám. Cuộc tranh luận trong giới y khoa vẫn đang tiếp diễn.