Khoá kéo là một trong những đồ vật mà ý tưởng có trước rất lâu so với lúc nó dùng được. Từ bằng sáng chế đầu tiên giữa thế kỷ 19 đến khi khoá kéo xuất hiện trên quần áo đại trà là gần một trăm năm, và quãng giữa ấy đầy những mẫu thử bung ra giữa chừng, những công ty sắp phá sản và những người kỹ sư kiên nhẫn.
Bài này kể lại hành trình ấy theo những gì giới sử học công nghiệp đã ghi nhận khá rõ: ai đăng ký gì, năm nào, ai làm cho nó chạy được. Sau đó là phần cơ chế: vì sao một hàng răng nhỏ lại khoá chặt vào nhau khi đầu kéo đi qua và nhả ra khi đi ngược lại, các loại răng kim loại, răng nhựa, răng xoắn khác nhau ra sao, và khoá kéo đến với người Việt dưới những cái tên nào.
Những bằng sáng chế đi trước thời của nó
Người thường được nhắc đầu tiên trong lịch sử khoá kéo là Elias Howe, nhà sáng chế người Mỹ nổi tiếng hơn với máy khâu. Năm 1851 ông được cấp bằng sáng chế cho một thiết bị đóng quần áo liên tục, gồm những móc nhỏ chạy trên một sợi dây và được kéo khít lại. Thiết bị ấy không bao giờ được sản xuất để bán; việc kinh doanh máy khâu đã chiếm hết sức lực của ông. Bằng sáng chế nằm im và gần như bị quên.
Bốn mươi năm sau, Whitcomb Judson, một kỹ sư ở Chicago, đăng ký năm 1893 những bằng sáng chế cho một bộ khoá dùng để đóng giày cao cổ, thay cho việc cài hàng chục chiếc móc bằng tay. Ông gọi nó là khoá móc trượt, và thường được kể là đã đem nó trình diễn tại Hội chợ Thế giới Chicago cùng năm, dù một số nhà nghiên cứu cho rằng chi tiết trình diễn này chưa được xác minh chắc chắn. Judson cùng các cộng sự lập công ty để sản xuất, nhưng sản phẩm có một nhược điểm chết người: nó hay bung ra bất ngờ và khó làm đều tay.
Câu chuyện này cho thấy một điều hay gặp trong lịch sử đồ vật: ý tưởng một hàng móc khép lại bằng một con trượt không khó nghĩ ra, cái khó là làm ra hàng triệu chiếc móc giống hệt nhau, gắn chặt lên vải, và một con trượt khép chúng theo đúng góc mỗi lần. Vấn đề của khoá kéo những năm đầu là vấn đề sản xuất, không phải vấn đề ý tưởng.
Gideon Sundback và chiếc khoá kéo dùng được
Người giải được bài toán là Gideon Sundback, một kỹ sư sinh ở Thuỵ Điển, sang Mỹ làm việc và vào công ty kế tục việc kinh doanh khoá của Judson ở những năm đầu thế kỷ 20. Sundback thay hẳn cách nghĩ: thay vì móc và mắt rời, ông dùng những răng kim loại nhỏ giống nhau, mỗi răng có một mấu lồi ở mặt trên và một hốc lõm ở mặt dưới. Răng bên này lồng vào răng bên kia theo kiểu so le, mấu của răng này nằm trong hốc của răng kế tiếp.
Ông hoàn thiện thiết kế vào khoảng năm 1913 và được cấp bằng sáng chế cho khoá tách rời năm 1917. Điều quan trọng không kém là Sundback còn thiết kế máy để dập răng và kẹp chúng lên băng vải một cách liên tục, giúp sản xuất hàng loạt với chất lượng đều. Từ thời điểm này, khoá kéo mới thực sự trở thành một sản phẩm công nghiệp chứ không còn là món đồ thử nghiệm.
