Lịch sử vắc xin bắt đầu từ thực hành chủng đậu ở châu Á và châu Phi, được Edward Jenner chuyển thành phương pháp dùng đậu bò vào năm 1796, rồi được Louis Pasteur mở rộng thành nguyên lý làm yếu mầm bệnh trong những năm 1879–1885. Chữ "vaccine" lấy từ tiếng Latin vacca, nghĩa là con bò, dấu vết của thí nghiệm đầu tiên ấy.
Bài này đi theo những chặng đã được giới sử y học ghi nhận rõ: chủng đậu, Jenner, Pasteur và các viện Pasteur, có cả ở Việt Nam, rồi chiến dịch xoá sổ bệnh đậu mùa và những chi tiết kỹ thuật nhỏ đã góp phần làm nên nó. Đây là bài lịch sử về một phương pháp và một vật phẩm y tế; bài không đưa lời khuyên về việc tiêm của bất kỳ ai. Quyết định tiêm chủng cụ thể thuộc về nhân viên y tế và hướng dẫn hiện hành của ngành y tế.
Trước Jenner: chủng đậu, một thực hành có rủi ro
Bệnh đậu mùa là một trong những bệnh gây tử vong lớn nhất lịch sử loài người, và người sống sót thường mang sẹo rỗ trên mặt, nhiều người mù. Từ rất sớm, người ta nhận ra rằng ai đã khỏi đậu mùa thì không mắc lại. Từ quan sát ấy nảy sinh thực hành chủng đậu: cố ý đưa một ít chất từ mụn đậu của người bệnh nhẹ vào người khoẻ để họ mắc một dạng bệnh thường nhẹ hơn, rồi được bảo vệ.
Tư liệu cho thấy chủng đậu đã được dùng ở Trung Quốc, nơi người ta thổi bột vảy đậu khô vào mũi, ở Ấn Độ, nơi người ta đưa chất từ mụn đậu qua vết xước trên da, ở nhiều vùng châu Phi và Đế quốc Ottoman. Thời điểm bắt đầu chính xác ở từng nơi còn được bàn, nhưng chắc chắn là trước thế kỷ XVIII. Đầu thế kỷ XVIII, phu nhân Mary Wortley Montagu, vợ đại sứ Anh ở Constantinople, chứng kiến thực hành này, cho chủng đậu con mình và góp phần phổ biến nó ở nước Anh từ năm 1721.
Chủng đậu giảm tử vong rõ so với mắc bệnh tự nhiên, nhưng không an toàn: một tỉ lệ nhỏ người được chủng bị bệnh nặng và tử vong, và người vừa được chủng có thể lây bệnh cho người xung quanh, gây ra ổ dịch mới. Đây là bối cảnh để hiểu vì sao bước đi của Jenner được coi là một bước ngoặt: nó giữ lại phần bảo vệ và bỏ đi phần lớn rủi ro.
Năm 1796: Jenner, đậu bò và chữ vaccine
Edward Jenner là một bác sĩ ở vùng quê Gloucestershire, nước Anh. Trong dân gian vùng này có nhận xét rằng những cô vắt sữa từng mắc đậu bò, một bệnh nhẹ lây từ bầu vú bò sang tay người, thì không mắc đậu mùa. Jenner không phải người đầu tiên biết nhận xét này, và một số người trước ông đã thử dùng đậu bò, nhưng ông là người làm thí nghiệm có hệ thống và công bố.
Tháng 5 năm 1796, Jenner lấy chất từ mụn đậu bò trên tay một cô vắt sữa tên Sarah Nelmes, đưa vào vết xước trên cánh tay cậu bé James Phipps, con người làm vườn của ông. Ít tuần sau, ông chủng đậu mùa cho cậu bé theo cách thông thường thời đó, và cậu không phát bệnh. Năm 1798, sau khi lặp lại trên nhiều người khác, ông công bố kết quả. Theo tiêu chuẩn đạo đức nghiên cứu ngày nay, thí nghiệm trên một đứa trẻ như vậy không được chấp nhận; đó là điều các sử gia y học vẫn nhắc khi kể về Jenner.
