UyenBac.comUyên Bác
Vệ sinh và chữa bệnh

Lịch sử ống tiêm và kim tiêm: từ kim rỗng năm 1844 đến bơm tiêm dùng một lần

Ống tiêm dưới da ra đời giữa thế kỷ XIX nhờ Rynd, Wood và Pravaz, đổi từ thuỷ tinh sang nhựa dùng một lần. Vì sao đầu kim vát chéo, cỡ kim số càng to kim càng nhỏ.

Still life on a steel tray in a Ho Chi Minh City clinic storeroom: an antique glass syringe in a velvet case beside a sealed plastic syringe, cool side light, no people

Ống tiêm dưới da như ta biết hôm nay ra đời vào giữa thế kỷ XIX, khi kim rỗng của bác sĩ Francis Rynd ở Dublin (khoảng năm 1844) được ghép với xi lanh có pít tông của Alexander Wood ở Edinburgh và Charles Pravaz ở Lyon (cùng năm 1853). Trước đó, thuốc chỉ đi vào cơ thể qua miệng, qua da, qua đường hậu môn hay qua vết rạch; đưa một lượng nhỏ, đo được, xuyên qua da là chuyện rất khó.

Bài này kể lại hành trình của dụng cụ ấy: những thử nghiệm sơ khai với lông chim và bàng quang động vật, sự ra đời của kim rỗng, ống tiêm thuỷ tinh phải luộc lại sau mỗi lần dùng, cuộc chuyển sang nhựa dùng một lần và các thiết kế chống dùng lại. Bài cũng giải thích một vài chi tiết hình dáng, như đầu kim vát chéo hay hệ đánh số cỡ kim, theo góc kỹ thuật. Bài không hướng dẫn cách tiêm.

Trước kim rỗng: bơm thụt, lông chim và những thí nghiệm đầu tiên

Dụng cụ dùng pít tông đẩy chất lỏng có từ rất lâu. Bơm thụt dùng để đưa nước, thuốc vào ruột qua đường hậu môn đã xuất hiện trong y học cổ đại và trở nên phổ biến ở châu Âu thế kỷ XVII–XVIII. Những ống bơm bằng đồng, thiếc, xương này cùng nguyên lý với xi lanh hiện đại: một ống trụ, một pít tông kín, một vòi nhỏ. Thứ còn thiếu là một đầu đủ nhỏ và đủ sắc để đi qua da mà không phải rạch.

Giữa thế kỷ XVII, ở nước Anh, kiến trúc sư và nhà khoa học Christopher Wren được ghi nhận đã thử đưa chất lỏng vào tĩnh mạch chó bằng một ống lông chim nối với bàng quang động vật, sau khi rạch để lộ mạch máu. Các thí nghiệm truyền máu, truyền dịch đầu tiên thời kỳ này phần lớn thất bại và có lúc gây tử vong, nên bị cấm ở một số nơi trong thời gian dài.

Đầu thế kỷ XIX, hoá học tách được những hoạt chất tinh khiết từ cây thuốc, nổi bật là morphin được tách từ nhựa thuốc phiện. Một hoạt chất mạnh, liều nhỏ, hoà tan được, là lý do lớn khiến thầy thuốc muốn đưa thuốc thẳng vào dưới da ở đúng chỗ đau. Một số người thử rạch da rồi nhỏ thuốc vào, hay dùng kim đặc chọc lỗ rồi bôi thuốc, nhưng liều không kiểm soát được. Bài toán chỉ được giải khi có kim rỗng.

Các mốc ra đời của ống tiêm dưới da

Những mốc dưới đây là phần được giới sử y học ghi nhận rộng rãi; ai là "người đầu tiên" thì tuỳ cách định nghĩa ống tiêm, nên các tài liệu đôi khi nêu khác nhau.