Những khách hàng đầu tiên không phải ngành thời trang. Khoá kéo được dùng trên túi đựng tiền, túi đựng thuốc lá, đồ dùng quân đội, rồi trên giày ống cao su đi mưa. Quần áo là nơi khó thuyết phục nhất: vải mềm, phải giặt, người mặc thì quen với hàng khuy. Phải mất thêm khoảng hai thập kỷ nữa khoá kéo mới đứng vững trên quần áo.
Cái tên zipper và những tên gọi trong tiếng Việt
Zipper ra đời từ một đôi giày ống. Đầu thập niên 1920, hãng cao su B. F. Goodrich ở Mỹ đưa khoá kéo vào loại giày ống cao su đi mưa và đặt tên sản phẩm theo âm thanh rẹt rẹt khi kéo, từ đó có chữ zipper. Ban đầu tên này gắn với đôi giày, rồi dần được dùng để gọi chính chiếc khoá.
Từ nhãn hiệu thành danh từ chung. Zipper là một trong nhiều ví dụ về tên sản phẩm biến thành tên gọi chung của cả một loại đồ vật. Trong tiếng Anh, người ta dùng nó như một danh từ thường, và cả động từ zip để chỉ hành động kéo khoá.
Phéc-mơ-tuya, khoá kéo, dây kéo. Tiếng Việt mượn từ tiếng Pháp fermeture, rút gọn của cụm từ chỉ khoá kéo trong tiếng Pháp, thành phéc-mơ-tuya, một từ còn gặp nhiều ở thế hệ lớn tuổi. Khoá kéo là cách gọi thuần Việt phổ biến ở miền Bắc, dây kéo phổ biến ở miền Nam. Thợ may và người buôn phụ liệu dùng lẫn cả ba.
Tên gọi phản ánh đường đi. Việc tiếng Việt giữ một từ gốc Pháp cho thấy khoá kéo đến với người Việt trước hết qua hàng hoá và quần áo kiểu Âu thời thuộc Pháp, rồi mới phổ biến rộng khi ngành may công nghiệp trong nước phát triển ở nửa sau thế kỷ 20.
Bên trong đầu kéo: vì sao răng khoá chặt rồi lại nhả ra
Nhìn một chiếc khoá kéo đang mở, bạn thấy hai hàng răng gắn trên hai băng vải. Nếu chỉ ép hai hàng răng vào nhau bằng tay, chúng không khớp được: mấu lồi của răng này phải đi vào hốc của răng kia theo một góc nghiêng, lần lượt từng chiếc. Đầu kéo chính là bộ phận làm việc đó.
Bên trong đầu kéo có một rãnh hình chữ Y. Hai nhánh trên của chữ Y đón hai hàng răng đi vào ở hai bên, mỗi hàng nghiêng một góc. Khi bạn kéo đầu kéo lên, rãnh dồn hai hàng răng lại gần nhau ở thân chữ Y, buộc từng chiếc răng lồng vào khe giữa hai răng của hàng bên kia. Ra khỏi đầu kéo, hai hàng răng đã đan vào nhau, và vì mấu nằm trong hốc nên chúng chịu được lực kéo ngang rất lớn so với kích thước.
Khi kéo xuống, một nêm hình thoi ở giữa đầu kéo, nằm giữa hai nhánh chữ Y, tách các răng ra theo đúng góc nghiêng ngược lại. Nhờ vậy khoá mở nhẹ dù khi đóng nó chịu lực chắc. Điều này giải thích vì sao khoá kéo hỏng thường do đầu kéo bị toè: khi hai má của đầu kéo bị giãn ra sau thời gian dài, rãnh không còn ép răng đủ chặt, và khoá đóng xong vẫn tự tách sau lưng đầu kéo. Thợ sửa đồ hay bóp nhẹ hai má đầu kéo hoặc thay đầu mới chính vì lý do này.
Nhiều đầu kéo trên quần còn có chốt tự hãm: một chốt nhỏ nối với tay kéo, khi tay kéo nằm xuống thì chốt chìm vào khe giữa các răng, giữ đầu kéo không tự trượt xuống. Đó là chi tiết nhỏ giải quyết một nỗi lo lớn của người mặc thời khoá kéo mới lên quần.
