UyenBac.comUyên Bác
Tiền và trao đổi

Tiền giấy ra đời ở đâu: từ giao tử đời Tống đến tờ tiền không còn đổi ra vàng

Tiền giấy ra đời ở Tứ Xuyên thời Tống đầu thế kỷ 11. Hành trình qua Hồ Quý Ly, Thuỵ Điển, chế độ bản vị vàng và vì sao một tờ giấy lại mua được hàng hoá.

Low-angle shot of a scholar desk with a stack of old blank paper notes tied by string, a heavy pile of iron coins beside it, candle and window light, slate blue and amber palette

Tiền giấy ra đời ở vùng Tứ Xuyên, Trung Hoa, thời nhà Tống, vào đầu thế kỷ 11. Ban đầu đó là những tờ biên nhận do thương nhân phát ra cho người gửi tiền sắt nặng nề; sau đó triều đình giành quyền phát hành, đặt tên là giao tử. Gần bốn thế kỷ sau, ở Đại Việt, Hồ Quý Ly cho phát hành tiền giấy năm 1396. Châu Âu đến thế kỷ 17 mới có những tờ giấy bạc ngân hàng đầu tiên.

Câu chuyện của tiền giấy là câu chuyện của niềm tin: một tờ giấy gần như không có giá trị tự thân, nhưng người ta vẫn nhận nó để đổi hàng. Bài này kể tiền giấy đi từ tờ biên nhận đến tờ tiền pháp định hôm nay, những lần nó sụp đổ vì in quá tay, và cơ chế khiến nó vẫn đứng vững trong túi mọi người.

Tứ Xuyên và gánh nặng của tiền sắt

Để hiểu vì sao tiền giấy xuất hiện ở Tứ Xuyên, cần biết một chi tiết: thời Tống, vùng này dùng nhiều tiền sắt thay vì tiền đồng. Sắt rẻ hơn đồng, nên mỗi đồng tiền sắt có giá trị rất thấp, và một khoản mua bán vừa phải cũng cần một khối tiền nặng nề. Thương nhân buôn bán đường dài chịu không nổi việc khuân vác hàng gánh tiền sắt qua đường núi.

Giải pháp tự phát là những hiệu nhận giữ tiền: người gửi đưa tiền sắt cho hiệu, nhận về một tờ giấy ghi số tiền, có ký hiệu, con dấu riêng. Tờ giấy ấy có thể đem trao cho người khác để trả nợ, vì ai cầm nó cũng có quyền đến hiệu rút tiền. Dần dần, người ta tiêu tờ giấy chứ không ai buồn rút tiền sắt ra nữa — đó chính là khoảnh khắc biên nhận biến thành tiền.

Vấn đề nảy sinh khi một số hiệu phát giấy nhiều hơn số tiền sắt đang giữ, rồi vỡ nợ. Triều đình can thiệp: khoảng năm 1023, nhà Tống lập cơ quan nhà nước phụ trách phát hành giao tử ở Ích Châu (vùng Thành Đô), quy định mệnh giá, kỳ hạn lưu hành và lượng dự trữ. Đây được coi là tiền giấy do nhà nước phát hành sớm nhất được ghi chép rõ ràng. Chuyện các hiệu tư nhân phát quá tay cũng là bài học đầu tiên của tiền giấy, sẽ còn lặp lại nhiều lần trong lịch sử.

Đế quốc giấy của nhà Nguyên và lời kể của Marco Polo

Sau nhà Tống, nhà Kim và nhà Nguyên tiếp tục dùng tiền giấy, và dưới thời Hốt Tất Liệt, tiền giấy trở thành phương tiện thanh toán chính trên một lãnh thổ rộng lớn. Marco Polo, trong tập ký sự du hành cuối thế kỷ 13, dành hẳn một đoạn mô tả việc nhà Nguyên làm tiền từ vỏ cây dâu, đóng dấu son của triều đình, và bắt mọi người phải nhận nó. Với độc giả châu Âu thời ấy, chuyện một tờ giấy mua được vàng bạc nghe như chuyện lạ.

