UyenBac.comUyên Bác
Gia vị và nguyên liệu

Nước mắm ra đời thế nào: cá, muối, thời gian và họ hàng garum của người La Mã

Nước mắm là cá và muối biến đổi qua nhiều tháng nhờ enzyme của chính con cá. Cơ chế ủ chượp, garum của La Mã và các loại nước mắm ở châu Á, châu Âu.

Dim wooden fish sauce warehouse on Phú Quốc island, tall tapered wooden barrels in a row, a worker seen from behind lifting a bamboo lid, shafts of light through slatted walls

Nước mắm là phần nước trong rút ra từ hỗn hợp cá và muối đã ủ nhiều tháng, có khi hơn một năm. Trong thời gian đó, chính các enzyme trong ruột và thịt cá, cùng một số vi khuẩn chịu mặn, phân giải protein thành axit amin và peptide nhỏ. Muối đặc chặn vi khuẩn gây thối, nên con cá không rữa thành thứ độc mà thành một chất lỏng màu hổ phách, mặn và đậm vị.

Cách làm này không phải của riêng một dân tộc. Người Hy Lạp và La Mã có garum; người Việt, Thái, Campuchia, Philippines, Myanmar có nước mắm của mình; ở Nhật và Ý vẫn còn những loại nước cá truyền thống. Bài này giải thích cơ chế ủ chượp, đi qua lịch sử garum và các họ hàng của nước mắm, rồi điểm lại vài chỗ người dùng hay nhầm. Phần chọn mua nước mắm theo vùng thuộc về trang khác; ở đây chỉ bàn bản chất và lịch sử.

Chượp: cá biến thành nước như thế nào

Nguyên liệu điển hình là cá nhỏ như cá cơm, để nguyên con, trộn với muối theo tỉ lệ cao rồi nén trong thùng gỗ, chum sành hoặc bể. Người làm nghề gọi hỗn hợp đang ủ là chượp. Điểm then chốt là để nguyên ruột: ruột cá chứa nhiều enzyme tiêu hoá protein, và khi cá chết, các enzyme này tiếp tục làm việc trên chính mô của con cá. Hiện tượng tự phân giải này gọi là tự thuỷ phân.

Muối đóng hai vai cùng lúc. Nó rút nước ra khỏi thịt cá, tạo môi trường mặn mà phần lớn vi khuẩn gây thối không chịu nổi; đồng thời nó vẫn để cho enzyme và một số vi khuẩn chịu mặn hoạt động, chậm nhưng đều. Nếu muối quá ít, cá thối; nếu muối quá nhiều, quá trình phân giải chậm lại rất nhiều. Tỉ lệ cá – muối và cách đảo, phơi chượp là phần tay nghề được truyền qua nhiều thế hệ.

Theo thời gian, thịt cá mềm ra rồi tan dần, protein vỡ thành peptide và axit amin, trong đó có glutamate tạo vị umami. Đường và axit amin còn phản ứng chậm với nhau, làm nước chuyển dần sang màu nâu đỏ. Khi chượp "chín", người ta rút nước đầu tiên qua lớp lọc ở đáy thùng; đó là nước mắm cốt. Bã cá còn lại có thể được chan thêm nước muối để rút những lượt sau, nhạt hơn.

Mùi nước mắm đến từ đâu

Mùi nước mắm là tổ hợp của nhiều nhóm hợp chất. Các axit béo bay hơi mạch ngắn, sinh ra khi chất béo và axit amin bị phân giải, cho phần mùi nồng, hơi giống phô mai. Một số hợp chất chứa lưu huỳnh và hợp chất chứa nitơ góp phần mùi "cá". Các sản phẩm của phản ứng hoá nâu giữa đường và axit amin thêm vào lớp mùi rang, ngọt, giống mùi caramel nhẹ.

Vì vậy nước mắm ngửi ở miệng chai và nước mắm khi đã nấu chín trong món ăn cho cảm giác rất khác. Khi đun, phần lớn hợp chất bay hơi mạnh thoát đi, còn lại vị mặn và vị umami làm nền. Đây cũng là lý do nhiều bếp phương Tây ngày nay dùng một chút nước mắm như một chất "tăng vị" mà người ăn không nhận ra là có cá.

Mùi còn phụ thuộc loại cá, tỉ lệ muối, nhiệt độ ủ và thời gian. Ủ nơi nóng thì chượp chín nhanh hơn; ủ lâu thì mùi tròn hơn nhưng màu sẫm hơn. Không có một mùi "chuẩn" duy nhất: mỗi vùng, mỗi nhà làm có hương riêng, giống như rượu vang hay nước tương mỗi nơi một khác.

