Xà phòng là sản phẩm của một phản ứng hoá học rất cũ: chất béo (mỡ động vật hoặc dầu thực vật) đun với kiềm sẽ tách thành muối của axit béo và glycerin, và chính thứ muối ấy là xà phòng. Người xưa không biết công thức, nhưng biết rằng mỡ rơi vào tro bếp rồi gặp nước thì sinh ra một chất nhờn, rửa sạch được dầu mỡ. Từ chỗ đó, qua hàng nghìn năm, xà phòng đi từ thứ bột nhão dùng để giặt len và thuộc da thành bánh xà phòng thơm đặt trong mọi nhà tắm.
Bài này kể lại con đường ấy theo đúng những gì giới sử học và hoá học đã ghi nhận: những dấu vết sớm ở Lưỡng Hà và Ai Cập, xà phòng trong ghi chép của người La Mã, các xưởng dầu ô liu ở Aleppo và Marseille, bước ngoặt khi kiềm được sản xuất trong nhà máy, rồi chuyện người Việt đi từ nước tro, bồ kết, bồ hòn tới bánh "xà bông" mang tên gọi mượn từ tiếng Pháp. Chỗ nào tư liệu còn mù mờ, bài ghi rõ.
Một phản ứng có trước cả tên gọi: chất béo gặp kiềm
Muốn hiểu vì sao xà phòng xuất hiện ở nhiều nền văn minh cách xa nhau, cần bắt đầu từ chính phản ứng tạo ra nó. Mỡ và dầu là những phân tử gọi là triglyceride: một khung glycerin gắn ba chuỗi axit béo dài. Khi đun chất béo trong dung dịch kiềm mạnh, các liên kết giữ chuỗi axit béo với khung glycerin bị cắt. Glycerin được giải phóng, còn axit béo kết hợp với kim loại trong kiềm thành muối. Các nhà hoá học gọi quá trình này là xà phòng hoá, một cái tên nói lên rằng người ta biết sản phẩm trước khi hiểu phản ứng.
Nguồn kiềm dễ kiếm nhất của người xưa là tro. Tro gỗ, tro rơm, tro một số loài cây mọc ven biển chứa nhiều muối kali và natri; ngâm tro trong nước rồi lọc lấy phần nước trong sẽ được một dung dịch kiềm, thứ mà ở nông thôn Việt Nam vẫn gọi là nước tro. Ở những vùng có hồ muối khô như Ai Cập, người ta còn có khoáng natron, một hỗn hợp muối natri tự nhiên. Chỉ cần có mỡ, có tro và có lửa, sớm muộn sẽ có ai đó tạo ra xà phòng, dù chỉ là tình cờ.
Điều này giải thích một chi tiết quan trọng: lịch sử xà phòng không có một "người phát minh". Những gì sử liệu để lại là dấu vết rời rạc về những hỗn hợp mỡ và kiềm được dùng vào việc này hay việc khác, và mỗi nơi tự hoàn thiện công thức theo nguyên liệu sẵn có của mình. Những câu chuyện gắn xà phòng với một nhân vật hay một ngọn núi cụ thể nên được đọc như truyền thuyết.
Những dấu vết sớm: Lưỡng Hà, Ai Cập và chuyện ngọn núi Sapo
Các mốc dưới đây là những gì thường được giới nghiên cứu dẫn khi bàn về xà phòng thời cổ; cách diễn giải từng tư liệu vẫn có chỗ khác nhau.
- Lưỡng Hà, khoảng thiên niên kỷ thứ ba trước Công nguyên: các văn bản chữ hình nêm thường được dẫn như ghi chép sớm nhất về việc nấu chất béo với tro kiềm. Hỗn hợp này nhiều khả năng dùng để làm sạch len, vải và đồ dùng hơn là để tắm.
- Ai Cập cổ: giấy cói Ebers, một văn bản y học nổi tiếng có niên đại khoảng giữa thiên niên kỷ thứ hai trước Công nguyên, có nói tới việc trộn dầu động vật, dầu thực vật với muối kiềm để bôi lên da. Đây là một loại thuốc bôi hơn là thứ xà phòng rửa tay ta hình dung.
- Thế giới Hy Lạp – La Mã: người Hy Lạp và La Mã giàu có tắm bằng dầu rồi cạo sạch bằng một thanh kim loại cong. Xà phòng chưa phải đồ tắm phổ biến của họ.
- Ghi chép của Pliny Già (thế kỷ I): trong bộ Lịch sử tự nhiên, ông nhắc tới sapo, một chất làm từ mỡ và tro mà người Gaul dùng cho tóc. Chữ này được coi là gốc xa của "soap", "savon" và cả "xà bông".