Thế nhưng mặt trái của quyền in tiền cũng lộ rõ dưới thời Nguyên. Khi chi tiêu cho chiến tranh và triều đình tăng, chính quyền in thêm tiền thay vì thu thêm thuế. Lượng tiền tăng nhanh hơn lượng hàng hoá, giá cả leo thang, và người dân mất niềm tin vào tờ giấy. Nhà Minh sau đó cũng phát hành tiền giấy, rồi gặp đúng vấn đề ấy; đến khoảng thế kỷ 15, bạc nén dần thay chỗ tiền giấy trong các giao dịch lớn ở Trung Hoa.

Đây là cơ chế cốt lõi của lạm phát mà ngày nay sách kinh tế nào cũng giảng: tiền giấy chỉ giữ giá khi lượng phát hành được kiểm soát tương xứng với hàng hoá và dịch vụ trong nền kinh tế. Người Trung Hoa thời Tống – Nguyên đã đi qua trọn vòng ấy sớm hơn châu Âu nhiều thế kỷ.

Thông bảo hội sao: tờ tiền giấy của Hồ Quý Ly

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, năm 1396, Hồ Quý Ly (khi ấy nắm quyền dưới triều Trần) cho phát hành tiền giấy gọi là Thông bảo hội sao. Tiền có nhiều mệnh giá, từ 10 đồng đến 1 quan, mỗi mệnh giá vẽ một hình riêng: rong, sóng nước, mây, rùa, lân, phượng, rồng — hình càng quý thì mệnh giá càng lớn. Người dân phải đem tiền đồng đổi lấy tiền giấy, và làm tiền giả bị xử rất nặng.

Về cơ chế, chính sách này có lý do kinh tế dễ hiểu: tiền đồng nặng, đồng là kim loại quý dùng cho nhiều việc khác, và nhà nước cần nắm nguồn kim loại. Nhưng tiền giấy của Hồ Quý Ly không trụ được lâu. Sử liệu còn lại ít, nên các nhà sử học vẫn thảo luận nguyên nhân cụ thể; những lý do thường được nêu là người dân chưa quen và chưa tin tiền giấy, việc ép buộc đổi tiền gây bất bình, và biến động chính trị khiến triều Hồ sụp đổ chỉ hơn mười năm sau.

Dù ngắn ngủi, Thông bảo hội sao là một mốc đáng nhớ: Đại Việt là một trong số ít nước thời trung đại thử dùng tiền giấy do nhà nước phát hành. Không có tờ Thông bảo hội sao nào được biết là còn tồn tại đến nay, nên mọi hình dung về nó đều dựa vào lời sử chép.

Châu Âu học dùng giấy bạc

Ở châu Âu, tiền giấy không bắt đầu từ triều đình mà từ ngân hàng và giới kim hoàn. Một số mốc được giới sử học tiền tệ ghi nhận rộng rãi:

  • Biên nhận của thợ kim hoàn London thế kỷ 17. Thương nhân gửi vàng bạc cho thợ kim hoàn giữ hộ, nhận biên nhận; biên nhận được chuyển tay như tiền, giống hệt quá trình ở Tứ Xuyên sáu thế kỷ trước.
  • Stockholms Banco, Thuỵ Điển, năm 1661. Ngân hàng do Johan Palmstruch điều hành phát hành giấy bạc thường được coi là giấy bạc ngân hàng đầu tiên ở châu Âu. Thuỵ Điển khi ấy dùng tiền đồng tấm rất to và nặng — lại là chuyện kim loại nặng nề. Ngân hàng phát giấy quá tay, mất khả năng chi trả chỉ vài năm sau.
  • Ngân hàng Anh, thành lập năm 1694. Ngân hàng phát hành giấy bạc ngay từ đầu, ban đầu viết tay theo số tiền cụ thể, dần dần chuyển sang mệnh giá in sẵn.
  • Thí nghiệm của John Law ở Pháp, những năm 1716–1720. Ngân hàng phát hành giấy bạc gắn với công ty thương mại Mississippi; bong bóng cổ phiếu vỡ kéo theo giấy bạc mất giá, để lại cho người Pháp mối nghi ngờ với tiền giấy kéo dài nhiều thập kỷ.
  • Thế kỷ 19. Các nước dần trao độc quyền phát hành tiền giấy cho một ngân hàng trung ương, thay vì để nhiều ngân hàng tư nhân cùng in.

