Tấm thẻ thanh toán đa năng đầu tiên thường được nhắc tới là thẻ Diners Club, ra đời ở New York năm 1950, làm bằng bìa cứng, cho phép chủ thẻ ăn ở một số nhà hàng rồi trả tiền sau. Từ tấm bìa ấy, chiếc thẻ ngân hàng đi qua nhựa dập nổi, dải từ, chip, mã PIN, rồi đến chạm thanh toán và thẻ "ảo" nằm trong điện thoại. Hình dạng của nó gần như không đổi từ những năm 1960, nhưng bên trong đã thay đổi hoàn toàn.
Bài này kể lịch sử của tấm thẻ dưới góc một đồ vật: mỗi chi tiết trên nó — số dập nổi, dải màu đen, miếng kim loại vàng, ký hiệu sóng — xuất hiện để giải quyết vấn đề gì. Bài không bàn chuyện nên dùng thẻ nào hay vay ra sao; phần đó thuộc về quyết định tài chính của mỗi người.
Trước thẻ ngân hàng: thẻ cửa hàng và tấm bảng kim loại
Ý tưởng "mua trước trả sau" có từ rất lâu, dưới dạng sổ ghi nợ ở cửa hàng quen. Cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, nhiều cửa hàng bách hoá, khách sạn và công ty xăng dầu ở Mỹ phát cho khách quen những tấm thẻ, đồng xu kim loại hay bảng nhỏ có số tài khoản, để nhân viên nhận diện và ghi nợ. Mỗi tấm chỉ dùng được ở đúng nơi phát hành.
Hạn chế ấy rất rõ: người đi công tác phải mang theo cả xấp thẻ của từng nơi, và mỗi cửa hàng phải tự lo việc đánh giá ai đáng tin để cho nợ. Thẻ ngân hàng ra đời khi có một bên thứ ba đứng giữa — một công ty hay một ngân hàng — trả tiền cho cửa hàng thay khách và thu lại từ khách sau. Bên thứ ba ấy gánh rủi ro, đổi lại thu phí từ cửa hàng hoặc chủ thẻ.
Mô hình ba bên này — chủ thẻ, cửa hàng chấp nhận thẻ, tổ chức phát hành — đến nay vẫn là xương sống của mọi hệ thống thẻ, chỉ có thêm bên thứ tư là mạng lưới thẻ kết nối các ngân hàng với nhau.
Diners Club và những thẻ đầu tiên
Thẻ Diners Club ra đời năm 1950, do Frank McNamara và các cộng sự sáng lập. Câu chuyện thường được kể là McNamara quên ví trong một bữa ăn ở nhà hàng và nảy ra ý tưởng; nhưng nhiều tài liệu cho rằng giai thoại này được chính công ty dùng để quảng bá về sau, chưa chắc đúng như kể. Điều chắc chắn là tấm thẻ ban đầu bằng bìa, dùng ở một nhóm nhà hàng ở New York, và chủ thẻ trả hết số nợ mỗi tháng — đúng hơn là một thẻ ghi nợ trả sau chứ chưa phải thẻ tín dụng cho vay xoay vòng.
Năm 1958 là một mốc quan trọng. Một công ty dịch vụ du lịch – tài chính lớn của Mỹ ra thẻ thanh toán riêng, và một ngân hàng ở California thử nghiệm thẻ tín dụng ngân hàng bằng cách gửi hàng chục nghìn thẻ đến các hộ dân ở thành phố Fresno mà không cần họ đăng ký. Thẻ ấy cho phép trả dần, tính lãi trên dư nợ — mô hình tín dụng xoay vòng. Cách làm táo bạo này gây nhiều tổn thất ban đầu vì nợ xấu và gian lận, nhưng thẻ vẫn lan rộng, và về sau mạng lưới của nó đổi tên thành Visa vào năm 1976.
Năm 1966, một nhóm ngân hàng khác lập hiệp hội thẻ liên ngân hàng để cạnh tranh, sau này trở thành Mastercard. Từ đây, thẻ không còn gắn với một ngân hàng: thẻ do ngân hàng A phát hành có thể dùng ở cửa hàng có tài khoản ở ngân hàng B, nhờ mạng lưới đứng giữa bù trừ cho nhau — đúng nguyên lý bù trừ mà phòng thanh toán séc đã đặt nền từ thế kỷ 18.