  • Khoảng năm 1844, Dublin: bác sĩ Francis Rynd dùng một kim rỗng để đưa dung dịch morphin vào dưới da người bệnh bị đau dây thần kinh, nhờ trọng lực chứ chưa có pít tông. Ca này được ông công bố năm 1845.
  • Năm 1853, Edinburgh: bác sĩ Alexander Wood dùng một xi lanh thuỷ tinh nhỏ gắn kim rỗng để tiêm morphin dưới da, và công bố cách làm này năm 1855. Việc xi lanh thuỷ tinh cho phép nhìn thấy lượng thuốc là ưu điểm lớn.
  • Năm 1853, Lyon: bác sĩ phẫu thuật Charles Gabriel Pravaz thiết kế một xi lanh bằng bạc với pít tông vặn ren, dùng để tiêm chất làm đông máu vào phình mạch ở động vật. Tên ông về sau gắn với ống tiêm trong tiếng Pháp.
  • Cuối thế kỷ XIX: các thợ làm dụng cụ y khoa, trong đó có hãng của Hermann Wülfing Luer ở Paris, làm ống tiêm toàn bằng thuỷ tinh, dễ tiệt trùng bằng nhiệt. Khớp nối côn mang tên Luer giữa ống và kim về sau trở thành tiêu chuẩn.
  • Nửa đầu thế kỷ XX: ống tiêm thuỷ tinh có kim thép rời, được luộc hoặc hấp tiệt trùng rồi dùng lại, là dụng cụ chuẩn của bệnh viện và trạm y tế khắp thế giới.

Có một chi tiết lịch sử đáng nhớ: những năm đầu, nhiều thầy thuốc tin rằng tiêm morphin dưới da sẽ tránh được nghiện vì thuốc không đi qua đường tiêu hoá. Niềm tin đó sai, và sự phổ biến của ống tiêm cũng góp phần vào làn sóng nghiện morphin ở châu Âu và Mỹ cuối thế kỷ XIX.

Hình dáng của kim tiêm: vì sao đầu vát chéo và số cỡ ngược

Đầu kim vát chéo để cắt chứ không để đâm. Một ống rỗng cắt phẳng sẽ đục một mẩu da tròn như cái dùi lỗ. Mặt vát tạo một mũi nhọn rạch da thành khe, và mép lỗ khép lại sau khi rút kim. Nhiều kim hiện đại có ba mặt vát nhỏ để mũi nhọn hơn và đi qua da êm hơn.

Lỗ kim rất nhỏ nhưng phải đủ cho thuốc chảy. Lưu lượng qua ống nhỏ giảm rất nhanh khi đường kính giảm, theo quy luật mà các nhà vật lý mô tả trong thế kỷ XIX. Vì thế thuốc đặc, thuốc dạng dầu cần kim to hơn hoặc lực đẩy mạnh hơn, còn kim nhỏ chỉ hợp với dung dịch loãng.

Số cỡ kim càng lớn, kim càng nhỏ. Hệ đánh số cỡ kim phổ biến kế thừa hệ đo dây kim loại của ngành luyện kim Anh, trong đó số chỉ số lần dây được kéo qua khuôn: kéo càng nhiều lần, dây càng mảnh, số càng to. Vì vậy kim cỡ 30 mảnh hơn nhiều so với kim cỡ 18.

Pít tông phải kín mà vẫn trượt nhẹ. Ống thuỷ tinh xưa dựa vào pít tông thuỷ tinh mài khít với ống; ống nhựa hiện đại dùng một đầu cao su hay chất dẻo đàn hồi ép vào thành ống, thường có lớp bôi trơn mỏng.

Vạch chia in trên thân ống quyết định liều. Ống tiêm nhỏ có vạch chia mịn hơn, nên dụng cụ dùng cho liều rất nhỏ thường là ống dung tích nhỏ. Thể tích đọng lại ở đầu ống và chân kim sau khi đẩy hết, gọi là khoảng chết, là một thông số mà các nhà thiết kế cố gắng giảm.

Từ thuỷ tinh luộc lại đến nhựa dùng một lần

Suốt nhiều thập niên, ống tiêm thuỷ tinh và kim thép được dùng lại sau khi luộc sôi hoặc hấp tiệt trùng. Kim bị mài lại khi cùn. Cách làm này đòi hỏi kỷ luật nghiêm ngặt: một khâu tiệt trùng làm ẩu là đủ để mầm bệnh truyền từ người này sang người khác. Trong những chiến dịch tiêm chủng quy mô lớn, việc luộc lại hàng nghìn ống tiêm mỗi ngày là gánh nặng cực lớn.

Từ thập niên 1950–1960, ống tiêm dùng một lần bằng nhựa, tiệt trùng sẵn tại nhà máy bằng khí hoặc bức xạ, được sản xuất hàng loạt ở nhiều nước. Nhựa rẻ, nhẹ, không vỡ, và mỗi chiếc đóng gói riêng giúp loại bỏ khâu tiệt trùng tại chỗ. Nhiều nhà phát minh ở các nước khác nhau đã đăng ký sáng chế về ống tiêm dùng một lần trong giai đoạn này, nên tài liệu phổ biến hay nêu những cái tên khác nhau làm "người phát minh".

