Đường ăn hằng ngày là sucrose, chiết từ thân cây mía hoặc củ cải đường. Cây mía được thuần hoá đầu tiên ở New Guinea, nhưng việc biến nước mía thành tinh thể đường khô, bảo quản và chở đi xa được, là thành tựu của người Ấn Độ cổ. Từ Ấn Độ, đường theo người Ba Tư và Ả Rập sang Địa Trung Hải, rồi theo tàu Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha sang châu Mỹ, nơi nó gắn với hệ thống đồn điền và buôn bán nô lệ.
Phải tới thế kỷ 19, khi củ cải đường được trồng đại trà ở châu Âu và nhà máy hơi nước hạ giá thành, đường mới thôi là món xa xỉ để thành thứ có trong mọi căn bếp. Bài này kể lại hành trình đó, giải thích cách một cây cỏ cao được biến thành hạt trắng tinh, vì sao đường ngọt, vì sao đường nấu lên thành màu nâu thơm, và những chỗ người ta hay nhầm giữa các loại đường.
Cây mía và những người đầu tiên nhai nó
Mía thuộc họ cỏ, cùng họ với lúa và tre. Loài mía cho đường chủ yếu, Saccharum officinarum, được nhiều nhà nghiên cứu cho là thuần hoá ở New Guinea từ hàng nghìn năm trước Công nguyên. Ở đó, người ta trồng mía để nhai lấy nước chứ chưa làm ra đường. Từ New Guinea, cây mía theo những người đi biển lan dần ra các đảo Thái Bình Dương, xuống Đông Nam Á và sang Ấn Độ, nơi nó lai với các loài mía hoang khác.
Mía có một đặc điểm khiến nó khó trở thành hàng hoá: nước mía để vài giờ là lên men, chua và hỏng. Muốn đường đi xa, phải loại bỏ gần hết nước. Chừng nào chưa giải được bài toán đó, mía chỉ là thứ ăn tại chỗ, như ngày nay người ta vẫn ép mía uống ngay bên đường.
Ở nhiều vùng khác, vị ngọt đến từ nguồn khác: mật ong ở châu Âu và Trung Đông, mật chà là ở Lưỡng Hà, mạch nha ở Đông Á, nhựa cây thốt nốt và cây dừa ở Nam Á, Đông Nam Á, nhựa cây phong ở Bắc Mỹ. Đường mía về sau thắng thế không phải vì ngọt hơn hẳn mà vì sản lượng trên một đơn vị đất rất cao khi có kỹ thuật kết tinh và nhân công.
Ấn Độ và phát minh kết tinh đường
Các văn bản Ấn Độ cổ đã nhắc tới những sản phẩm từ mía như mật cô đặc và đường thô. Việc nấu nước mía, khuấy, làm nguội cho kết tinh thành hạt khô được nhiều nhà sử học xác định là phát triển rõ ở Ấn Độ vào khoảng thiên niên kỷ thứ nhất Công nguyên. Dấu vết của giai đoạn này còn nằm trong ngôn ngữ: chữ śarkarā trong tiếng Phạn, nghĩa gốc là sỏi, hạt nhỏ, đi qua tiếng Ba Tư, Ả Rập, Latin trung đại để thành "sugar", "sucre", "zucchero". Chữ khaṇḍa chỉ đường cục là gốc của "candy" trong tiếng Anh.
Theo các ghi chép được truyền lại, những người Hy Lạp theo quân Alexander tới tây bắc Ấn Độ đã ngạc nhiên trước một loại cây sậy cho mật mà không cần ong. Câu chuyện này hay được kể, và dù chi tiết từng câu chữ có thể đã qua nhiều lớp chép lại, nó khớp với điều chắc chắn hơn: người Địa Trung Hải thời đó chưa biết trồng mía.
Từ Ấn Độ, kỹ thuật làm đường sang Ba Tư, và sau khi người Ả Rập mở rộng lãnh thổ từ thế kỷ 7, mía cùng nghề làm đường theo họ tới Lưỡng Hà, Ai Cập, Bắc Phi, đảo Sicily và bán đảo Iberia. Người Ả Rập cải tiến khâu tinh chế, làm ra đường trắng hơn và dùng đường rộng rãi trong bánh kẹo, siro, thuốc. Ở Trung Hoa, kỹ thuật kết tinh đường được ghi nhận học từ Ấn Độ vào thời Đường.
Từ Địa Trung Hải sang châu Mỹ: đường và đồn điền
Đường đến châu Âu như một thứ gia vị đắt, bán ở hiệu thuốc và hàng hương liệu. Bước ngoặt đến khi người châu Âu tự trồng mía ở các đảo Đại Tây Dương rồi châu Mỹ:
- Thế kỷ 15, người Bồ Đào Nha lập đồn điền mía trên đảo Madeira và sau đó ở São Tomé ngoài khơi châu Phi, dùng lao động nô lệ. Mô hình này trở thành khuôn mẫu cho những gì xảy ra ở châu Mỹ.