Mỗi chi tiết trên tấm thẻ sinh ra để làm gì
Số dập nổi. Trước khi có máy đọc điện tử, cửa hàng dùng máy cà thẻ: đặt thẻ và tờ hoá đơn giấy than lên máy, kéo con lăn qua, số nổi trên thẻ in sang giấy. Số dập nổi tồn tại vì cỗ máy ấy. Ngày nay nhiều thẻ mới đã in phẳng số hoặc đưa số ra mặt sau vì không còn ai cà thẻ.
Dải từ màu đen. Dải băng từ ở mặt sau, phát triển tại IBM vào thập niên 1960, ghi số thẻ, hạn dùng và một số dữ liệu khác để máy quẹt đọc. Nhược điểm của nó là dữ liệu tĩnh: ai đọc được dải từ thì sao chép được sang thẻ khác. Kẻ gian lắp thiết bị đọc trộm ở máy rút tiền chính là khai thác điểm yếu này.
Miếng chip vàng. Chip là một máy tính nhỏ có bộ nhớ an toàn. Các bằng sáng chế về thẻ chip của nhà phát minh người Pháp Roland Moreno từ năm 1974 thường được coi là nền tảng; Pháp dùng thẻ chip rộng rãi từ thập niên 1980–1990, rồi chuẩn chung EMV được các tổ chức thẻ lớn xây dựng từ giữa thập niên 1990. Mỗi lần thanh toán, chip tạo ra một mã dùng một lần, nên dữ liệu bị đánh cắp từ một giao dịch không dùng lại được.
Mã PIN. Mã số cá nhân bảo đảm rằng người cầm thẻ đúng là chủ thẻ. Thẻ chip kết hợp PIN khó bị lạm dụng hơn nhiều so với thẻ từ chỉ cần chữ ký.
Ký hiệu sóng. Biểu tượng bốn vòng cung cho biết thẻ có thể chạm thanh toán. Bên trong thẻ có một ăng-ten mảnh chạy quanh viền, nhận năng lượng từ máy đọc khi đặt gần, cho phép chip giao tiếp không cần tiếp xúc.
Dãy số trên thẻ và cách kiểm lỗi gõ nhầm bằng thuật toán Luhn
Dãy số trên thẻ không ngẫu nhiên. Vài chữ số đầu cho biết mạng lưới và tổ chức phát hành, phần giữa là số định danh tài khoản, chữ số cuối cùng là số kiểm tra tính theo thuật toán do Hans Peter Luhn, kỹ sư IBM, đề xuất và được cấp bằng sáng chế năm 1960. Thuật toán này chỉ để bắt lỗi gõ nhầm, không phải lớp bảo mật. Cách kiểm một dãy số, với ví dụ giả định 7992739871 cộng số kiểm tra:
- Viết dãy số (chưa có số kiểm tra) rồi bắt đầu từ chữ số ngoài cùng bên phải, cứ cách một chữ số lại nhân đôi một chữ số, bắt đầu từ chính chữ số ngoài cùng bên phải ấy.
- Với dãy 7992739871, các chữ số được nhân đôi là 1, 8, 3, 2, 9 (từ phải sang), cho ra 2, 16, 6, 4, 18.
- Kết quả nào lớn hơn 9 thì cộng hai chữ số của nó lại (hoặc trừ 9): 16 thành 7, 18 thành 9. Ta có 2, 7, 6, 4, 9.
- Cộng tất cả: các số vừa xử lý (2 + 7 + 6 + 4 + 9 = 28) với các chữ số không nhân đôi (7, 9, 7, 9, 7 tính từ phải sang theo vị trí xen kẽ, tổng 39). Tổng là 67.
- Số kiểm tra là số cần thêm để tổng tròn chục: 67 cần thêm 3 để thành 70. Dãy đầy đủ là 79927398713.