Nhưng ống tiêm "dùng một lần" vẫn có thể bị dùng lại, và ở nhiều nơi trên thế giới đây là con đường lây truyền viêm gan B, viêm gan C, HIV. Cuối thế kỷ XX xuất hiện bơm tiêm tự khoá, có cơ cấu làm pít tông kẹt lại hoặc gãy sau một lần đẩy, khiến không thể hút thuốc lần hai. Năm 2015, Tổ chức Y tế Thế giới đưa ra khuyến nghị các nước chuyển dần sang ống tiêm có thiết kế an toàn như vậy cho tiêm trong cơ, dưới da và trong da.

Các thế hệ dụng cụ tiêm: thay đổi cái gì, để giải quyết vấn đề gì

Bảng tóm tắt dưới đây đặt mỗi bước thay đổi cạnh vấn đề mà nó nhắm tới, để bạn thấy hình dạng ống tiêm hôm nay là chồng nhiều lớp giải pháp.

Thế hệThay đổi chínhVấn đề nó nhắm tới
Kim rỗng, chưa có pít tôngĐưa thuốc xuyên da qua lòng kimKhông phải rạch da để đưa thuốc
Xi lanh có pít tôngĐẩy thuốc bằng tay, nhìn thấy thể tíchKiểm soát liều
Ống toàn thuỷ tinhKhông còn kim loại, da, cao su khó làm sạchTiệt trùng bằng nhiệt
Đầu nối côn chuẩnKim và ống của nhiều nhà sản xuất lắp được với nhauThay kim, chuẩn hoá dụng cụ
Nhựa dùng một lầnTiệt trùng sẵn, đóng gói riêngBỏ khâu luộc lại, giảm lây chéo
Tự khoá, có nắp an toànKhông hút lại được, kim được che sau khi dùngNgăn dùng lại, giảm tai nạn kim đâm cho nhân viên y tế

Song song, y học còn phát triển những cách đưa thuốc không cần kim truyền thống, như bút tiêm định liều sẵn, miếng dán qua da, hay súng tiêm dùng áp lực cao. Mỗi cách có phạm vi riêng và chưa thay được ống tiêm trong phần lớn tình huống.

Vào thẳng mạch máu: tiêm tĩnh mạch và chai dịch treo đầu giường

Ống tiêm dưới da mở đường cho một bước xa hơn: đưa chất lỏng thẳng vào tĩnh mạch. Một trong những mốc thường được nhắc là năm 1832, trong đợt dịch tả ở châu Âu, bác sĩ Thomas Latta ở Scotland tiêm dung dịch muối vào tĩnh mạch những người bệnh mất nước nặng và ghi nhận một số trường hợp hồi phục rõ rệt. Phương pháp này bị lãng quên nhiều thập niên, phần vì kỹ thuật thô sơ, phần vì thiếu hiểu biết về vô khuẩn khiến biến chứng nhiều.

Cuối thế kỷ XIX, các nhà sinh lý học nghiên cứu thành phần muối trong dịch cơ thể, trong đó có Sydney Ringer ở London với những dung dịch mang tên ông. Năm 1901, Karl Landsteiner ở Vienna mô tả các nhóm máu, đặt nền cho truyền máu an toàn hơn. Những phát hiện này kết hợp với kim rỗng, ống tiêm, rồi bình thuỷ tinh treo cao và dây dẫn cao su, tạo ra hình ảnh chai dịch treo đầu giường quen thuộc của bệnh viện thế kỷ XX.

Về sau, túi nhựa mềm thay dần chai thuỷ tinh, và kim luồn có ống nhựa mềm lưu lại trong mạch thay cho kim thép cắm suốt thời gian truyền. Mỗi bước thay đổi ấy đều nhằm cùng một mục tiêu như với ống tiêm: ít tổn thương mạch máu hơn, ít nhiễm khuẩn hơn, dễ thao tác hơn. Còn kỹ thuật cụ thể và chỉ định truyền dịch thuộc chuyên môn y khoa, nằm ngoài phạm vi một bài lịch sử dụng cụ.

