Mã vạch được hai kỹ sư người Mỹ là Norman Joseph Woodland và Bernard Silver nộp đơn sáng chế năm 1949 và được cấp bằng năm 1952; nhưng phải đến ngày 26 tháng 6 năm 1974 nó mới lần đầu được quét để bán một món hàng ở quầy siêu thị. Hơn hai mươi năm ở giữa là khoảng thời gian chờ công nghệ đuổi kịp ý tưởng: chờ tia laser rẻ, máy tính nhỏ, và một chuẩn chung để cả ngành bán lẻ cùng dùng.
Bài này kể mã vạch ra đời ra sao, vì sao những vạch đen trắng có độ rộng khác nhau lại chở được con số, số kiểm tra cuối dãy được tính thế nào (có ví dụ để bạn tự thử), và những hiểu lầm hay gặp về mã vạch ở Việt Nam — nhất là chuyện ba chữ số 893.
Từ một bài toán ở siêu thị đến hình vẽ trên cát
Theo câu chuyện được nhắc lại trong nhiều tài liệu, khởi đầu là một yêu cầu thực tế: cuối thập niên 1940, giám đốc một chuỗi thực phẩm hỏi trường Drexel ở Philadelphia có cách nào tự động ghi lại thông tin món hàng ở quầy thanh toán hay không. Bernard Silver, khi đó là nghiên cứu sinh, kể lại với bạn mình là Joseph Woodland, và hai người bắt tay thử nghiệm.
Woodland về sau kể rằng ý tưởng đến khi ông ngồi trên bãi biển, nhớ lại mã Morse đã học, dùng ngón tay vạch những chấm và gạch trên cát rồi kéo dài chúng thành những vạch mảnh và vạch dày. Đây là lời kể của chính người phát minh, được nhắc nhiều lần trong các bài viết về lịch sử mã vạch; nó cho thấy mối liên hệ trực tiếp: mã vạch là mã Morse được "kéo dãn" ra để máy đọc bằng ánh sáng.
Bằng sáng chế năm 1952 mô tả cả dạng vạch thẳng và dạng vòng tròn đồng tâm như hồng tâm — dạng vòng tròn có ưu điểm đọc được từ mọi hướng. Nhưng thiết bị đọc thời đó cần bóng đèn rất mạnh, bộ cảm biến cồng kềnh và mạch điện đắt tiền; không siêu thị nào lắp nổi. Ý tưởng nằm yên trong hồ sơ sáng chế nhiều năm.
Các mốc từ bằng sáng chế đến quầy thu ngân
Con đường của mã vạch đi qua những thử nghiệm thất bại, một cuộc chọn chuẩn của cả ngành, và một gói kẹo cao su nay nằm trong bảo tàng. Các mốc được ghi nhận rộng rãi:
- 1949–1952: Woodland và Silver nộp đơn rồi được cấp bằng sáng chế cho hệ thống mã vạch đọc bằng ánh sáng.
- Thập niên 1960: ngành đường sắt Bắc Mỹ thử gắn mã vạch màu lên toa tàu để máy bên đường tự nhận diện. Hệ thống hoạt động được nhưng hay lỗi vì bụi bẩn và bị bỏ dần — bài học rằng mã vạch cần bề mặt sạch và chuẩn chung.
- Đầu thập niên 1970: tia laser và mạch điện tử rẻ đi. Ngành bán lẻ thực phẩm Mỹ lập một uỷ ban để chọn ký hiệu chung cho cả ngành.
- 1973: uỷ ban chọn phương án của IBM do kỹ sư George Laurer thiết kế, sau này gọi là mã UPC — dạng vạch thẳng, in được bằng máy in bao bì thông thường.
- 26/6/1974: tại một siêu thị ở thị trấn Troy, bang Ohio, một gói mười thanh kẹo cao su Juicy Fruit được quét — giao dịch được ghi nhận là lần đầu mã UPC dùng cho bán hàng thật. Gói kẹo ấy hiện được lưu tại một bảo tàng lịch sử ở Mỹ.
- 1977: các nước châu Âu lập hệ mã EAN dựa trên UPC, thêm một chữ số để dành chỗ cho mã các nước — tiền thân của tổ chức GS1 toàn cầu ngày nay.
Điều đáng nhớ là mã vạch không phổ biến ngay. Các siêu thị chỉ lắp máy quét khi đủ nhiều nhà sản xuất in mã lên bao bì, còn nhà sản xuất chỉ in mã khi đủ nhiều siêu thị có máy quét — một bài toán "con gà quả trứng" mất khoảng một thập kỷ mới gỡ xong.
Máy quét đọc vạch như thế nào
Một mã EAN-13 — loại bạn thấy trên hầu hết hàng tiêu dùng ở Việt Nam — được chia thành 95 cột mảnh có độ rộng bằng nhau gọi là mô-đun. Mỗi mô-đun hoặc đen hoặc trắng. Mỗi chữ số được mã hoá bằng 7 mô-đun, tạo thành hai vạch đen và hai khoảng trắng có độ rộng khác nhau. Ở hai đầu và chính giữa có các vạch bảo vệ dài hơn, giúp máy biết đâu là điểm bắt đầu, điểm giữa và điểm kết thúc.