- Trong chuyến đi thứ hai năm 1493, Columbus mang hom mía tới đảo Hispaniola. Khí hậu Caribe và vùng đông bắc Brazil hợp với mía đến mức chỉ trong khoảng một thế kỷ, nơi đây thành trung tâm đường của thế giới.
- Mía phải ép ngay sau khi chặt, nên đồn điền nào cũng có xưởng ép và lò nấu riêng, làm việc liên tục suốt mùa vụ. Công việc nặng, nóng và nguy hiểm; các chủ đồn điền đáp lại bằng cách đưa sang hàng triệu người châu Phi bị bắt làm nô lệ.
- Đường, rượu rum làm từ rỉ đường và nô lệ tạo thành một vòng buôn bán xuyên Đại Tây Dương kéo dài hơn ba thế kỷ. Giới sử học coi đồn điền mía là một trong những hình thức sản xuất tàn bạo nhất của thời cận đại.
- Giá đường giảm dần, và đến thế kỷ 18 đường đã vào bữa ăn của tầng lớp lao động Anh qua trà ngọt và mứt. Chính nhu cầu rộng rãi này giữ cho hệ thống đồn điền tồn tại cho tới khi chế độ nô lệ bị bãi bỏ dần trong thế kỷ 19.
Vì vậy, khi đọc lịch sử đường, khó tách vị ngọt khỏi cái giá con người đã trả. Đây không phải chi tiết phụ mà là trung tâm của câu chuyện kinh tế thế kỷ 16–19 quanh Đại Tây Dương.
Củ cải đường: lời giải của châu Âu ôn đới
Năm 1747, nhà hoá học Đức Andreas Marggraf chỉ ra rằng củ cải trắng chứa cùng một loại đường như mía. Học trò của ông, Franz Achard, chọn giống củ cải nhiều đường hơn và dựng xưởng chế biến đầu tiên ở vùng Silesia vào đầu thế kỷ 19. Khi các cuộc chiến thời Napoleon và lệnh phong toả làm đường mía từ thuộc địa khó vào lục địa châu Âu, chính quyền Pháp khuyến khích mạnh việc trồng củ cải đường.
Củ cải đường thay đổi bản đồ đường của thế giới. Nó mọc được ở khí hậu ôn đới, nghĩa là Pháp, Đức, Nga, Ba Lan có thể tự làm đường. Đến cuối thế kỷ 19, củ cải đã chiếm một phần rất lớn sản lượng đường thế giới. Về hoá học, đường từ củ cải và từ mía sau tinh luyện đều là sucrose gần tinh khiết; người nếm khó phân biệt, chỉ khác ở mùi của các sản phẩm còn giữ mật như đường nâu.
Cùng thời, máy hơi nước, nồi cô chân không và máy ly tâm làm năng suất tinh luyện tăng vọt. Nồi chân không cho nước bay hơi ở nhiệt độ thấp, hạn chế đường bị cháy; máy ly tâm tách tinh thể khỏi mật nhanh hơn để ráo tự nhiên. Đường trắng rẻ và đều chất là sản phẩm của các cải tiến kỹ thuật này.
Cây mía thành hạt đường trắng như thế nào
Dù ở nhà máy hiện đại hay lò thủ công, cách làm đường mía đi qua các bước cơ bản giống nhau; khác ở quy mô và độ tinh luyện:
- Ép: mía được băm và ép qua các trục để lấy nước. Bã mía còn lại thường được đốt làm nhiên liệu cho chính lò nấu, một vòng tuần hoàn năng lượng có từ thời xưởng thủ công.
- Làm trong: nước mía đục, chứa đất, xơ và nhiều chất hữu cơ. Người ta thêm vôi và đun nóng để các tạp chất kết tủa, lắng xuống. Lò thủ công thì vớt bọt liên tục khi nấu.
- Cô đặc: đun cho nước bay hơi thành siro đặc. Ở nhà máy, bước này làm trong nồi chân không để nhiệt độ sôi thấp hơn, đường không bị sẫm màu.
- Kết tinh: siro quá bão hoà được "gieo mầm" bằng tinh thể nhỏ, rồi khuấy cho tinh thể lớn dần. Nếu để siro nguội và kết tinh chậm quanh sợi dây, ta được đường phèn hạt to.
- Ly tâm tách mật: khối tinh thể lẫn mật được quay nhanh, mật văng ra, tinh thể ở lại. Mật này là rỉ đường, dùng làm rượu rum, cồn, men và thức ăn chăn nuôi.
- Tinh luyện và sấy: đường thô được hoà tan lại, lọc, tẩy màu, kết tinh lại và sấy khô thành đường trắng. Đường vàng, đường nâu là đường giữ lại một phần mật hoặc được phun mật trở lại.
Sản phẩm thủ công như mật mía, đường bát, đường phên ở nhiều vùng nông thôn Việt Nam là đường dừng lại ở bước cô đặc, đổ khuôn cho đông, chưa tách mật. Vì vậy chúng có màu nâu, mùi thơm của mật và vị đậm hơn đường trắng.
