UyenBac.comUyên Bác
Tiền và trao đổi

Tiền đồng lỗ vuông của người Việt: từ Thái Bình hưng bảo đến quan, tiền, đồng

Đồng tiền tròn lỗ vuông người Việt dùng gần nghìn năm: được đúc thế nào, đọc bốn chữ trên mặt ra sao, xâu thành quan, tiền và vì sao tiền ta gọi là "đồng".

Top-down view of a dark lacquered tray with strings of worn round bronze coins with square holes, a hand lifting one coin toward window light, old Hue house interior, warm muted tones

Suốt gần một nghìn năm, từ thế kỷ 10 đến đầu thế kỷ 20, đồng tiền quen thuộc nhất trong túi người Việt là một miếng đồng (hoặc kẽm) tròn, có lỗ vuông ở giữa và bốn chữ Hán quanh lỗ. Đồng tiền đầu tiên do nhà nước của người Việt đúc mà giới sử học thường nhắc tới là Thái Bình hưng bảo, ra đời trong niên hiệu Thái Bình (970–979). Từ đó trở đi, gần như triều đại nào cũng đúc tiền mang niên hiệu của mình.

Bài này kể đồng tiền ấy được làm ra thế nào, đọc bốn chữ trên mặt ra sao, người ta xâu tiền thành "quan", tính "tiền" và "đồng" thế nào, và vì sao đến nay đơn vị tiền của Việt Nam vẫn mang tên "đồng". Đây là câu chuyện của một đồ vật, không phải của các triều đại — nên những chỗ sử liệu còn chưa rõ sẽ được ghi rõ là chưa rõ.

Khuôn mẫu Đông Á và vì sao lỗ lại vuông

Đồng tiền tròn lỗ vuông không do người Việt nghĩ ra. Khuôn mẫu này được chuẩn hoá ở Trung Hoa từ thời Tần, rồi trở thành dạng tiền chung của cả vùng Đông Á: Triều Tiên, Nhật Bản và Đại Việt đều đúc tiền theo kiểu ấy. Đồng Khai Nguyên thông bảo đời Đường (đầu thế kỷ 7) thường được coi là mẫu mực cho cách ghi bốn chữ quanh lỗ mà các nước láng giềng học theo. Tiền Trung Hoa cũng lưu hành rộng rãi ở Đại Việt trong nhiều thế kỷ, song song với tiền do triều đình trong nước đúc.

Về cái lỗ vuông, người đời sau hay giải thích bằng quan niệm "trời tròn, đất vuông" — vành tròn bên ngoài, lỗ vuông bên trong. Đó là một cách đọc ý nghĩa được nhắc nhiều, nhưng có lẽ lý do kỹ thuật mới là gốc rễ. Tiền được đúc trong khuôn, ra lò còn dính gờ kim loại thừa. Thợ xâu hàng trăm đồng tiền vào một thanh tiết diện vuông rồi mài mép cả xâu một lượt; vì lỗ vuông khớp thanh vuông nên các đồng tiền không xoay khi mài. Lỗ ở giữa còn cho phép xâu tiền thành chuỗi để đếm và mang theo, một tiện lợi rất lớn khi mỗi đồng có giá trị nhỏ và người ta phải dùng hàng trăm đồng cho một khoản mua bán.

Hình dạng ấy bền đến mức khi nhiều nước châu Á chuyển sang tiền dập kiểu phương Tây từ cuối thế kỷ 19, đồng tiền lỗ vuông vẫn được dùng ở nông thôn thêm vài chục năm nữa.

Những đồng tiền đầu tiên của người Việt

Thái Bình hưng bảo được đúc dưới thời Đinh, trong niên hiệu Thái Bình. Bốn chữ trên mặt có nghĩa đại ý là "của báu lưu hành thời Thái Bình". Một số đồng có chữ "Đinh" ở mặt sau, được giới nghiên cứu xem như dấu hiệu nhận biết triều đại đúc tiền. Tiếp đó, thời Tiền Lê có đồng Thiên Phúc trấn bảo theo niên hiệu Thiên Phúc, nhiều đồng có chữ "Lê" ở mặt sau.