Máy quét chiếu ánh sáng đỏ lên mã. Vạch đen hấp thụ ánh sáng, nền trắng phản xạ lại; cảm biến ghi lại chuỗi sáng – tối theo thời gian và đổi nó thành độ rộng tương đối. Vì máy đo tỷ lệ độ rộng chứ không đo kích thước tuyệt đối, mã vạch có thể in to hay nhỏ, đưa nhanh hay chậm vẫn đọc được. Cách mã hoá ở nửa trái và nửa phải khác nhau một chút, nhờ đó máy biết người thu ngân đang quét xuôi hay ngược mà tự đảo chiều.
Chữ số đầu tiên của mã EAN-13 không có vạch riêng: nó được "giấu" trong cách phối hai kiểu mã hoá ở sáu chữ số bên trái. Đây là mẹo giúp EAN-13 tương thích với mã UPC 12 chữ số của Mỹ — máy quét đọc được cả hai. Chữ số in bên dưới vạch là dành cho người: khi mã bị nhoè, thu ngân gõ tay dãy số ấy.
Tự tính số kiểm tra của một mã EAN-13
Chữ số cuối cùng của mã EAN-13 là số kiểm tra, giúp máy phát hiện khi đọc sai hoặc khi gõ nhầm. Bạn có thể tự kiểm bất kỳ mã nào trên bao bì bằng phép tính dưới đây. Ví dụ giả định với 12 chữ số đầu là 893123456789:
- Đánh số vị trí từ trái sang phải, từ 1 đến 12. Chữ số ở vị trí lẻ nhân 1, chữ số ở vị trí chẵn nhân 3.
- Vị trí lẻ: 8, 3, 2, 4, 6, 8 — cộng lại được 31.
- Vị trí chẵn: 9, 1, 3, 5, 7, 9 — cộng lại được 34, nhân 3 được 102.
- Cộng hai phần: 31 + 102 = 133.
- Số kiểm tra là số cần thêm để tổng tròn chục: 133 cần thêm 7 để thành 140. Mã đầy đủ là 8931234567897.
Nếu bạn tính trên một mã thật mà không khớp chữ số cuối, nhiều khả năng bạn đã chép nhầm một chữ số. Phép kiểm này giống thuật toán kiểm số thẻ ngân hàng ở chỗ nó bắt lỗi chứ không bảo mật gì: ai cũng có thể tạo ra một dãy số đúng định dạng, nên mã vạch hợp lệ không chứng minh được hàng thật.
Những hiểu lầm hay gặp về mã vạch ở Việt Nam
"Mã bắt đầu bằng 893 là hàng sản xuất ở Việt Nam." Ba chữ số đầu là mã của tổ chức GS1 thành viên đã cấp mã cho doanh nghiệp, không phải nơi sản xuất. 893 là mã do GS1 Việt Nam quản lý, nghĩa là doanh nghiệp đăng ký mã ở Việt Nam. Một doanh nghiệp Việt có thể sản xuất ở nước ngoài mà vẫn dùng mã 893, và ngược lại.
"Quét mã vạch là biết hàng thật hay giả." Mã vạch chỉ là một dãy số. Hàng giả có thể in lại y nguyên mã vạch của hàng thật. Ứng dụng quét mã chỉ tra dãy số trong cơ sở dữ liệu nào đó, không kiểm được món hàng trong tay bạn là gì.
"Mã vạch chứa giá tiền." Mã EAN-13 trên hàng tiêu dùng chỉ chứa số định danh sản phẩm. Giá nằm trong phần mềm của cửa hàng; máy quét đọc số rồi tra giá. Riêng tem cân ở quầy rau thịt có thể dùng mã nội bộ chứa khối lượng hoặc tiền, nhưng đó là quy ước riêng của cửa hàng.
"Ai cũng tự đặt mã được." Muốn dùng mã chuẩn quốc tế trên hàng bán ra thị trường, doanh nghiệp đăng ký với tổ chức quản lý mã số mã vạch quốc gia để được cấp dải mã riêng. Tự đặt số có thể trùng với sản phẩm khác và bị hệ thống bán lẻ từ chối.
Mã vạch ngoài quầy thu ngân
Lợi ích lớn nhất của mã vạch hoá ra không nằm ở việc thu ngân bớt gõ phím, mà ở dữ liệu nó tạo ra. Khi mỗi món hàng bán ra đều được ghi lại tự động, cửa hàng biết chính xác món nào bán chạy, lúc nào hết, cần đặt thêm bao nhiêu. Quản lý kho, đặt hàng, đối chiếu doanh thu trở nên chính xác hơn hẳn so với thời đếm tay và ghi sổ. Nhiều nhà nghiên cứu lịch sử bán lẻ coi đây là một trong những nền móng của chuỗi cung ứng hiện đại.