Nhờ số kiểm tra, khi bạn gõ nhầm một chữ số hoặc đảo chỗ hai chữ số kề nhau (trừ một vài cặp đặc biệt), hệ thống phát hiện ngay rằng số thẻ không hợp lệ trước cả khi gửi đi ngân hàng. Thuật toán này công khai và cũng được dùng cho nhiều loại mã số khác, nên nó không giúp ai đoán ra số thẻ của người khác; phần bảo mật nằm ở chip, mã PIN, mã xác thực gửi qua điện thoại và hệ thống phát hiện gian lận của ngân hàng.
Máy rút tiền và thẻ ghi nợ
Thẻ ghi nợ — trừ tiền thẳng vào tài khoản thanh toán — đi cùng lịch sử của máy rút tiền tự động. Máy rút tiền được nhắc đến nhiều nhất là chiếc đặt tại một chi nhánh ngân hàng ở Enfield, phía bắc London, ngày 27 tháng 6 năm 1967, gắn với tên kỹ sư John Shepherd-Barron. Máy đầu tiên này chưa dùng thẻ nhựa mà dùng phiếu giấy đặc biệt có tẩm chất đánh dấu để máy nhận diện; cùng thời, một số nhà phát minh khác ở Anh và Mỹ cũng phát triển các máy tương tự và ý tưởng mã PIN.
Khi máy rút tiền chuyển sang đọc dải từ trên thẻ, tấm thẻ trở thành chìa khoá mở tài khoản ở bất kỳ đâu có máy. Thẻ ghi nợ dần được dùng thêm để thanh toán tại quầy, và từ đó ranh giới giữa "thẻ rút tiền" và "thẻ thanh toán" mờ đi. Ở Việt Nam, người ta quen gọi chung là "thẻ ATM" dù thẻ ấy có thể thanh toán ở cửa hàng, trên mạng.
Ở Việt Nam, thẻ nội địa và máy rút tiền xuất hiện từ cuối thập niên 1990 – đầu 2000 và phổ biến nhanh khi doanh nghiệp, cơ quan chuyển sang trả lương qua tài khoản. Các ngân hàng được kết nối qua một hệ thống chuyển mạch quốc gia, nhờ đó thẻ ngân hàng này rút được tiền ở máy ngân hàng khác. Theo lộ trình của Ngân hàng Nhà nước, thẻ từ nội địa được chuyển dần sang thẻ chip, hoàn tất về cơ bản vào khoảng cuối năm 2021; chi tiết quy định hiện hành bạn nên kiểm tra với ngân hàng phát hành thẻ.
Khi tấm thẻ chui vào điện thoại
Bước thay đổi gần đây nhất là tấm thẻ không còn cần hiện diện. Khi bạn thêm thẻ vào ví điện tử trên điện thoại hay đồng hồ, hệ thống không chép số thẻ thật vào máy. Thay vào đó, mạng lưới thẻ cấp một dãy số thay thế, gọi là mã thay thế (token), chỉ dùng được trên đúng thiết bị ấy. Khi thanh toán, điện thoại gửi mã thay thế kèm một mã xác thực dùng một lần; mạng lưới thẻ đổi ngược ra số thẻ thật ở phía sau rồi mới chuyển cho ngân hàng.
Cơ chế này giải quyết đúng điểm yếu mà dải từ để lộ từ mấy chục năm trước: cửa hàng không bao giờ thấy số thẻ thật, nên nếu hệ thống của cửa hàng bị đánh cắp dữ liệu, thứ bị lộ chỉ là những mã thay thế vô dụng ở nơi khác. Việc xác nhận chủ thẻ cũng chuyển từ chữ ký, mã PIN sang vân tay, khuôn mặt hay mã mở khoá của chính điện thoại.
Nhìn từ xa, lịch sử tấm thẻ là lịch sử của việc đưa dần thông tin ra khỏi bề mặt vật lý: từ số dập nổi ai cũng đọc được, đến dải từ máy đọc được, đến chip chỉ tiết lộ mã dùng một lần, rồi đến mã thay thế trong điện thoại. Hình chữ nhật 85,6 nhân 54 milimét vẫn còn trong ví nhiều người, nhưng nó ngày càng giống một chiếc chìa khoá dự phòng hơn là công cụ chính.