- Truyền thuyết núi Sapo: câu chuyện mỡ tế lễ từ một ngọn núi tên Sapo chảy xuống sông, hoà với tro thành xà phòng được kể rất nhiều, nhưng giới sử học không tìm thấy ngọn núi nào như thế trong tư liệu La Mã. Đây là chuyện kể giải thích tên gọi, không phải sự kiện.
Đọc chuỗi mốc này, bạn sẽ thấy xà phòng thời cổ chủ yếu phục vụ nghề dệt, nghề thuộc da và việc bôi chữa, chứ chưa gắn với thói quen rửa tay hằng ngày. Sự gắn kết ấy phải đợi rất lâu sau.
Aleppo, Castile, Marseille: khi dầu ô liu thay mỡ động vật
Từ khoảng cuối thiên niên kỷ thứ nhất, các xưởng ở vùng Levant, đặc biệt là thành phố Aleppo của Syria, nổi tiếng với một loại xà phòng cứng nấu từ dầu ô liu và dầu nguyệt quế. Khác với thứ bột nhão từ mỡ động vật, xà phòng dầu ô liu cứng, ít mùi, cắt được thành bánh và để khô lâu. Kỹ thuật này lan theo các tuyến buôn bán quanh Địa Trung Hải, sang bán đảo Iberia. Vùng Castile của Tây Ban Nha cũng làm ra loại xà phòng dầu ô liu trắng, tên gọi "xà phòng Castile" đến nay vẫn được dùng để chỉ xà phòng nấu từ dầu thực vật.
Thành phố cảng Marseille của Pháp trở thành trung tâm xà phòng lớn của châu Âu nhờ có sẵn dầu ô liu vùng Provence và soda từ tro cây ven biển. Năm 1688, dưới triều Louis XIV, một sắc lệnh thường được gắn với tên bộ trưởng Colbert đã đặt quy định về nguyên liệu và cách nấu xà phòng Marseille, trong đó có yêu cầu dùng dầu ô liu. Chi tiết này hay được dẫn như một ví dụ sớm về tiêu chuẩn chất lượng cho một mặt hàng tiêu dùng.
Ở Bắc Âu và nước Anh, nơi dầu ô liu đắt, xà phòng thường nấu từ mỡ bò, mỡ cừu và tro gỗ, mùi nồng hơn và mềm hơn. Sự khác biệt về nguyên liệu này tạo ra hai dòng xà phòng gần như hai mặt hàng khác nhau: loại cứng, sạch, đắt ở phương Nam và loại mềm, rẻ ở phương Bắc. Ở nhiều nơi, xà phòng còn bị đánh thuế như một mặt hàng xa xỉ; tại Anh, thuế xà phòng tồn tại hàng trăm năm và chỉ được bãi bỏ vào năm 1853.
Kiềm ra khỏi bếp, vào nhà máy: Leblanc, Chevreul và xà phòng giá rẻ
Nút thắt lớn nhất của nghề xà phòng suốt nhiều thế kỷ là nguồn kiềm. Tro cây có hàm lượng kiềm thất thường, thu gom tốn công, và khi nhu cầu xà phòng, thuỷ tinh, vải tăng lên, tro không còn đủ. Cuối thế kỷ XVIII, nhà hoá học Pháp Nicolas Leblanc phát triển một quy trình sản xuất soda (natri cacbonat) từ muối ăn, axit sulfuric, than và đá vôi. Quy trình Leblanc gây ô nhiễm nặng, thải khí axit và bã thải lưu huỳnh, nhưng nó biến kiềm từ sản vật nông thôn thành hàng công nghiệp. Đến những năm 1860, anh em nhà Solvay ở Bỉ đưa ra quy trình sạch hơn dùng amoniac, dần thay thế cách làm của Leblanc.
Cùng thời gian đó, hoá học bắt đầu giải thích được điều thợ nấu xà phòng làm theo kinh nghiệm. Nhà hoá học Pháp Michel Eugène Chevreul, trong các công trình về chất béo công bố năm 1823, cho thấy chất béo gồm glycerin kết hợp với các axit béo, và xà phòng hoá chính là phản ứng tách chúng ra. Hiểu được bản chất ấy, nhà sản xuất có thể kiểm soát tỉ lệ kiềm, rút bớt kiềm dư gây rát da, thu hồi glycerin làm sản phẩm phụ.
Kết quả của hai dòng thay đổi này là xà phòng rẻ đi đáng kể trong thế kỷ XIX. Đây cũng là thời kỳ các nhãn xà phòng đóng gói, in hình, quảng cáo rầm rộ ra đời ở Anh, Pháp, Mỹ, và chiếc bánh xà phòng thơm từ chỗ là món của nhà khá giả trở thành vật dụng của người làm công. Xà phòng cũng đi vào các chiến dịch vệ sinh đô thị, khi các thành phố công nghiệp đông đúc phải đối mặt với dịch bệnh lây qua nước và tay bẩn.
