UyenBac.comUyên Bác
Quần áo và vật dụng mang theo

Lịch sử đồng hồ đeo tay: từ đồng hồ bỏ túi đến cổ tay người lính và thạch anh

Đồng hồ đeo tay từng bị coi là đồ của phụ nữ, cho tới khi người lính cần xem giờ bằng một tay. Dây cót, bộ thoát, chân kính và thạch anh hoạt động ra sao.

Watch repairer at a narrow street stall in Hai Phong opening the back of an old mechanical wristwatch with tweezers, magnifier loupe on the bench, close angle

Đồng hồ đeo tay là một vật mới hơn nhiều người nghĩ: nó chỉ thành món đồ thường ngày của đàn ông sau Chiến tranh thế giới thứ nhất. Trước đó, đồng hồ cá nhân là chiếc đồng hồ bỏ túi nằm trong túi gi lê, còn đồng hồ đeo ở cổ tay bị xem là món trang sức của phụ nữ.

Bài này kể lại hành trình từ những chiếc đồng hồ lò xo đầu tiên mang theo người, qua đồng hồ bỏ túi, tới lúc người lính cần xem giờ bằng một tay, rồi tới vỏ kín nước, đồng hồ tự lên dây và cú rẽ lớn của tinh thể thạch anh. Phần cơ chế giải thích dây cót, bộ thoát, bánh lắc và chân kính bằng lời thường, và vì sao một con số như 32.768 lại nằm trong mọi chiếc đồng hồ thạch anh.

Đồng hồ rời khỏi tháp chuông: lò xo và đồng hồ mang theo người

Những chiếc đồng hồ cơ khí đầu tiên ở châu Âu thời trung đại chạy bằng quả tạ treo, to và nặng, đặt trên tháp nhà thờ hay toà thị chính. Muốn đồng hồ nhỏ lại và mang theo được, phải thay quả tạ bằng một nguồn lực khác: dây cót, tức một dải kim loại đàn hồi cuộn chặt, khi nhả ra thì sinh lực đều đặn. Đồng hồ chạy dây cót xuất hiện ở châu Âu vào khoảng thế kỷ 15.

Đầu thế kỷ 16, ở các thành phố miền nam nước Đức như Nuremberg, thợ thủ công làm ra những chiếc đồng hồ nhỏ có thể đeo trên cổ hay giắt ở thắt lưng. Một người thợ khoá ở Nuremberg thường được gắn với phát minh này trong các sách phổ thông, nhưng giới sử học thận trọng hơn, xem đó là sản phẩm của cả một vùng thủ công. Những chiếc đồng hồ ấy chạy rất sai, có khi lệch hàng giờ mỗi ngày, và nhiều chiếc chỉ có kim giờ.

Bước chuyển quyết định đến vào giữa thập niên 1670, với dây tóc gắn vào bánh lắc, thường gắn với tên nhà khoa học Hà Lan Christiaan Huygens, dù nhà khoa học Anh Robert Hooke cũng từng đòi quyền ý tưởng. Dây tóc làm bánh lắc dao động đều đặn như một quả lắc thu nhỏ, nhờ đó đồng hồ mang theo người chính xác hơn hẳn và bắt đầu có thêm kim phút. Cũng vào thời gian này, áo gi lê đi vào trang phục nam châu Âu, và chiếc đồng hồ bỏ túi có chỗ nằm quen thuộc của nó trong hơn hai thế kỷ.

Đồng hồ ở cổ tay: món trang sức của phụ nữ thế kỷ 19

Trong thế kỷ 19, đồng hồ gắn trên vòng tay là một món trang sức của phụ nữ thượng lưu. Một chiếc đồng hồ đeo tay do một nhà làm đồng hồ ở Paris chế tác cho hoàng hậu xứ Naples vào khoảng năm 1810 thường được nhắc tới như một trong những chiếc sớm nhất có ghi chép; dù ai là người đầu tiên vẫn còn bàn, điều chắc chắn là kiểu đồng hồ này gắn với trang sức nữ.

Đàn ông thời ấy trung thành với đồng hồ bỏ túi. Một chiếc đồng hồ vàng có nắp, nối với dây xích vắt qua túi gi lê, là dấu hiệu của người đứng đắn, có địa vị. Đeo đồng hồ ở cổ tay bị xem là điệu đà, giống đeo vòng. Thái độ này mạnh đến mức trong những năm đầu thế kỷ 20, nhiều người đàn ông vẫn từ chối đồng hồ đeo tay dù nó tiện hơn.