Jenner gọi chất dùng để chủng là variolae vaccinae, đậu của bò. Từ đó có chữ "vaccination" cho phương pháp mới. Gần một thế kỷ sau, Louis Pasteur đề nghị mở rộng nghĩa của chữ "vaccine" cho mọi chế phẩm tạo miễn dịch, để tôn vinh Jenner. Vì vậy, chữ "vắc xin" mà người Việt mượn qua tiếng Pháp mang trong mình hình ảnh con bò ở một miền quê nước Anh. Phương pháp của Jenner lan nhanh ra châu Âu và thế giới đầu thế kỷ XIX, kể cả bằng cách cấy truyền đậu bò từ cánh tay người này sang người khác trên những chuyến tàu dài.
Pasteur và nguyên lý làm yếu mầm bệnh
Jenner có may mắn là tự nhiên đã có sẵn một bệnh họ hàng nhẹ. Với các bệnh khác, phải chờ tới khi khoa học biết nuôi cấy vi sinh vật. Các mốc sau gắn với phòng thí nghiệm của Louis Pasteur và cộng sự.
- Khoảng 1879–1880, dịch tả gà: nhóm Pasteur nhận thấy những mẻ cấy vi khuẩn để lâu ngày làm gà chỉ ốm nhẹ, và gà đó sau đó chống được mẻ cấy mạnh. Đây là nền của ý tưởng làm yếu mầm bệnh trong phòng thí nghiệm.
- Năm 1881, bệnh than: tại Pouilly-le-Fort, Pasteur tổ chức một thí nghiệm công khai trên cừu, bò, dê: nhóm được tiêm chế phẩm làm yếu sống sót sau khi bị tiêm vi khuẩn mạnh, nhóm đối chứng chết. Về sau người ta biết nhóm ông dùng phương pháp làm yếu bằng hoá chất do cộng sự phát triển, khác với điều Pasteur công bố.
- Năm 1885, bệnh dại: Pasteur dùng tuỷ sống thỏ nhiễm dại được làm khô để tiêm cho cậu bé Joseph Meister bị chó dại cắn. Cậu sống sót. Thời đó virus chưa được nhìn thấy; nhóm Pasteur làm việc với một tác nhân mà họ biết tác dụng nhưng không thể quan sát.
- Năm 1888: Viện Pasteur ở Paris khai trương, và nhanh chóng có một mạng lưới viện ở nhiều nước.
Từ đây, vắc xin không còn là may mắn của tự nhiên mà trở thành một phương pháp có thể áp dụng cho nhiều bệnh, chừng nào khoa học tìm được cách làm yếu, làm bất hoạt hoặc tách một phần của mầm bệnh. Đầu thế kỷ XX ra đời giải độc tố bạch hầu, uốn ván, vắc xin BCG của Albert Calmette và Camille Guérin; giữa thế kỷ là vắc xin bại liệt của Jonas Salk và Albert Sabin.
Từ "biết là có tác dụng" đến "hiểu vì sao": sự ra đời của miễn dịch học
Jenner và Pasteur đều làm ra vắc xin trước khi ai hiểu cơ thể tự bảo vệ bằng cách nào. Lời giải thích dần hình thành từ cuối thế kỷ XIX. Năm 1890, Emil von Behring và Kitasato Shibasaburō ở Berlin chỉ ra rằng huyết thanh của động vật đã được miễn dịch với độc tố bạch hầu, uốn ván có thể bảo vệ động vật khác, tức trong máu có những chất chống lại độc tố. Behring nhận giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học đầu tiên năm 1901 cho công trình về liệu pháp huyết thanh.
Cùng thời, hai cách nhìn tranh luận với nhau. Ilya Metchnikov nhấn mạnh vai trò của các tế bào thực bào, những tế bào "ăn" vi khuẩn; Paul Ehrlich nhấn mạnh các chất hoà tan trong máu mà sau này gọi là kháng thể. Năm 1908, cả hai cùng nhận giải Nobel, và về sau người ta hiểu rằng cả hai cơ chế đều có thật và phối hợp với nhau.
Đến giữa thế kỷ XX, lý thuyết chọn lọc dòng do Frank Macfarlane Burnet và các đồng nghiệp phát triển giải thích vì sao cơ thể "nhớ" được một mầm bệnh đã gặp: những dòng tế bào nhận ra đúng mầm bệnh ấy được nhân lên và một phần được giữ lại như tế bào nhớ. Đó là nền lý thuyết của mọi vắc xin, và cũng giải thích vì sao thí nghiệm của Jenner năm 1796 hiệu quả, dù chính ông không thể biết điều này.