Ý nghĩa của những đồng tiền này vượt khỏi chuyện mua bán. Đúc tiền mang niên hiệu riêng là cách một nhà nước khẳng định quyền tự chủ: tiền nào lưu hành trong nước là tiền của triều đình nước ấy. Tuy vậy, số lượng tiền đúc trong nước thời kỳ đầu có lẽ không lớn, và tiền Trung Hoa vẫn chiếm phần đáng kể trong lưu thông — điều mà các phát hiện khảo cổ, với những hũ tiền chôn lẫn đủ loại, cho thấy khá rõ.

Từ thời Lý, Trần trở đi, danh sách tiền đúc ngày càng dài. Giới sưu tầm và nghiên cứu tiền cổ Việt Nam đã lập những bộ danh mục lớn, ghi lại hàng trăm loại tiền khác nhau về chữ, kiểu chữ, kích thước, mặt lưng. Trong đó có không ít loại mà niên đại hay nơi đúc còn tranh luận, nhất là các đồng tiền do chính quyền địa phương, các thế lực cát cứ hoặc dân gian đúc. Người mới tìm hiểu nên coi các danh mục này là tài liệu tham khảo đang được bổ sung, không phải chân lý cuối cùng.

Cách đọc bốn chữ trên một đồng tiền cổ

Phần lớn tiền đồng của người Việt có bốn chữ Hán quanh lỗ vuông, theo một cấu trúc khá cố định. Nắm được cấu trúc ấy, bạn có thể đọc được nhiều đồng tiền dù không thạo chữ Hán, chỉ cần tra từng chữ.

  1. Xác định hai chữ niên hiệu. Hai trong bốn chữ là niên hiệu của vua khi đúc, ví dụ Thái Bình, Thiên Phúc, Thiệu Bình, Cảnh Hưng, Gia Long, Minh Mạng, Tự Đức. Đây là phần cho biết đồng tiền thuộc thời nào.
  2. Xác định hai chữ chỉ loại tiền. Hai chữ còn lại thường là "thông bảo" (của báu lưu thông), "nguyên bảo", "trọng bảo", "đại bảo", "hưng bảo", "trấn bảo"… Chữ "bảo" gần như luôn có mặt.
  3. Tìm thứ tự đọc. Có hai kiểu chính: đọc trên – dưới – phải – trái (kiểu chéo, phổ biến hơn) và đọc vòng tròn theo chiều kim đồng hồ bắt đầu từ chữ trên cùng. Thử cả hai, kiểu nào ra một niên hiệu có thật thì đó là cách đọc đúng.
  4. Xem mặt lưng. Mặt sau có thể trơn, hoặc có chữ chỉ triều đại, nơi đúc, mệnh giá, hay một ký hiệu như chấm, vạch, hình trăng. Những chi tiết này giúp phân biệt các đợt đúc khác nhau của cùng một niên hiệu.
  5. Ghi lại kích thước và chất liệu. Đường kính, độ dày, màu kim loại (đồng vàng, đồng đỏ, kẽm xám) là thông tin quan trọng khi đối chiếu với danh mục, vì nhiều đồng giống chữ nhưng khác đợt đúc.

Một lưu ý: cùng một niên hiệu có thể có nhiều kiểu chữ (chân, triện, lệ…) và nhiều cỡ. Đồng tiền rất mòn thì đừng cố đọc bằng đoán; ghi lại phần chữ còn rõ và so với ảnh trong các danh mục được giới nghiên cứu công nhận.

Đúc tiền bằng khuôn: từ tiền mẫu đến cành tiền

Khác với đồng xu châu Âu được dập bằng chày, tiền Đông Á được đúc bằng cách rót kim loại nóng chảy vào khuôn. Quy trình truyền thống thường bắt đầu bằng một tiền mẫu — đồng tiền chuẩn khắc tay rất kỹ, có khi bằng đồng, có khi bằng vật liệu dễ chạm. Tiền mẫu được ấn vào cát hoặc đất sét mịn để tạo ra các lòng khuôn, sắp thành hàng dọc theo những rãnh dẫn kim loại.