Thứ làm thay đổi định kiến không phải mốt mà là công việc. Ở những nghề cần xem giờ khi hai tay đang bận, rút chiếc đồng hồ khỏi túi, mở nắp, xem rồi cất lại là một chuỗi động tác phiền phức. Người lái xe, phi công đời đầu, và nhất là người lính, là những người cảm thấy điều đó rõ nhất.

Người lính và cổ tay: vì sao chiến tranh làm đồng hồ đeo tay thành đồ nam

Phối hợp theo giờ. Từ cuối thế kỷ 19, các quân đội châu Âu ngày càng cần phối hợp hành động theo giờ chính xác, nhất là khi pháo binh bắn yểm trợ cho bộ binh tiến lên. Sĩ quan phải xem giờ khi tay còn cầm ống nhòm, bản đồ hay súng.

Từ đồng hồ bỏ túi buộc dây da. Ban đầu nhiều người lính tự chế: đặt chiếc đồng hồ bỏ túi vào một cái bao da có quai đeo cổ tay. Các xưởng đồng hồ nhanh chóng làm ra những mẫu có quai hàn sẵn ở vỏ để luồn dây.

Đồng hồ chiến hào. Trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, đồng hồ đeo tay của sĩ quan có lưới kim loại che mặt kính, kim và số phủ chất phát sáng để xem trong đêm. Hàng triệu người đàn ông quen với việc nhìn cổ tay để biết giờ.

Sau chiến tranh, định kiến tan. Khi những người lính trở về, chiếc đồng hồ đeo tay đi theo họ vào đời thường. Trong thập niên 1920, đồng hồ đeo tay vượt dần đồng hồ bỏ túi trên thị trường đồng hồ nam, và chiếc túi đồng hồ trên quần áo nam mất dần chức năng.

Chất phát sáng và bài học an toàn. Chất phát sáng thời đó dùng radium, một chất phóng xạ. Những nữ công nhân sơn mặt số ở Mỹ bị nhiễm xạ nặng vì liếm đầu cọ cho nhọn, một vụ việc nổi tiếng góp phần thay đổi quy định an toàn lao động. Về sau ngành đồng hồ chuyển sang những chất phát quang an toàn hơn.

Bên trong đồng hồ cơ: dây cót, bộ thoát, bánh lắc và chân kính

Một chiếc đồng hồ cơ có bốn phần việc. Thứ nhất là nguồn năng lượng: dây cót cuộn trong một hộp tròn, được lên dây bằng núm vặn hoặc bằng một quả văng tự động. Thứ hai là bộ bánh răng truyền, chia nhỏ lực của dây cót và đưa nó đến các kim với tỉ số đúng để kim giây, kim phút, kim giờ quay đúng nhịp.

Thứ ba, quan trọng nhất, là bộ thoát. Nếu để dây cót nhả tự do, nó sẽ bung hết trong vài giây. Bộ thoát gồm một bánh xe răng đặc biệt và một chiếc chạc nhỏ, chỉ cho bánh răng nhích từng nấc một, mỗi nấc ứng với một nhịp dao động. Tiếng tích tắc của đồng hồ cơ chính là tiếng chạc đóng mở bánh thoát.

Thứ tư là bộ phận đếm nhịp: bánh lắc và dây tóc. Bánh lắc là một bánh xe nhỏ quay qua quay lại quanh trục, dây tóc là lò xo xoắn mảnh như sợi tóc kéo nó về vị trí giữa. Chu kỳ dao động của cặp này gần như không đổi, nên nó quyết định độ chính xác của đồng hồ, giống vai trò quả lắc trong đồng hồ treo tường.

Còn chân kính là những viên ngọc nhỏ, ngày nay là hồng ngọc tổng hợp, làm ổ đỡ cho các trục quay. Ngọc rất cứng và trơn, nên trục quay ít mòn và ít ma sát hơn so với chạy trực tiếp trên đồng thau. Con số như 17 hay 21 chân kính trên mặt số chỉ số ổ đỡ ấy, không phải giá trị đá quý. Thêm vào đó, từ thập niên 1920 có những cơ cấu tự lên dây bằng quả văng xoay theo chuyển động của cổ tay, và từ cùng giai đoạn có những vỏ đồng hồ kín nước bắt ren, giúp chiếc đồng hồ chịu được bụi, mồ hôi và mưa.