Các viện Pasteur ở Việt Nam
Năm 1891, bác sĩ Albert Calmette, học trò của Pasteur, được cử sang Sài Gòn và lập một phòng thí nghiệm, tiền thân của Viện Pasteur Sài Gòn. Đây được ghi nhận là viện Pasteur đầu tiên ngoài nước Pháp. Nhiệm vụ đầu tiên của nơi này là sản xuất vắc xin đậu mùa và vắc xin dại ngay tại chỗ, vì đưa chế phẩm từ Pháp sang qua những chuyến tàu dài ngày dưới khí hậu nóng rất dễ hỏng.
Vài năm sau, Alexandre Yersin lập phòng thí nghiệm ở Nha Trang, nay thuộc tỉnh Khánh Hoà, về sau trở thành Viện Pasteur Nha Trang. Ở miền Bắc, Viện Pasteur Hà Nội hình thành trong nửa đầu thế kỷ XX từ các phòng thí nghiệm vi trùng học có trước đó. Các viện này sản xuất vắc xin, nghiên cứu dịch bệnh nhiệt đới, đào tạo nhân lực. Sau năm 1954 và 1975, hệ thống được tổ chức lại nhiều lần; ngày nay các viện như Viện Pasteur TP Hồ Chí Minh, Viện Pasteur Nha Trang và Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương là những đơn vị kế thừa trong hệ thống y tế dự phòng.
Từ đầu thập niên 1980, Việt Nam triển khai Chương trình Tiêm chủng mở rộng với sự hỗ trợ của các tổ chức quốc tế, đưa nhiều loại vắc xin cơ bản tới trẻ em trên cả nước. Chi tiết về danh mục, lịch tiêm hiện hành thuộc hướng dẫn của Bộ Y tế, thay đổi theo thời gian, nên bài này không liệt kê.
Xoá sổ đậu mùa: những chi tiết kỹ thuật nhỏ làm nên chuyện lớn
Năm 1967, Tổ chức Y tế Thế giới khởi động chương trình tăng cường xoá sổ đậu mùa. Năm 1980, tổ chức này chính thức tuyên bố đậu mùa đã bị xoá sổ, bệnh đầu tiên của người bị loại khỏi tự nhiên nhờ con người. Bên cạnh nỗ lực tổ chức khổng lồ, vài cải tiến vật liệu đóng vai trò lớn.
| Chi tiết | Vấn đề trước đó | Cách giải quyết |
|---|---|---|
| Vắc xin đông khô | Vắc xin dạng lỏng hỏng nhanh trong khí hậu nóng | Làm khô lạnh thành bột, pha lại khi dùng, chịu được vận chuyển xa |
| Kim hai chạc | Cần dụng cụ phức tạp và người được đào tạo nhiều | Một chiếc kim có hai mũi giữ sẵn một giọt vắc xin giữa hai mũi, chấm nhiều lần lên da; Benjamin Rubin phát triển vào thập niên 1960 |
| Chiến lược bao vây | Tiêm cho toàn dân rất tốn kém ở nơi đông dân, đi lại khó | Phát hiện ca bệnh, tiêm cho người tiếp xúc và vùng xung quanh để cắt chuỗi lây |
| Đặc điểm của chính bệnh | Nhiều bệnh có vật chủ động vật hoặc người mang bệnh không triệu chứng | Đậu mùa chỉ có ở người và có biểu hiện rõ, nên truy vết được |
Bài học từ đậu mùa cho thấy một vắc xin tốt chưa đủ: nó phải đến được nơi cần, còn nguyên chất lượng. Từ đó, khái niệm dây chuyền lạnh, chuỗi bảo quản nhiệt độ liên tục từ nhà máy tới điểm tiêm, trở thành một phần cốt lõi của mọi chương trình tiêm chủng, với tủ lạnh, hòm lạnh, phích vắc xin và thiết bị theo dõi nhiệt độ.