Khi rót kim loại vào, nó chảy theo rãnh chính rồi toả vào từng lòng khuôn. Nguội đi, người thợ lấy ra một khối trông như một cành cây, những đồng tiền đính hai bên cành như những chiếc lá. Giới sưu tầm gọi đó là cành tiền hay cây tiền; những cành tiền còn nguyên hiếm khi sót lại vì đồng tiền nào cũng bị bẻ ra ngay để mài và đưa vào lưu thông.

Chất lượng đồng tiền phụ thuộc rất nhiều vào kim loại và tay nghề. Những đợt đúc thiếu đồng, pha nhiều chì hay kẽm, cho ra tiền mỏng, giòn, chữ nhoè. Sử sách nhiều lần ghi việc triều đình cấm dân đúc tiền riêng, hoặc phải đúc lại vì tiền xấu tràn lan. Về cơ chế, đây là cùng câu chuyện với đồng xu bạc bị gọt ở châu Âu: khi giá trị tiền gắn với kim loại, ai bớt được kim loại là người đó lời, và lòng tin vào đồng tiền mòn theo.

Quan, tiền, đồng: xâu tiền và cách tính

Vì mỗi đồng tiền có giá trị nhỏ, người ta tính theo xâu. Đơn vị lớn nhất trong đời sống thường ngày là quan; một quan bằng mười tiền; còn một tiền bằng bao nhiêu đồng thì thay đổi theo thời và theo vùng. Sử liệu và các nghiên cứu về tiền tệ cổ cho thấy có thời một tiền là 60 đồng, có thời và có nơi ít hơn, và những cách tính khác nhau từng tồn tại song song. Vì thế khi đọc một con số "bao nhiêu quan" trong sách cũ, không nên vội quy ra số đồng chính xác.

Thời Nguyễn, bên cạnh tiền đồng còn có tiền kẽm được đúc nhiều, giá trị thấp hơn tiền đồng; người ta phải quy đổi giữa hai loại. Ngoài ra, nhà Nguyễn còn đúc thỏi bạc, thỏi vàng và một số đồng tiền lớn mang tính ban thưởng, không dùng trong chợ. Thời Pháp thuộc, đồng bạc Đông Dương và các đồng xu dập kiểu phương Tây xuất hiện, tiền lỗ vuông lùi dần về nông thôn rồi biến mất khỏi lưu thông.

Dấu vết còn lại sâu nhất nằm trong ngôn ngữ. Chữ "đồng" vốn chỉ đồng tiền làm bằng kim loại đồng, trở thành tên đơn vị tiền tệ của Việt Nam hiện đại. Các thành ngữ, tục ngữ như "một đồng một cốc", "tiền trao cháo múc", "tiền nào của nấy" hay cách nói "quan tiền" trong truyện cổ đều là dấu tích của thời xâu tiền trên tay. Đơn vị "hào", "xu" cũng từng song hành, nhưng đó là câu chuyện của thời đồng bạc Đông Dương.

So sánh tiền đúc lỗ vuông với đồng xu dập phương Tây

Hai dòng tiền kim loại lớn của thế giới cổ trung đại khác nhau từ kỹ thuật đến cách dùng. Bảng dưới đặt chúng cạnh nhau để thấy vì sao mỗi bên có hình dáng như vậy.

Tiêu chíTiền lỗ vuông Đông ÁĐồng xu dập Địa Trung Hải
Kỹ thuậtRót kim loại vào khuôn, nhiều đồng một lầnDập phôi giữa hai khuôn, từng đồng một
Chất liệu chủ yếuĐồng, hợp kim đồng, kẽm, sắt (giá trị thấp)Vàng, bạc, đồng (nhiều mệnh giá)
Hình ảnh trên mặtChữ viết: niên hiệu và loại tiềnHình người, thần, con vật, chữ viết tắt
Cách mang theoXâu thành chuỗi qua lỗĐựng trong túi, đếm từng đồng
Giao dịch lớnHàng chục, hàng trăm quan, rất nặng; dùng thêm bạc nénDùng đồng vàng, bạc mệnh giá cao

Điểm yếu lớn nhất của tiền đồng giá trị thấp là sức nặng khi giao dịch lớn. Một món mua bán đáng vài chục quan có thể đòi hàng chục cân tiền. Chính áp lực ấy đã thúc đẩy người Trung Hoa thời Tống tìm ra tiền giấy, và khiến Hồ Quý Ly ở Đại Việt cuối thế kỷ 14 thử phát hành tiền giấy — một câu chuyện riêng của lịch sử tiền giấy.