Vì sao đường ngọt và vì sao đun lên lại thơm
Sucrose là một phân tử đôi, ghép từ glucose và fructose. Vị ngọt được nhận biết nhờ một thụ thể trên tế bào vị giác gồm hai phần ghép đôi, thường viết là T1R2 và T1R3. Phân tử đường gắn vào thụ thể này và kích hoạt tín hiệu. Nhiều chất khác hẳn đường về cấu tạo, như một số chất tạo ngọt nhân tạo, cũng gắn được vào cùng thụ thể, và vì gắn chặt hơn nên chỉ một lượng rất nhỏ đã ngọt.
Khi đun đường khô hoặc siro đặc lên nhiệt độ cao, sucrose bị phân huỷ và tái kết hợp thành hàng trăm hợp chất mới, cho màu từ vàng đến nâu sẫm và mùi thơm đặc trưng. Quá trình này gọi là caramel hoá. Nó khác với phản ứng Maillard, phản ứng giữa đường và axit amin tạo màu nâu cho vỏ bánh mì, thịt nướng, hạt cà phê rang. Hai phản ứng thường xảy ra cùng lúc trong bếp, nên dễ bị gọi chung là "thắng đường" hay "cháy cạnh".
Đường còn làm việc giống muối trong bảo quản: lượng đường cao trong mứt, sữa đặc, siro hạ hoạt độ nước, làm vi sinh vật khó phát triển. Đó là lý do mứt truyền thống cần nhiều đường; giảm đường mạnh thì phải bù bằng cách khác như đóng hộp tiệt trùng hoặc để lạnh.
Phân biệt các loại đường hay gặp
Tên gọi các loại đường trong chợ và siêu thị khá rối. Bảng dưới phân biệt theo nguồn và cách làm, không bàn chuyện loại nào tốt hơn cho sức khoẻ:
| Loại | Nguồn và cách làm | Điểm nhận biết |
|---|---|---|
| Đường trắng (đường kính) | Mía hoặc củ cải, tinh luyện gần hết mật | Hạt đều, không mùi riêng |
| Đường vàng, đường nâu | Còn giữ hoặc được phun lại một phần mật | Màu nâu nhạt đến sẫm, mùi mật mía |
| Đường phèn | Siro kết tinh chậm thành tinh thể lớn | Hạt to, trong hoặc ngả vàng |
| Mật mía, đường bát, đường phên | Nước mía cô đặc đổ khuôn, không tách mật | Khối cứng nâu, thơm, dễ chảy khi ẩm |
| Đường thốt nốt | Nhựa hoa cây thốt nốt cô đặc | Mùi thơm riêng, không phải từ mía |
| Đường củ cải | Củ cải đường, quy trình tương tự mía | Bản trắng gần như không khác đường mía |
Điểm cần nhớ: "đường nâu" trên bao bì có thể là đường thô ít tinh luyện, cũng có thể là đường trắng được phun lại mật. Hai loại nhìn giống nhau nhưng cách làm khác hẳn; muốn biết phải đọc mô tả quy trình của nhà sản xuất.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gọi là "đường kính"?
Nguồn gốc tên gọi chưa có tài liệu thống nhất; cách giải thích hay gặp là hạt đường tinh luyện trong và lấp lánh như mảnh kính. Đây là cách gọi quen ở miền Bắc; nhiều nơi khác gọi là đường cát hoặc đường trắng. Về thành phần, đó là sucrose tinh khiết cao.
Đường mía và đường củ cải có khác nhau không?
Sau khi tinh luyện, cả hai đều là sucrose với độ tinh khiết rất cao, người nếm gần như không phân biệt được. Khác biệt chỉ rõ ở sản phẩm còn giữ mật, vì mật củ cải có mùi kém dễ chịu hơn mật mía, nên đường nâu thường làm từ mía.
Đường phèn có phải là một chất khác đường cát không?
Không. Đường phèn vẫn là sucrose, chỉ kết tinh chậm hơn nên tinh thể lớn. Khi siro nguội từ từ và không bị khuấy, phân tử đường có thời gian xếp thành khối lớn. Đường phèn ngả vàng là do còn ít mật hoặc do đun lâu.
Đường có hạn sử dụng không?
Đường tinh luyện khô gần như không hỏng vì quá ít nước cho vi sinh vật sống. Vấn đề thường gặp là hút ẩm, vón cục, nhiễm mùi hoặc kiến. Đường nâu và mật mía chứa nhiều nước và tạp chất hơn nên dễ cứng lại hoặc lên men khi để ẩm.
Rượu rum liên quan gì đến đường?
Rum được chưng cất từ rỉ đường, phần mật còn lại sau khi tách tinh thể, hoặc từ nước mía lên men. Rum ra đời ở các đồn điền mía vùng Caribe, nơi rỉ đường là phụ phẩm dồi dào, và trở thành một mặt hàng trong vòng buôn bán xuyên Đại Tây Dương.
Vì sao bánh có đường lại nâu đẹp hơn khi nướng?
Đường tham gia cả caramel hoá lẫn phản ứng Maillard với protein trong bột, trứng, sữa. Hai phản ứng tạo màu nâu và mùi thơm ở bề mặt bánh, nơi nhiệt cao và khô nhất. Đường còn giữ ẩm bên trong, làm ruột bánh mềm hơn.