Ở Việt Nam: "ống chích", luộc kim và chiếc hộp an toàn

Trong tiếng Việt, cùng một dụng cụ có nhiều tên gọi: ống tiêm, bơm tiêm, xi lanh (mượn từ chữ cylindre của tiếng Pháp, nghĩa gốc là hình trụ, nên cũng dùng cho xi lanh động cơ), và ở miền Nam là ống chích, đi chích. Nhiều thế hệ y tá, y sĩ ở trạm xá còn nhớ hình ảnh hộp inox đựng ống tiêm thuỷ tinh và chiếc nồi luộc dụng cụ trên bếp dầu, trước khi bơm tiêm nhựa dùng một lần trở nên phổ biến ở Việt Nam vào khoảng cuối thế kỷ XX.

Cùng với bơm tiêm dùng một lần là bài toán mới: rác thải sắc nhọn. Các cơ sở y tế dùng hộp an toàn cứng, kháng thủng để chứa kim đã dùng trước khi xử lý như chất thải y tế nguy hại; việc thu gom, xử lý theo quy định của ngành y tế và môi trường hiện hành. Hình ảnh chiếc hộp vàng hay đỏ đặt cạnh xe tiêm là dấu vết vật chất của cả một chặng thay đổi về an toàn tiêm.

Nhìn lại, chiếc ống tiêm nhỏ là ví dụ rõ về việc một dụng cụ tưởng như đã hoàn chỉnh từ năm 1853 vẫn tiếp tục đổi dạng suốt hơn một thế kỷ rưỡi. Mỗi thay đổi không đến từ nhu cầu tiêm nhanh hơn, mà từ nhu cầu tiêm an toàn hơn: sạch hơn, không dùng lại được, ít tai nạn hơn cho người cầm kim.

Câu hỏi thường gặp

Ai phát minh ra ống tiêm?

Không có một người duy nhất. Francis Rynd ở Dublin dùng kim rỗng để đưa thuốc dưới da vào khoảng năm 1844. Năm 1853, Alexander Wood ở Edinburgh và Charles Pravaz ở Lyon, độc lập với nhau, ghép kim rỗng với xi lanh có pít tông. Ống tiêm toàn thuỷ tinh và nhựa dùng một lần là các bước sau.

Vì sao kim tiêm có đầu vát chéo?

Một ống rỗng cắt phẳng sẽ đục một mẩu da như dùi lỗ. Mặt vát tạo mũi nhọn rạch da thành một khe hẹp, mép khe khép lại sau khi rút kim. Nhiều kim hiện đại có nhiều mặt vát nhỏ để mũi kim sắc và đi qua da êm hơn.

Vì sao cỡ kim số càng to thì kim càng nhỏ?

Hệ đánh số cỡ kim phổ biến kế thừa hệ đo dây kim loại cũ, trong đó con số gắn với số lần dây được kéo qua khuôn để mảnh dần. Kéo càng nhiều lần, dây càng mảnh, số càng lớn. Vì vậy kim cỡ 30 mảnh hơn kim cỡ 18.

Bơm tiêm tự khoá khác bơm tiêm thường thế nào?

Bơm tiêm tự khoá có cơ cấu làm pít tông kẹt hoặc gãy sau khi đẩy hết một lần, nên không thể hút thuốc lần thứ hai. Thiết kế này nhằm ngăn việc dùng lại ống tiêm, một con đường lây truyền các bệnh qua đường máu. Năm 2015, Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị các nước chuyển dần sang loại có thiết kế an toàn.

Chữ xi lanh trong tiếng Việt từ đâu?

Xi lanh là cách người Việt đọc chữ cylindre của tiếng Pháp, nghĩa gốc là hình trụ, vì thân ống tiêm là một ống trụ có pít tông; cũng chữ ấy được dùng cho xi lanh của động cơ. Từ này du nhập thời Pháp thuộc, còn chữ Pháp chỉ ống tiêm là seringue. Trong lời nói hằng ngày, người Việt còn dùng ống tiêm, bơm tiêm, và ở miền Nam là ống chích, đều chỉ cùng một dụng cụ.

Ống tiêm thuỷ tinh ngày xưa được làm sạch thế nào?

Ống tiêm thuỷ tinh và kim thép được rửa sạch rồi luộc sôi hoặc hấp tiệt trùng bằng hơi nước áp lực trước mỗi lần dùng, kim cùn thì được mài lại. Hiệu quả phụ thuộc hoàn toàn vào việc làm đúng từng khâu, và đây là lý do bơm tiêm dùng một lần tiệt trùng sẵn được coi là bước tiến về an toàn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138