Thạch anh: cú rẽ lớn nhất của chiếc đồng hồ

Đồng hồ thạch anh thay bánh lắc bằng một mẩu tinh thể thạch anh rung dưới điện áp. Bảng dưới so sánh hai cách đếm nhịp theo những điểm người dùng cảm nhận được.

Khía cạnhĐồng hồ cơĐồng hồ thạch anh
Bộ đếm nhịpBánh lắc và dây tóc, vài nhịp mỗi giâyTinh thể thạch anh rung 32.768 lần mỗi giây
Nguồn năng lượngDây cót, lên bằng tay hoặc tự độngPin hoặc tụ nạp bằng ánh sáng, chuyển động
Độ chính xác điển hìnhSai vài giây đến vài chục giây mỗi ngàySai vài giây đến vài chục giây mỗi tháng
Kim giâyLướt gần như liên tụcThường nhảy từng giây một
Bảo dưỡngLau dầu định kỳ, nhạy với va đập, từ trườngThay pin, ít bảo dưỡng cơ khí

Con số 32.768 không phải ngẫu nhiên: nó bằng 2 mũ 15. Mạch điện tử chỉ cần chia đôi tần số mười lăm lần liên tiếp là được đúng một xung mỗi giây để đẩy kim hoặc đổi số. Mẩu thạch anh được cắt theo hình âm thoa nhỏ để rung đúng tần số ấy, và vì thạch anh có tính áp điện, nó vừa nhận điện để rung vừa trả về tín hiệu điện đều đặn.

Chiếc đồng hồ đeo tay thạch anh đầu tiên bán ra thị trường xuất hiện ở Nhật Bản cuối năm 1969. Trong thập niên 1970 và 1980, đồng hồ thạch anh rẻ dần và lan rộng, khiến ngành đồng hồ cơ truyền thống, đặc biệt ở Thuỵ Sĩ, rơi vào khủng hoảng sâu; giới trong nghề vẫn gọi giai đoạn ấy là khủng hoảng thạch anh. Đồng hồ cơ sống sót bằng cách chuyển hướng sang đồ thủ công, đồ sưu tầm.

Mặt số, kim và dây đeo: những chi tiết cũng có lịch sử

Mặt số mười hai giờ với kim quay theo chiều mà ta gọi là chiều kim đồng hồ thừa hưởng từ đồng hồ mặt trời ở Bắc bán cầu, nơi bóng của cọc đồng hồ di chuyển theo chiều ấy trong ngày. Đồng hồ cơ khí châu Âu ra đời ở Bắc bán cầu nên giữ chiều quay đó, và về sau chiều quay trở thành chuẩn chung. Đây là cách giải thích được chấp nhận rộng rãi, dù không có ai quyết định nó bằng văn bản.

Trên nhiều mặt số dùng chữ số La Mã, vị trí bốn giờ thường được viết bằng bốn vạch IIII thay vì IV. Có nhiều thuyết giải thích: để cân đối thị giác với VIII ở phía đối diện, để thợ đúc số dùng ít khuôn hơn, hay chỉ vì thói quen có từ đồng hồ cổ. Chưa thuyết nào được chứng minh là lý do duy nhất, và thực tế vẫn có mặt số dùng IV.

Dây đeo cũng có hành trình riêng. Những chiếc đồng hồ cổ tay đời đầu dùng vòng kim loại như trang sức, đồng hồ người lính dùng dây da luồn qua quai hàn ở vỏ. Về sau có dây kim loại mắt xích, dây vải dệt kiểu quân đội luồn dưới đáy vỏ, dây cao su và nhựa cho đồng hồ lặn. Khoảng cách giữa hai quai, tính bằng milimét, trở thành một số đo chuẩn để thay dây, nên người đổi dây hôm nay chỉ cần đo một con số là chọn được dây vừa.

Mặt kính đồng hồ cũng đổi vật liệu: từ thuỷ tinh khoáng sang nhựa acrylic dẻo khó vỡ, rồi sang kính sapphire tổng hợp rất cứng, khó trầy. Mỗi bước là một sự đánh đổi giữa chống trầy, chống vỡ và giá thành.