Tiền cổ ngày nay: tư liệu chứ không chỉ là vật sưu tầm

Những hũ tiền cổ được phát hiện khi đào móng nhà, cày ruộng, nạo vét sông ở nhiều địa phương khắp ba miền là nguồn tư liệu quý cho giới sử học kinh tế. Thành phần một hũ tiền — bao nhiêu tiền trong nước, bao nhiêu tiền Trung Hoa, đồng nào mới nhất — giúp ước đoán thời điểm hũ được chôn và cho biết loại tiền nào thật sự lưu hành trong dân.

Nếu gia đình bạn còn giữ một xâu tiền cổ, cách tốt nhất là giữ khô, không chà bằng giấy nhám hay hoá chất tẩy, vì lớp gỉ cũng là một phần thông tin. Cổ vật phát hiện trong lòng đất thuộc phạm vi quản lý của pháp luật về di sản văn hoá; khi đào được hiện vật, nên báo cho chính quyền địa phương hoặc bảo tàng tỉnh để được hướng dẫn theo quy định hiện hành.

Còn với người đọc bình thường, một đồng tiền lỗ vuông là cách nhanh nhất để chạm tay vào đời sống kinh tế của người xưa: bốn chữ cho biết thời đại, chất kim loại cho biết lúc ấy triều đình mạnh hay yếu, độ mòn cho biết nó đã qua bao nhiêu bàn tay. Và mỗi lần nói "một nghìn đồng", ta vẫn đang dùng lại tên của nó.

Câu hỏi thường gặp

Thái Bình hưng bảo có phải đồng tiền đầu tiên của Việt Nam không?

Trong các tài liệu phổ biến, Thái Bình hưng bảo thường được nêu là đồng tiền đầu tiên do nhà nước của người Việt đúc, vào thời Đinh. Đây là quan điểm được chấp nhận rộng rãi, dù giới nghiên cứu vẫn tiếp tục thảo luận về các loại tiền có thể đã được đúc trước đó.

Vì sao trên tiền cổ Việt Nam lại có nhiều đồng tiền Trung Quốc?

Tiền Trung Hoa, nhất là tiền thời Tống, được đúc với số lượng rất lớn và lưu hành khắp Đông Á, kể cả Đại Việt, Nhật Bản, Triều Tiên. Tiền đúc trong nước nhiều thời kỳ không đủ cho nhu cầu, nên trong các hũ tiền chôn thường thấy hai loại lẫn với nhau.

Tiền kẽm thời Nguyễn khác tiền đồng thế nào?

Tiền kẽm có màu xám, nhẹ và giòn hơn, giá trị thấp hơn tiền đồng nên phải quy đổi khi dùng chung. Kẽm dễ bị ăn mòn, vì vậy tiền kẽm còn lại đến nay thường rỗ, vỡ hoặc mất chữ nhiều hơn tiền đồng cùng thời.

Một quan tiền ngày xưa bằng bao nhiêu tiền bây giờ?

Không có cách quy đổi đáng tin, vì sức mua của tiền xưa phụ thuộc vào giá gạo, giá công, từng vùng và từng thời. Các nhà nghiên cứu chỉ so sánh tương đối qua giá thóc gạo ghi trong sử liệu, và kết quả mỗi thời một khác.

Có cách nào phân biệt tiền cổ thật với tiền đúc lại không?

Người có kinh nghiệm xem màu gỉ, độ sắc của chữ, mép tiền và khối lượng, nhưng tiền đúc lại ngày nay khá tinh vi. Nếu cần xác định, nên nhờ bảo tàng, nhà nghiên cứu tiền cổ hoặc hội sưu tầm có uy tín thay vì tự đánh giá qua ảnh trên mạng.

Vì sao đơn vị tiền Việt Nam gọi là đồng?

Chữ đồng ban đầu chỉ đồng tiền kim loại, phần lớn làm bằng đồng, và là đơn vị nhỏ nhất trong cách tính quan, tiền, đồng. Khi đặt tên đơn vị tiền tệ hiện đại, cái tên quen thuộc này được giữ lại và đến nay vẫn dùng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138