Vì sao bánh xà phòng làm sạch được dầu mỡ
Phần cơ chế dưới đây chỉ ở mức đủ để hiểu hình dạng và cách dùng của bánh xà phòng; bảng so sánh giúp bạn thấy mỗi biến thể khác nhau ở đâu.
| Biến thể | Kiềm hay thành phần chính | Đặc điểm sinh ra từ cơ chế |
|---|---|---|
| Xà phòng cứng | Natri hydroxit hoặc soda | Muối natri của axit béo kết tinh chặt, đóng thành bánh, để khô lâu |
| Xà phòng mềm, xà phòng lỏng kiểu cũ | Kali hydroxit hoặc tro kali | Muối kali tan dễ hơn, cho dạng sệt hay lỏng |
| Xà phòng dầu ô liu | Dầu nhiều axit oleic | Bánh cứng nhưng bọt nhỏ, mịn; cần để khô nhiều tuần |
| Xà phòng mỡ động vật | Mỡ nhiều axit béo no | Bánh cứng, bọt dày; mùi nguyên liệu khó khử nếu nấu thô |
| Chất tẩy rửa tổng hợp | Phân tử hoạt động bề mặt từ dầu mỏ hoặc dầu thực vật | Ít bị nước cứng làm mất tác dụng, dễ làm dạng lỏng |
Điểm chung của mọi loại là phân tử có hai đầu: một đầu ưa nước mang điện, một đuôi hydrocarbon dài ưa dầu. Khi bạn xoa xà phòng với nước, các đuôi ưa dầu bám vào vết dầu mỡ, còn đầu ưa nước quay ra ngoài; các phân tử tụ lại thành những cụm cầu li ti bọc lấy dầu, gọi là mixen, và nước cuốn chúng đi. Bọt nhiều hay ít không quyết định độ sạch, bọt chỉ là hệ quả phụ của việc các phân tử này giữ được màng nước mỏng.
Nước cứng chứa nhiều ion canxi và magie sẽ kết hợp với xà phòng thành cặn trắng không tan, chính là lớp váng bám quanh chậu rửa. Điểm yếu đó là một lý do khiến người ta tìm tới chất tẩy rửa tổng hợp.
Bột giặt, nước rửa tay và sự chia tách của "xà phòng"
Trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, nước Đức thiếu mỡ vì chất béo dành cho lương thực và công nghiệp quân sự. Hoàn cảnh ấy thường được kể như động lực sớm của các chất tẩy rửa tổng hợp, những phân tử có cùng kiến trúc hai đầu như xà phòng nhưng làm từ nguyên liệu khác. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, khi công nghiệp hoá dầu phát triển, bột giặt tổng hợp nhanh chóng thay xà phòng trong việc giặt giũ ở các nước công nghiệp, vì nó không tạo váng trong nước cứng và hoà tan tốt trong máy giặt.
Từ đó, chữ "xà phòng" trong đời sống bị chia thành nhiều mặt hàng. Thứ bạn gọi là sữa tắm, dầu gội, nước rửa tay hay nước rửa chén phần lớn là chất tẩy rửa tổng hợp, không phải xà phòng theo nghĩa hoá học. Bánh xà phòng cổ điển vẫn tồn tại song song, và trong vài thập niên gần đây quay lại với hình ảnh "thủ công", "tự nhiên". Về mặt cơ chế, hai nhóm này làm cùng một việc là đưa dầu và bẩn vào nước; khác biệt nằm ở độ kiềm, độ bền trong nước cứng, mùi, chất phụ gia.
Câu chuyện xà phòng và y học cũng hay bị kể sai. Ở thập niên 1840, bác sĩ Ignaz Semmelweis tại Vienna nhận thấy số sản phụ tử vong vì sốt hậu sản giảm mạnh khi bác sĩ rửa tay trước khi đỡ đẻ, nhưng dung dịch ông dùng là nước vôi clo chứ không phải xà phòng, và phát hiện của ông bị phản đối suốt nhiều năm. Ý nghĩa của rửa tay trong phòng bệnh chỉ được chấp nhận rộng rãi khi lý thuyết vi trùng thành hình vào cuối thế kỷ XIX.