Nhìn chung, mỗi lần tiền giấy sụp đổ đều có chung một kịch bản: lượng giấy phát ra vượt xa thứ đứng sau bảo đảm cho nó. Mỗi lần phục hồi, người ta lại thêm một lớp thể chế: dự trữ bắt buộc, độc quyền phát hành, giới hạn in tiền.

Từ bản vị vàng đến tiền pháp định

Suốt thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, nhiều nước đặt đồng tiền của mình theo bản vị vàng: tờ giấy bạc có thể đổi ra một lượng vàng nhất định tại ngân hàng phát hành. Lời hứa đổi ra vàng là cái neo giữ niềm tin, đồng thời trói tay chính phủ: muốn in thêm tiền thì phải có thêm vàng. Chiến tranh thế giới và Đại khủng hoảng làm cái neo này lỏng dần, vì các chính phủ cần chi tiêu nhiều hơn số vàng họ có.

Sau Thế chiến thứ hai, hệ thống Bretton Woods (thoả thuận năm 1944) neo nhiều đồng tiền vào đô la Mỹ, còn đô la đổi được ra vàng cho các ngân hàng trung ương nước ngoài. Tháng 8 năm 1971, Mỹ đình chỉ việc đổi đô la ra vàng; từ đó, hầu hết đồng tiền trên thế giới trở thành tiền pháp định — giá trị không dựa vào lời hứa đổi ra kim loại nào, mà dựa vào luật pháp, khả năng thu thuế của nhà nước, chính sách của ngân hàng trung ương và niềm tin của người dùng.

Nghe thì có vẻ mong manh, nhưng có một cơ chế giữ cho tiền pháp định có giá: nhà nước nhận chính đồng tiền ấy khi thu thuế, phí, và luật quy định nó là phương tiện thanh toán hợp pháp trong nước. Ai cũng cần đồng tiền ấy để trả nghĩa vụ, nên ai cũng chấp nhận nó. Khi chính sách sai lầm làm lượng tiền phình quá nhanh, như ở nước Đức năm 1923 hay Zimbabwe cuối thập niên 2000, niềm tin sụp đổ và giá cả tăng theo cấp số nhân — cái giá của việc tháo bỏ kỷ luật in tiền.

Những hiểu lầm hay gặp về tiền giấy

"Nhà nước muốn bao nhiêu tiền thì cứ in ra là có." In thêm tiền không làm ra thêm gạo, thêm nhà hay thêm giờ công. Nó chỉ chia cùng một lượng của cải cho nhiều tờ giấy hơn. Lịch sử từ nhà Nguyên đến nước Đức năm 1923 cho thấy cái giá của niềm tin này rất đắt, và vì vậy các ngân hàng trung ương hiện đại bị ràng buộc bởi luật và mục tiêu kiểm soát lạm phát.

"Tiền giấy trước đây đều đổi được ra vàng." Không phải lúc nào cũng vậy. Giao tử đời Tống đổi ra tiền sắt, giấy bạc Stockholms Banco gắn với tiền đồng, và có những thời kỳ tiền giấy bị tạm ngừng đổi ra kim loại vì chiến tranh. Bản vị vàng chỉ là một giai đoạn, kéo dài chưa tới hai thế kỷ ở phần lớn các nước áp dụng.

"Tiền giấy là phát minh của ngân hàng phương Tây." Châu Âu chỉ có giấy bạc ngân hàng từ thế kỷ 17, muộn hơn Trung Hoa khoảng sáu thế kỷ. Cái phương Tây đóng góp nhiều hơn là các thể chế đi kèm: ngân hàng trung ương, dự trữ bắt buộc, thị trường trái phiếu chính phủ — những thứ giúp tiền giấy bền hơn qua thời gian.

"Giá trị của tờ tiền nằm ở tờ giấy đặc biệt." Giấy sợi bông, mực đặc biệt, hình bảo an chỉ để chống làm giả, tức là bảo vệ quyền phát hành. Giá trị của tờ tiền nằm ở chỗ cả nền kinh tế chấp nhận nó và nhà nước nhận nó khi thu thuế. Một tờ tiền thật của một nhà nước đã sụp đổ vẫn in trên giấy tốt, nhưng không mua được gì.