Răng kim loại, răng nhựa, răng xoắn: các họ khoá kéo hôm nay
Từ thiết kế răng kim loại của Sundback, khoá kéo đã sinh ra nhiều họ khác nhau, mỗi họ hợp một kiểu đồ. Bảng dưới tóm tắt những loại thường gặp trên quần áo và đồ dùng mang theo.
| Loại | Cấu tạo | Hay gặp ở | Đặc điểm |
|---|---|---|---|
| Răng kim loại | Răng đồng, nhôm hoặc hợp kim dập rời, kẹp lên băng vải | Quần jeans, áo khoác bò, túi da | Rất chắc, nặng, có thể gỉ, kêu rõ khi kéo |
| Răng nhựa đúc | Răng nhựa đúc trực tiếp lên băng vải | Áo khoác thể thao, ba lô, áo phao | Nhẹ, nhiều màu, chịu thời tiết, răng to dễ thấy |
| Răng xoắn nylon | Một sợi nylon cuộn thành lò xo dẹt, khâu lên băng vải | Váy, túi xách, hộp bút, đồ mềm | Mềm, uốn cong theo đường may, rẻ, đoạn bị tách nhẹ thường khép lại được khi chạy đầu kéo qua |
| Khoá giọt lệ | Răng xoắn nằm ở mặt trong, lật ngược | Váy liền, đầm dự tiệc, chân váy ôm | Đóng xong gần như không thấy trên mặt vải |
| Khoá tách rời | Đầu dưới có chốt cắm, hai nửa tách hẳn | Áo khoác, áo gió | Mở hẳn hai vạt áo, khó cắm khi tay lạnh |
| Khoá hai đầu kéo | Hai đầu kéo trên cùng một khoá | Áo khoác dài, vali, lều | Mở được từ dưới lên hoặc từ giữa |
Khoá răng xoắn nylon ra đời giữa thế kỷ 20, khi sợi tổng hợp đã đủ rẻ và bền. Nó thay đổi cách nghĩ về khoá kéo: thay vì hàng trăm chiếc răng rời, cả hàng răng là một sợi liền cuộn lại, nên mềm và dễ khâu vào những đường cong mà răng kim loại không theo được.
Từ giày ống lên quần: khoá kéo đi vào tủ quần áo
Thập niên 1930 là lúc khoá kéo bắt đầu chiếm chỗ trên quần áo. Quần áo trẻ em được quảng bá là dễ cho trẻ tự mặc; một số nhà may và hãng thời trang ở châu Âu và Mỹ dùng khoá kéo trên váy và quần nam. Việc thay hàng khuy ở cửa quần nam bằng khoá kéo gây không ít tranh luận ở thời đó, vì người ta lo nó bung hoặc kẹt vào lúc không nên. Chốt tự hãm và chất lượng răng tốt dần lên đã dần xoá nỗi lo ấy.
Chiến tranh thế giới thứ hai đưa khoá kéo vào quân trang ở quy mô lớn: áo bay, túi đựng, đồ dùng của binh lính. Sau chiến tranh, cùng với áo khoác, áo gió, ba lô và vali mềm, khoá kéo trở thành phụ liệu bình thường như khuy. Nửa sau thế kỷ 20, sản xuất khoá kéo tập trung về những nhà máy rất lớn có dây chuyền tự động, và chiếc khoá kéo trở thành một sản phẩm tiêu chuẩn hoá toàn cầu.
Ở Việt Nam, ngành may xuất khẩu phát triển mạnh từ cuối thế kỷ 20 kéo theo cả ngành phụ liệu, trong đó có khoá kéo. Hôm nay các xưởng may ở những tỉnh, thành có nhiều khu công nghiệp dệt may như Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Bắc Ninh hay Hưng Yên dùng khoá kéo như một chi tiết thường ngày, đặt theo cỡ răng được ghi bằng con số như số 3, số 5, số 8, chỉ độ rộng của hàng răng khi đóng tính theo milimét.