Các bước làm nước mắm truyền thống

Cách làm khác nhau giữa các vùng và các nhà, nhưng quy trình truyền thống thường đi qua những bước sau. Mỗi bước đều có lý do sinh hoá rõ ràng:

  1. Chọn cá và trộn muối thật sớm: cá phải còn tươi khi gặp muối, vì nếu vi khuẩn gây thối kịp sinh sôi trước, chượp sẽ hỏng ngay từ đầu. Ở nhiều nơi, cá được trộn muối ngay trên thuyền hoặc ở bến.
  2. Nén chượp: hỗn hợp cá muối được đổ vào thùng hoặc bể, rải thêm một lớp muối mặt, rồi nén chặt bằng vỉ tre và đá. Nén giúp cá ngập trong nước của chính nó, hạn chế không khí và giữ nhiệt độ đều.
  3. Ủ và chăm chượp: trong nhiều tháng, người làm theo dõi màu, mùi, độ mềm của cá; một số cách làm đảo hoặc phơi nắng chượp để đẩy nhanh quá trình. Nhiệt độ cao làm enzyme hoạt động nhanh hơn, nên chượp ở xứ nóng chín sớm hơn xứ lạnh.
  4. Rút nước cốt: khi chượp chín, mở vòi ở đáy thùng, cho nước chảy qua lớp lọc bằng rơm, sỏi hoặc vải. Nước đầu trong, sánh và đậm nhất.
  5. Kéo rút các lượt sau: chan nước muối hoặc nước mắm loãng vào bã, ngâm rồi rút tiếp. Mỗi lượt nhạt dần; trộn các lượt với nhau theo tỉ lệ để ra các hạng nước mắm khác nhau.
  6. Để lắng và đóng chai: nước mắm được để thêm một thời gian cho cặn lắng và mùi ổn định, rồi mới đóng vào chum, can hoặc chai.

Nhìn cả quy trình, có thể thấy người làm nghề không "thêm" gì để tạo vị: toàn bộ vị umami, vị ngọt hậu và màu hổ phách đều sinh ra từ chính con cá, dưới sự canh giữ của muối và thời gian.

Garum: nước mắm của Hy Lạp và La Mã

Ở bờ Địa Trung Hải cổ đại có một loại nước cá lên men rất phổ biến, được người Hy Lạp gọi là garos và người La Mã gọi là garum hoặc liquamen. Những gì giới nghiên cứu biết khá chắc về nó:

  • Garum làm từ cá và muối để ủ dưới nắng trong nhiều tuần đến vài tháng, rồi lọc lấy nước. Về cơ chế, đó là cùng một quá trình với chượp nước mắm.
  • Khảo cổ học tìm thấy nhiều xưởng muối cá và làm garum với dãy bể ủ xây bằng vữa dọc bờ biển nam Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Bắc Phi; di tích Baelo Claudia ở Tây Ban Nha là một ví dụ được nghiên cứu kỹ.
  • Ở Pompeii, các bình đựng garum còn ghi tên người sản xuất, cho thấy đã có những thương hiệu và một thị trường garum thực sự trong thành phố.
  • Sách nấu ăn La Mã truyền lại dùng garum trong rất nhiều công thức, thay cho muối, kể cả trong món có trái cây hay mật ong.
  • Garum có nhiều cấp chất lượng, loại tốt làm từ cá thu và nội tạng cá được bán giá cao; loại rẻ là phần bã và nước pha.
  • Sau khi đế quốc Tây La Mã tan rã, garum dần biến mất khỏi bếp châu Âu. Một sách nông học Byzantine về sau vẫn còn chép cách làm, cho thấy truyền thống kéo dài ở phía đông lâu hơn.

Chưa có bằng chứng nào cho thấy garum và nước mắm Đông Nam Á có chung một gốc. Cách giải thích hợp lý nhất là con người ở nhiều bờ biển đã tự tìm ra cùng một cách giữ cá dư thừa, vì nguyên liệu chỉ cần cá, muối và thời gian.

Họ hàng của nước mắm trên thế giới

Nước cá lên men có mặt ở nhiều nền bếp. Bảng dưới kể vài cái tên thường được nhắc, không xếp hạng hay so sánh ngon dở:

Tên gọiNơi dùngGhi chú
Nước mắmViệt NamThường làm từ cá cơm và muối, ủ trong thùng gỗ hoặc bể
Nam plaThái LanNước cá lên men dùng rộng rãi trong bếp Thái
Tuk treyCampuchiaCùng họ, dùng làm nước chấm và nêm
PatisPhilippinesThường là phụ phẩm của quá trình làm mắm cá
Shottsuru, ishiruNhật BảnNước cá truyền thống của một số vùng ven biển phía bắc
Colatura di aliciÝNước cá cơm ủ muối, hay được nhắc như họ hàng xa của garum
Garum, liquamenHy Lạp, La Mã cổĐã biến mất khỏi bếp thường ngày sau thời La Mã

Một chi tiết ngôn ngữ thú vị: nhiều nhà ngôn ngữ học cho rằng chữ "ketchup" có gốc từ một từ trong phương ngữ Phúc Kiến chỉ một loại nước chấm làm từ cá hoặc nước muối cá lên men. Qua tay thương nhân và người Anh, chữ này dần chuyển sang chỉ các loại sốt khác, rồi cuối cùng thành sốt cà chua như ngày nay.