Giấy bạc ở Việt Nam thời cận hiện đại

Ở Việt Nam, tiền giấy quay lại cùng thời Pháp thuộc: Ngân hàng Đông Dương, thành lập năm 1875, được giao quyền phát hành giấy bạc cho cả Đông Dương. Người dân quen gọi là "giấy bạc" — chữ "bạc" ở đây gợi lại thời đồng bạc kim loại là thước đo giá trị. Năm 1946, Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hoà phát hành tờ giấy bạc của mình, dân gian quen gọi là giấy bạc Cụ Hồ.

Ngày nay, tờ tiền Việt Nam do Ngân hàng Nhà nước phát hành, với các mệnh giá từ 10.000 đồng trở lên in trên chất liệu polymer, còn các mệnh giá nhỏ in trên giấy làm từ sợi bông. Đó là một lựa chọn về độ bền và chống giả — câu chuyện riêng của tờ tiền polymer.

Một chi tiết người dùng ít để ý: giấy làm tiền không phải giấy làm từ bột gỗ như giấy viết. Giấy tiền thường làm từ sợi bông, có khi pha sợi lanh, nên dai, gập nhiều lần không gãy, bị ướt không bở. Đó là lý do một tờ tiền giấy lỡ bị giặt cùng quần áo thường vẫn còn nguyên hình, trong khi tờ giấy ghi chú bên cạnh đã nát. Thói quen của chúng ta về tiền — gấp làm tư, nhét túi áo, đếm bằng ngón tay thấm nước — đều dựa vào độ dai ấy.

Câu hỏi thường gặp

Giao tử và tiền giấy đời Đường có liên quan gì nhau?

Thời Đường đã có loại chứng từ gọi là phi tiền, giúp thương nhân chuyển tiền giữa các vùng mà không phải mang theo tiền đồng. Tuy vậy, phi tiền giống phiếu chuyển tiền hơn là tiền lưu hành, nên giao tử thời Tống thường được xem là tiền giấy thực sự đầu tiên.

Còn tờ tiền giấy Thông bảo hội sao nào không?

Đến nay chưa có hiện vật Thông bảo hội sao nào được công bố và giới nghiên cứu công nhận là thật. Hiểu biết về loại tiền này chủ yếu đến từ ghi chép trong sử sách, nhất là Đại Việt sử ký toàn thư, nên các hình minh hoạ hiện có chỉ là phục dựng.

Vì sao in thêm tiền lại gây lạm phát?

Khi lượng tiền trong lưu thông tăng nhanh hơn lượng hàng hoá và dịch vụ, mỗi đơn vị tiền đổi được ít hàng hơn, nên giá cả tăng. Mức độ còn phụ thuộc tốc độ tiêu tiền và kỳ vọng của người dân, nhưng nguyên tắc chung đã được kiểm chứng qua nhiều lần trong lịch sử.

Tiền pháp định có được bảo đảm bằng vàng không?

Hầu hết các đồng tiền hiện nay không cam kết đổi ra vàng. Ngân hàng trung ương vẫn có thể giữ vàng trong dự trữ ngoại hối, nhưng giá trị đồng tiền dựa trên luật pháp, chính sách tiền tệ, sức khoẻ nền kinh tế và niềm tin của người dùng chứ không dựa vào lời hứa đổi ra vàng.

Vì sao gọi là giấy bạc chứ không phải giấy vàng?

Trong nhiều thế kỷ, bạc là kim loại dùng phổ biến để đo giá trị và thanh toán ở châu Á, kể cả Việt Nam. Thời Pháp thuộc, đồng bạc Đông Dương là đơn vị tiền, nên tờ tiền giấy được gọi là giấy bạc, và cách gọi ấy còn lại đến nay.

Tiền giấy ướt hoặc rách thì có đổi được không?

Ngân hàng Nhà nước có quy định về đổi tiền không đủ tiêu chuẩn lưu thông, trong đó có tiêu chí về phần còn lại của tờ tiền và nguyên nhân hư hỏng. Bạn nên mang tờ tiền đến ngân hàng thương mại hoặc chi nhánh Ngân hàng Nhà nước để được hướng dẫn theo quy định hiện hành.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138