Vắc xin như một vật phẩm: từ cánh tay người đến lọ thuỷ tinh
Nếu nhìn vắc xin như một đồ vật, lịch sử của nó là lịch sử của việc giữ và chở một thứ rất dễ hỏng. Thời Jenner, đậu bò được giữ trên sợi chỉ, trên mảnh ngà, giữa hai tấm kính, hoặc giữ sống bằng cách cấy truyền liên tục trên cánh tay người. Cuối thế kỷ XIX, người ta chuyển sang nuôi đậu bò trên da bê để có lượng lớn hơn, đựng trong ống thuỷ tinh nhỏ hàn kín. Thế kỷ XX đem đến lọ thuỷ tinh có nút cao su, lọ một liều và lọ nhiều liều, vắc xin đông khô và dung môi pha kèm.
Những vật nhỏ khác cũng có lịch sử riêng: chiếc dao chích, kim hai chạc, ống tiêm dùng một lần, miếng chỉ thị đổi màu trên nhãn lọ để báo khi lọ đã chịu nhiệt quá mức, hộp an toàn đựng kim đã dùng. Mỗi vật đều trả lời một câu hỏi thực tế của những người làm tiêm chủng ở hiện trường, từ vùng núi Lai Châu tới đảo xa.
Câu chuyện vắc xin vì thế không chỉ là câu chuyện của những nhà khoa học nổi tiếng. Nó còn là câu chuyện của người thợ làm thuỷ tinh, người thiết kế hòm lạnh, người cán bộ y tế xã đi bộ qua những đoạn đường khó, và của những chi tiết kỹ thuật tưởng như rất nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gọi là vắc xin?
Chữ vaccine bắt nguồn từ tiếng Latin vacca, nghĩa là con bò, vì phương pháp của Edward Jenner năm 1796 dùng đậu bò để bảo vệ khỏi đậu mùa. Louis Pasteur về sau đề nghị dùng chữ này cho mọi chế phẩm tạo miễn dịch để tôn vinh Jenner. Tiếng Việt mượn chữ này qua tiếng Pháp thành vắc xin.
Chủng đậu khác tiêm vắc xin của Jenner thế nào?
Chủng đậu đưa chất từ mụn đậu mùa thật của người bệnh nhẹ vào người khoẻ, gây một dạng bệnh thường nhẹ nhưng vẫn có thể nặng và lây cho người khác. Phương pháp của Jenner dùng đậu bò, một bệnh họ hàng nhẹ hơn nhiều và không lây đậu mùa, nên giữ được phần bảo vệ mà bỏ phần lớn rủi ro.
Viện Pasteur đầu tiên ngoài nước Pháp ở đâu?
Viện Pasteur Sài Gòn, bắt đầu từ phòng thí nghiệm do Albert Calmette lập năm 1891, được ghi nhận là viện Pasteur đầu tiên ngoài nước Pháp. Nhiệm vụ đầu tiên của nó là sản xuất vắc xin đậu mùa và vắc xin dại tại chỗ, tránh việc chở từ Pháp sang trong khí hậu nóng.
Bệnh đậu mùa được xoá sổ năm nào?
Tổ chức Y tế Thế giới chính thức tuyên bố bệnh đậu mùa bị xoá sổ năm 1980, sau chương trình tăng cường bắt đầu năm 1967. Đây là bệnh đầu tiên của người bị loại khỏi tự nhiên nhờ nỗ lực có chủ đích, nhờ kết hợp vắc xin đông khô, kim hai chạc và chiến lược bao vây ca bệnh.
Kim hai chạc là gì?
Đó là một chiếc kim nhỏ có hai mũi, giữa hai mũi giữ được một giọt vắc xin. Người tiêm chấm nhiều lần lên da để đưa vắc xin đậu mùa vào. Dụng cụ này rẻ, dễ dạy cho người làm tiêm chủng ở hiện trường và tiết kiệm vắc xin, nên đóng vai trò lớn trong chiến dịch xoá sổ đậu mùa.
Dây chuyền lạnh là gì?
Dây chuyền lạnh là chuỗi bảo quản vắc xin ở nhiệt độ phù hợp liên tục từ nhà máy tới tận điểm tiêm, gồm kho lạnh, tủ lạnh, hòm lạnh, phích vắc xin và thiết bị theo dõi nhiệt độ. Nhiều vắc xin mất tác dụng khi chịu nhiệt quá mức hoặc bị đông băng, nên đây là phần cốt lõi của mọi chương trình tiêm chủng.