Nước mắm trong đời sống người Việt

Nghề làm nước mắm ở Việt Nam có từ lâu, nhưng các mốc thời gian cụ thể về nguồn gốc không được ghi chép rõ, nên không thể nói chắc nghề bắt đầu năm nào hay ở đâu. Điều chắc chắn là ở một đất nước có bờ biển dài, nghề cá phát triển và muối sẵn có, nước mắm trở thành nguồn vị mặn và đạm quan trọng trong bữa ăn của phần lớn người dân, đến mức trong nhiều gia đình nó có mặt ở mọi bữa.

Trong ngôn ngữ, nước mắm gắn với nhiều lớp từ: nước mắm nhĩ hay nước mắm cốt chỉ lượt nước đầu, nước mắm pha chỉ nước chấm đã thêm đường, chanh, ớt, tỏi; "mắm" là gốc chung cho cả một họ sản phẩm từ mắm tôm, mắm tép đến mắm cá đặc. Từ đầu thế kỷ 20 đã có những nghiên cứu khoa học về nước mắm ở Đông Dương, và thói quen đánh giá chất lượng bằng lượng đạm được cho là bắt đầu từ giai đoạn đó.

Ngày nay có hai dòng sản phẩm chính trên thị trường: nước mắm truyền thống chỉ gồm cá và muối ủ lâu, và nước mắm công nghiệp pha chế từ nước mắm cốt với nước, muối, chất điều vị, chất tạo màu, chất bảo quản. Hai dòng này khác nhau về quy trình và hương vị; bài này không đánh giá cái nào hơn, chỉ nêu để người đọc biết nhãn chai đang nói về điều gì.

Những chỗ hay hiểu sai về nước mắm

Nước mắm là cá "thối". Không đúng về mặt sinh học. Thối là khi vi khuẩn gây hỏng phá huỷ thức ăn và sinh độc tố; nước mắm là quá trình phân giải có kiểm soát nhờ enzyme và muối, chặn chính những vi khuẩn đó. Mùi nồng không đồng nghĩa với hỏng.

Độ đạm càng cao thì càng ngon. Độ đạm, thường ghi bằng gam nitơ trong một lít, cho biết lượng chất có nitơ, phần nào phản ánh mức độ cô đặc. Nhưng hương vị còn phụ thuộc loại cá, thời gian ủ, tỉ lệ muối; và con số đạm tổng có thể bị nâng bằng chất có nitơ không đến từ cá.

Nước mắm có tinh thể muối đọng đáy là bị hỏng. Nước mắm truyền thống gần bão hoà muối, nên khi trời lạnh hoặc nước bay hơi bớt, muối kết tinh lại ở đáy hay quanh miệng chai. Đó là hiện tượng vật lý bình thường.

Nước mắm nào cũng làm từ cá cơm. Cá cơm phổ biến nhất vì nhỏ, nhiều, ruột giàu enzyme. Nhưng nhiều nơi làm từ cá nục, cá trích, cá linh và các loại cá nước ngọt; mỗi loại cho màu và mùi khác.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao nước mắm để mãi không thiu?

Nước mắm truyền thống có nồng độ muối rất cao, gần mức bão hoà, nên hầu hết vi khuẩn gây hỏng không phát triển được. Theo thời gian, màu có thể sẫm hơn và mùi thay đổi do phản ứng hoá học chậm, nhưng đó không phải là thiu theo nghĩa vi sinh.

Garum có giống hệt nước mắm không?

Về cơ chế thì cùng là cá ủ muối, enzyme phân giải protein. Nhưng loại cá, tỉ lệ muối, thời gian ủ dưới nắng và cách lọc của người La Mã khác với nước mắm Việt, nên hương vị chắc chắn không giống hệt. Các thử nghiệm làm lại garum hiện đại chỉ là phỏng đoán từ nguồn cổ.

Nước mắm nhĩ là gì?

Nước mắm nhĩ là cách gọi lượt nước mắm đầu tiên nhỏ giọt từ thùng chượp đã chín, chưa pha thêm nước muối. Nó đậm và có độ đạm cao nhất trong các lượt rút. Ở nhiều nơi, người ta gọi chung là nước mắm cốt.

Vì sao làm nước mắm phải để nguyên ruột cá?

Ruột cá chứa nhiều enzyme tiêu hoá protein. Khi cá chết trong muối, các enzyme này tiếp tục hoạt động và phân giải chính thịt cá thành axit amin. Bỏ ruột thì quá trình chậm hơn rất nhiều, và người làm phải bù bằng cách khác.

Mắm và nước mắm khác nhau thế nào?

Nước mắm là phần chất lỏng đã lọc trong. Mắm là cả khối cá hoặc tôm tép đã lên men còn giữ thịt, có khi xay nhuyễn như mắm tôm, có khi giữ nguyên con. Hai thứ cùng gốc là thuỷ sản ủ muối nhưng dùng khác nhau trong bếp.

Chữ ketchup có thật bắt nguồn từ nước cá không?

Đây là giả thuyết được nhiều nhà ngôn ngữ học chấp nhận: từ gốc trong phương ngữ Phúc Kiến chỉ một loại nước chấm lên men từ cá. Thương nhân châu Âu đem tên gọi về, rồi nó chuyển sang chỉ nhiều loại sốt khác trước khi gắn với cà chua. Chi tiết từng chặng vẫn còn được bàn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138