Từ siêu thị, mã vạch lan ra mọi nơi cần nhận diện đồ vật nhanh và ít sai: sách trong thư viện, kiện hàng trong kho và trên xe giao hàng, hành lý ở sân bay, vòng tay bệnh nhân ở bệnh viện, thẻ lên máy bay, hồ sơ trong cơ quan. Mỗi ngành chọn loại mã phù hợp. Có loại chỉ chứa số, có loại chứa cả chữ, có loại xếp nhiều hàng chồng lên nhau để chở được nhiều thông tin hơn mà vẫn đọc bằng máy quét tia thẳng.
Ở các kho hàng lớn, việc quét không còn do người cầm súng quét từng kiện. Băng chuyền có camera và máy quét đặt nhiều phía, đọc mã khi kiện hàng chạy qua với tốc độ cao, rồi tự đẩy kiện vào đúng làn. Một kiện hàng từ kho ở Bắc Ninh đến tay người nhận ở Gia Lai có thể được quét hàng chục lần trên đường đi — mỗi tiếng bíp là một dòng dữ liệu cho biết nó đang ở đâu. Tất cả bắt đầu từ những vạch Morse được kéo dài trên cát.
Từ vạch thẳng đến mã QR
Mã vạch một chiều chỉ chứa được vài chục ký tự. Khi cần nhiều thông tin hơn, người ta phát triển mã hai chiều, xếp dữ liệu theo cả chiều ngang lẫn chiều dọc. Nổi tiếng nhất là mã QR, do Masahiro Hara và đồng nghiệp ở công ty Denso Wave (Nhật Bản) phát triển năm 1994 để theo dõi linh kiện ô tô trong nhà máy. Ba ô vuông lớn ở ba góc giúp máy xác định vị trí và hướng của mã, nên quét được từ mọi góc — điều mà dạng hồng tâm trong bằng sáng chế năm 1952 từng hướng tới.
Mã QR còn có cơ chế sửa lỗi: một phần dữ liệu được lặp lại theo thuật toán toán học, nên dù mã bị bẩn hoặc che mất một phần, máy vẫn khôi phục được nội dung. Đó là lý do có thể đặt hình nhỏ vào giữa mã QR mà vẫn quét được.
Ở Việt Nam, mã QR đã trở thành một phần của việc trả tiền hằng ngày, từ quầy hàng ở chợ Đà Lạt (Lâm Đồng) đến xe bánh mì ở Cần Thơ. Nhưng nguyên tắc từ mã vạch đầu tiên vẫn giữ nguyên: mã chỉ là cách chở dữ liệu, không phải bằng chứng về sự thật của dữ liệu ấy. Trước khi chuyển tiền qua mã QR dán sẵn, nhìn kỹ tên người nhận hiện lên trên ứng dụng ngân hàng vẫn là bước không thể bỏ.
Câu hỏi thường gặp
Mã vạch và mã QR khác nhau thế nào?
Mã vạch một chiều xếp dữ liệu theo một hàng vạch, chứa được ít ký tự và thường chỉ là một dãy số. Mã QR là mã hai chiều, chứa được nhiều ký tự hơn hẳn, có cơ chế sửa lỗi và quét được từ nhiều góc, nên dùng được cho đường dẫn, thông tin thanh toán và văn bản ngắn.
Gói kẹo cao su được quét đầu tiên là có thật không?
Có. Ngày 26 tháng 6 năm 1974, tại một siêu thị ở Troy, bang Ohio, một gói mười thanh kẹo cao su được quét và được ghi nhận là giao dịch bán lẻ đầu tiên dùng mã UPC. Gói kẹo được lưu giữ trong bộ sưu tập của một bảo tàng lịch sử ở Mỹ.
Vì sao chữ số đầu của mã EAN-13 không có vạch riêng?
Chữ số đầu được mã hoá gián tiếp qua cách phối các kiểu mã hoá ở sáu chữ số bên trái. Thiết kế này giúp mã EAN-13 tương thích với mã UPC 12 chữ số của Mỹ, để cùng một máy quét đọc được cả hai loại.
Mã vạch có bị hết số không?
Mã EAN-13 có không gian khá lớn, nhưng mỗi doanh nghiệp chỉ được cấp một dải nhất định. Doanh nghiệp có nhiều sản phẩm thì đăng ký thêm dải mã. Về lâu dài, ngành bán lẻ đang chuyển dần sang mã hai chiều chứa nhiều thông tin hơn, như hạn dùng và số lô.
Vì sao máy quét ở siêu thị dùng ánh sáng đỏ?
Các máy quét laser đời đầu dùng tia laser khí heli – neon phát màu đỏ, vừa rẻ vừa ổn định. Ánh sáng đỏ cũng tạo độ tương phản tốt giữa vạch đen và nền trắng. Vì vậy người ta khuyên không in mã vạch bằng màu đỏ trên nền trắng, máy sẽ khó thấy vạch.
Mã 893 có đảm bảo hàng của doanh nghiệp Việt Nam không?
Mã 893 cho biết dải mã được cấp qua tổ chức quản lý mã số mã vạch tại Việt Nam, tức doanh nghiệp có đăng ký ở Việt Nam. Nó không nói hàng được sản xuất ở đâu và không chứng minh hàng thật, nên cần kết hợp với tem, nhãn và nơi bán đáng tin.