Người Việt: từ nước tro, bồ kết, bồ hòn đến bánh "xà bông"
Trước khi xà phòng công nghiệp xuất hiện, người Việt đã dùng những nguồn chất tẩy có sẵn quanh nhà. Nước tro rơm, tro bếp được dùng để giặt và tẩy vải, đúng với nguyên lý kiềm của các xưởng xà phòng cổ. Quả bồ kết đốt hay nấu lên để gội đầu, quả bồ hòn ngâm nước để giặt, tạo bọt. Hai thứ này không phải xà phòng: bọt của chúng đến từ saponin, một nhóm hợp chất tự nhiên trong cây cũng có tính hoạt động bề mặt. Cái tên "bồ hòn" và "xà phòng" thỉnh thoảng bị gộp lẫn trong lời ăn tiếng nói, nhưng về hoá học đây là hai họ chất khác nhau.
Bánh xà phòng công nghiệp đến Việt Nam theo đường buôn bán thời Pháp thuộc, và tên gọi phản ánh rõ con đường ấy. "Xà phòng" ở miền Bắc và "xà bông" ở miền Nam đều là cách người Việt đọc chữ savon của tiếng Pháp; trong tiếng Việt, hai từ cùng tồn tại cho tới nay, và người nói hai miền dùng lẫn của nhau khá thoải mái. Đầu thế kỷ XX, ở các đô thị như Hà Nội, Hải Phòng, Sài Gòn đã có xưởng xà phòng, trong đó có những cơ sở do người Việt làm chủ.
Ngày nay, bánh xà phòng, nước giặt, nước rửa tay cùng có mặt ở mọi khu chợ từ Tuyên Quang tới Cà Mau, còn bồ kết vẫn được bán ở nhiều chợ quê như một thói quen gội đầu lâu đời. Nhìn lại, xà phòng là ví dụ hiếm có về một vật dụng mà phản ứng hoá học đằng sau gần như không đổi suốt mấy nghìn năm; thứ thay đổi là nguồn kiềm, nguồn dầu, cách đóng gói và vai trò của nó trong ý niệm về sạch sẽ.
Câu hỏi thường gặp
Ai là người phát minh ra xà phòng?
Không có một người phát minh. Phản ứng giữa chất béo và kiềm tro có thể xảy ra ở bất cứ nơi nào có mỡ, tro và lửa, nên nhiều nền văn minh đều có dạng xà phòng riêng. Sử liệu chỉ cho thấy những dấu vết sớm ở Lưỡng Hà, Ai Cập và ghi chép của người La Mã, rồi các trung tâm sản xuất như Aleppo, Castile, Marseille.
Vì sao miền Bắc gọi là xà phòng còn miền Nam gọi là xà bông?
Cả hai đều là cách phiên âm chữ savon của tiếng Pháp, đi vào tiếng Việt thời Pháp thuộc. Mỗi vùng đọc theo thói quen phát âm riêng nên thành hai biến thể. Chúng cùng nghĩa, cùng chỉ một mặt hàng, và hiện nay người hai miền đều hiểu và dùng được cả hai.
Bồ kết và bồ hòn có phải là xà phòng tự nhiên không?
Theo nghĩa hoá học thì không. Bọt của bồ kết và bồ hòn đến từ saponin, hợp chất có sẵn trong quả, cũng có khả năng kéo dầu và bẩn vào nước. Xà phòng thật sự là muối của axit béo sinh ra khi chất béo phản ứng với kiềm. Hai nhóm làm việc giống nhau nhưng nguồn gốc khác nhau.
Sữa tắm và nước rửa tay có phải xà phòng không?
Phần lớn là chất tẩy rửa tổng hợp, không phải xà phòng theo nghĩa hẹp. Chúng có cùng kiến trúc phân tử hai đầu ưa nước và ưa dầu nên làm sạch theo cùng cơ chế, nhưng không bị nước cứng tạo váng như xà phòng cổ điển và dễ pha thành dạng lỏng. Trên bao bì, bảng thành phần cho biết sản phẩm thuộc nhóm nào.
Glycerin trong xà phòng từ đâu ra?
Glycerin là sản phẩm tự nhiên của phản ứng xà phòng hoá: khi kiềm cắt chất béo, khung glycerin được giải phóng cùng lúc với muối axit béo. Xà phòng nấu thủ công thường giữ lại glycerin trong bánh, còn xà phòng công nghiệp xưa hay tách glycerin ra để bán riêng làm nguyên liệu cho ngành khác.
Truyện núi Sapo có thật không?
Không có bằng chứng. Câu chuyện mỡ tế lễ từ núi Sapo chảy xuống sông rồi thành xà phòng được kể nhiều, nhưng các nhà sử học không tìm thấy ngọn núi như vậy trong tư liệu La Mã. Chữ sapo thì có thật trong ghi chép của Pliny Già, nên câu chuyện nhiều khả năng được dựng sau để giải thích tên gọi.