Đồng hồ đeo tay ở Việt Nam và chiếc cổ tay hôm nay

Đồng hồ đeo tay đến Việt Nam theo đường hàng hoá phương Tây, trước hết ở các đô thị. Trong nhiều thập niên của nửa sau thế kỷ 20, nhất là thời bao cấp, một chiếc đồng hồ đeo tay là tài sản đáng kể trong nhiều gia đình, được nhắc tới cùng với chiếc xe đạp hay chiếc đài như những món đồ có giá trị, có khi làm quà cưới hay quà mừng người đi xa về. Nghề sửa đồng hồ, với những sạp nhỏ bên vỉa hè có chiếc kính lúp gắn mắt, từng là hình ảnh quen thuộc ở Hà Nội, Hải Phòng hay Thành phố Hồ Chí Minh, và đến nay vẫn còn ở nhiều phố.

Khi điện thoại di động hiện giờ trên màn hình, nhiều người tưởng đồng hồ đeo tay sẽ biến mất như đồng hồ bỏ túi từng biến mất trước nó. Điều đó chỉ đúng một phần. Đồng hồ đeo tay tách làm hai nhánh: một bên là đồng hồ cơ và thạch anh truyền thống, mang tính trang sức, kỷ niệm; một bên là đồng hồ thông minh, về bản chất là một chiếc máy tính nhỏ đeo ở cổ tay, đo nhịp tim, đếm bước, báo tin nhắn.

Điều thú vị là nhánh thứ hai lặp lại đúng lý do khiến đồng hồ rời túi lên cổ tay hơn một thế kỷ trước: nhìn nhanh mà không phải dùng tay lấy một vật ra khỏi túi. Hình dạng chiếc đồng hồ đeo tay, một mặt tròn hay vuông trên dây đeo, có thể còn đổi, nhưng chỗ của nó trên cổ tay xem ra đã được định từ thời chiến hào.

Câu hỏi thường gặp

Đồng hồ đeo tay ra đời khi nào?

Đồng hồ đeo ở cổ tay đã có từ thế kỷ 19 như món trang sức của phụ nữ; một chiếc làm cho hoàng hậu xứ Naples khoảng năm 1810 hay được nhắc tới. Đồng hồ đeo tay chỉ thành vật phổ biến của đàn ông sau Chiến tranh thế giới thứ nhất.

Vì sao đàn ông xưa không đeo đồng hồ ở cổ tay?

Trong thế kỷ 19, đồng hồ bỏ túi nối dây xích là dấu hiệu đứng đắn của đàn ông, còn đồng hồ cổ tay bị xem là trang sức nữ. Định kiến chỉ tan khi người lính, phi công và người lái xe cần xem giờ bằng một tay trong lúc làm việc.

Chân kính trong đồng hồ cơ là gì?

Chân kính là các viên hồng ngọc tổng hợp nhỏ làm ổ đỡ cho trục quay. Chúng cứng và trơn nên giảm mòn, giảm ma sát. Con số 17 hay 21 chân kính chỉ số ổ đỡ như vậy trong bộ máy, không nói lên giá trị đá quý của chiếc đồng hồ.

Vì sao thạch anh trong đồng hồ rung 32.768 lần mỗi giây?

Vì 32.768 bằng 2 mũ 15, mạch điện tử chỉ cần chia đôi tần số mười lăm lần là được đúng một xung mỗi giây. Thạch anh có tính áp điện nên vừa rung khi có điện vừa trả về tín hiệu điện đều, giúp đồng hồ chính xác hơn đồng hồ cơ nhiều.

Đồng hồ đeo tay thạch anh đầu tiên xuất hiện năm nào?

Chiếc đồng hồ đeo tay thạch anh đầu tiên bán ra thị trường xuất hiện ở Nhật Bản cuối năm 1969. Trong hai thập niên sau đó đồng hồ thạch anh rẻ dần và phổ biến, gây ra giai đoạn mà ngành đồng hồ gọi là khủng hoảng thạch anh.

Tiếng tích tắc của đồng hồ cơ từ đâu ra?

Tiếng tích tắc là tiếng của bộ thoát: một chiếc chạc nhỏ đóng mở bánh thoát, cho bộ bánh răng nhích từng nấc theo nhịp dao động của bánh lắc. Nhờ bộ thoát, dây cót nhả lực từ từ trong nhiều giờ thay vì bung hết trong vài giây.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138