Ba loại thẻ hay bị nhầm
Ba tấm thẻ có thể trông giống hệt nhau, nhưng cơ chế tiền đi đằng sau khác nhau. Bảng dưới chỉ nhằm phân biệt nguyên lý, không phải lời khuyên chọn loại nào.
| Loại thẻ | Tiền lấy từ đâu | Cơ chế cốt lõi |
|---|---|---|
| Thẻ ghi nợ | Tài khoản thanh toán của chủ thẻ | Mỗi giao dịch trừ ngay vào số dư; hết tiền thì không thanh toán được (trừ khi có thấu chi) |
| Thẻ tín dụng | Hạn mức ngân hàng cấp cho chủ thẻ | Ngân hàng trả trước cho cửa hàng; chủ thẻ trả lại theo kỳ sao kê, trả không đủ thì phát sinh lãi |
| Thẻ trả trước | Số tiền đã nạp sẵn vào thẻ | Tiêu đến đâu trừ đến đó, không gắn với tài khoản thanh toán thông thường |
Lịch sử cho thấy thẻ tín dụng sinh ra từ ý tưởng "trả sau" của Diners Club và thử nghiệm tín dụng xoay vòng năm 1958; thẻ ghi nợ thì lớn lên cùng máy rút tiền. Hai dòng ấy gặp nhau trên cùng một tấm nhựa có cùng kích thước tiêu chuẩn quốc tế — kích thước mà ngày nay thẻ căn cước, thẻ ra vào, thẻ thư viện đều dùng chung.
Câu hỏi thường gặp
Kích thước tấm thẻ ngân hàng có theo chuẩn nào không?
Có. Thẻ ngân hàng dùng kích thước theo tiêu chuẩn quốc tế ISO/IEC 7810, loại ID-1, khoảng 85,6 nhân 54 milimét. Kích thước này được dùng chung cho nhiều loại thẻ khác như căn cước, bằng lái ở nhiều nước, nên thẻ vừa khít các ngăn ví tiêu chuẩn.
Vì sao thẻ chip an toàn hơn thẻ từ?
Dải từ chứa dữ liệu cố định, ai đọc được thì sao chép được. Chip tạo ra một mã khác nhau cho mỗi giao dịch dựa trên khoá bí mật cất trong chip, nên dữ liệu bị lộ từ một giao dịch không dùng lại được để làm thẻ giả.
Thẻ Diners Club có phải thẻ tín dụng đầu tiên không?
Diners Club thường được xem là thẻ thanh toán đa năng đầu tiên, dùng được ở nhiều cơ sở khác nhau. Tuy vậy, ban đầu chủ thẻ phải trả hết nợ mỗi tháng, nên nó giống thẻ trả sau hơn là thẻ tín dụng xoay vòng như ngày nay.
Thuật toán Luhn có giúp đoán số thẻ của người khác không?
Không. Thuật toán chỉ kiểm tra một dãy số có hợp lệ về mặt định dạng hay không, để bắt lỗi gõ nhầm. Một số thẻ hợp lệ theo Luhn không có nghĩa là có tài khoản thật, và mọi giao dịch còn phải qua chip, mã PIN, mã xác thực và hệ thống chống gian lận.
Chạm thanh toán có an toàn không?
Chạm thanh toán dùng cùng nguyên lý mã dùng một lần như chip, và máy đọc phải ở rất gần thẻ. Các ngân hàng thường đặt hạn mức cho giao dịch chạm không cần PIN. Người dùng nên bật thông báo biến động số dư để phát hiện sớm giao dịch lạ.
Vì sao người Việt gọi thẻ ghi nợ là thẻ ATM?
Khi thẻ ngân hàng mới phổ biến ở Việt Nam, công dụng chính của nó là rút tiền ở máy rút tiền tự động, viết tắt tiếng Anh là ATM. Cái tên gắn theo công dụng ban đầu, dù hiện nay thẻ ấy còn dùng để thanh toán tại quầy và trên mạng.