Vì sao khoá kéo chưa thay hẳn được khuy
Có lúc người ta tưởng khoá kéo sẽ thay hết khuy, nhưng điều đó không xảy ra. Lý do nằm ở chính cơ chế. Khoá kéo là một hệ liên tục: một chiếc răng gãy hay một đoạn băng vải bị rách là cả khoá hỏng, và thay khoá cần tháo đường may, việc khó với người không quen. Khuy là hệ rời rạc: đứt một chiếc thì đính lại một chiếc, áo vẫn mặc được.
Khoá kéo cũng cứng hơn đường cài khuy. Trên áo sơ mi mỏng, một đường khoá kéo dọc thân sẽ làm vải cứng lại, khó là phẳng, và không cho mở từng đoạn như mở hai chiếc khuy trên cùng. Ngược lại, ở những chỗ cần kín gió, kín mưa, đóng nhanh bằng một tay, hay chịu lực đều trên cả chiều dài như túi, ba lô, áo khoác, khoá kéo làm tốt hơn hẳn.
Vì vậy hai thứ chia nhau tủ quần áo theo chức năng hơn là theo mốt. Chiếc quần jeans là ví dụ gọn nhất: khoá kéo ở cửa quần để đóng nhanh suốt chiều dài, khuy kim loại ở cạp để chịu lực ngang, mỗi thứ làm đúng phần việc của mình. Hơn một thế kỷ sau bằng sáng chế của Sundback, cấu tạo cơ bản của chiếc khoá kéo gần như không đổi; thứ thay đổi chủ yếu là vật liệu và máy làm ra nó.
Câu hỏi thường gặp
Ai phát minh ra khoá kéo?
Không có một người duy nhất. Elias Howe được cấp bằng sáng chế cho một thiết bị đóng áo năm 1851 nhưng không sản xuất. Whitcomb Judson đăng ký khoá cho giày năm 1893 nhưng hay bung. Gideon Sundback hoàn thiện thiết kế răng lồng nhau khoảng năm 1913, được cấp bằng năm 1917, và làm ra máy sản xuất hàng loạt.
Chữ zipper từ đâu ra?
Đầu thập niên 1920, hãng cao su B. F. Goodrich ở Mỹ dùng khoá kéo trên giày ống đi mưa và đặt tên sản phẩm theo âm thanh khi kéo. Tên gọi này dần được dùng cho chính chiếc khoá rồi thành danh từ chung trong tiếng Anh.
Phéc-mơ-tuya có nghĩa là gì?
Đây là từ tiếng Việt mượn từ tiếng Pháp fermeture, phần đầu của cụm từ tiếng Pháp chỉ khoá kéo. Từ này còn gặp nhiều ở người lớn tuổi. Miền Bắc thường nói khoá kéo, miền Nam nói dây kéo, cả ba cùng chỉ một vật.
Vì sao khoá kéo đóng rồi vẫn tự tách ra?
Thường là do đầu kéo bị toè: hai má đầu kéo giãn ra sau thời gian dài nên rãnh chữ Y bên trong không ép răng đủ chặt. Răng ra khỏi đầu kéo không khớp hết và tự tách. Thợ sửa đồ hay bóp nhẹ hai má hoặc thay đầu kéo mới.
Khoá kéo số 3, số 5 khác nhau thế nào?
Con số chỉ độ rộng hàng răng khi đóng, tính gần đúng theo milimét. Số nhỏ dùng cho váy, túi nhỏ, đồ mỏng; số lớn hơn dùng cho áo khoác, ba lô, lều, nơi cần chịu lực mạnh. Các xưởng may và cửa hàng phụ liệu đặt khoá theo con số này.
Vì sao áo sơ mi vẫn dùng khuy thay vì khoá kéo?
Khoá kéo làm vải mỏng bị cứng, khó là phẳng và không cho mở từng đoạn như khuy. Khi hỏng, khoá kéo phải tháo đường may để thay, còn khuy đứt chỉ cần đính lại. Vì thế áo sơ mi giữ khuy, còn áo khoác và túi dùng khoá kéo.