UyenBac.comUyên Bác
Quần áo và vật dụng mang theo

Lịch sử khuy áo: từ hạt trang trí bằng vỏ sò đến chiếc cúc cài qua lỗ khuyết

Khuy áo có từ hàng nghìn năm nhưng lâu dài chỉ để trang trí. Lỗ khuyết ra đời khi nào, vì sao áo nam nữ cài ngược bên và vì sao cần quấn chân chỉ.

Close view of hands sewing a mother-of-pearl button onto a white shirt at a small tailor shop in Ha Noi, old tin of assorted buttons beside, soft window light

Chiếc khuy áo có tuổi đời rất dài, nhưng phần lớn quãng đời ấy nó không dùng để cài áo. Những hạt có lỗ khoan bằng vỏ sò, xương, đá được người xưa đính lên y phục như đồ trang sức; còn việc khoét một cái lỗ khuyết trên vải để luồn khuy qua, tức cách cài áo quen thuộc nhất hôm nay, lại là chuyện muộn hơn nhiều, gắn với nghề may châu Âu thời trung đại.

Bài này đi lại hành trình đó theo thứ tự: khuy trước khi có lỗ khuyết, lúc lỗ khuyết xuất hiện và làm đổi dáng quần áo, khuy thành vật khoe của, khuy đi vào nhà máy, rồi đến khuy bấm và khuy nhựa. Phần sau giải thích vì sao khuy có hai lỗ hay bốn lỗ, vì sao thợ may quấn chỉ dưới chân khuy, và người Việt gọi, dùng khuy ra sao. Ở chỗ nào giới nghiên cứu chưa thống nhất, bài nói rõ là còn nhiều thuyết.

Trước khi có lỗ khuyết: khuy là đồ trang sức

Những vật được giới khảo cổ xếp vào loại khuy sớm nhất là các mảnh vỏ sò được mài, tạo hình và khoan lỗ, tìm thấy ở di chỉ của nền văn minh lưu vực sông Ấn, có niên đại vài nghìn năm trước Công nguyên. Chúng có lỗ để khâu hoặc buộc, nhưng hình dạng và vị trí tìm thấy khiến nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chúng dùng để trang trí, giống một chiếc mặt đính hơn là một chiếc khuy theo nghĩa ngày nay. Ở nhiều vùng khác của thế giới cổ, người ta cũng tìm thấy hạt, mảnh kim loại hay mảnh xương có lỗ, đính lên áo với cùng mục đích.

Lý do khá dễ hiểu: quần áo thời cổ phần lớn là những tấm vải lớn được quấn, gấp nếp, thắt lại. Áo choàng của người Hy Lạp và La Mã giữ trên vai nhờ ghim cài kim loại, tiếng La-tinh gọi là fibula, về cơ chế là họ hàng xa của chiếc kim băng. Thắt lưng, dây buộc và ghim làm phần việc giữ vải; một hạt nhỏ khâu lên áo thì không giữ được gì nếu không có chỗ để nó luồn qua.

Cũng có những dạng cài bằng hạt và vòng dây từ khá sớm: một hạt hoặc một nút thắt bằng dây, móc vào một vòng dây ở mép áo bên kia. Cách cài này vẫn sống trong nhiều kiểu trang phục châu Á, kể cả những chiếc khuy tết bằng vải mà người Việt quen gọi là khuy tết hay nút thắt. Nhưng vòng dây nằm ngoài mép vải, nên áo cài kiểu này khó kéo hai mép vải khít sát vào nhau. Muốn một hàng khuy chạy dọc thân áo và giữ áo ôm theo người, phải đợi đến khi người ta khoét lỗ ngay trên vải.

Lỗ khuyết xuất hiện và quần áo bắt đầu bó theo người

Giới sử học trang phục thường đặt sự phổ biến của lỗ khuyết vào châu Âu khoảng thế kỷ 13. Không có một người phát minh được ghi tên; đây là thay đổi dần dần trong nghề may, thấy được qua tranh, tượng và những mảnh y phục còn sót lại. Cái lỗ khuyết cần một kỹ thuật riêng: vải được cắt một đường, rồi đường cắt ấy được khâu viền thật dày để không tưa sợi và không rách toạc khi khuy luồn qua hàng nghìn lần. Đó là việc tốn công, và chính vì tốn công nên ban đầu nó xuất hiện trên quần áo của người khá giả.

Hệ quả lớn hơn chính cái lỗ. Khi có thể cài một hàng khuy sát nhau từ cổ xuống bụng hay từ khuỷu tay xuống cổ tay, người thợ may có thể cắt áo ôm theo đường cong cơ thể mà người mặc vẫn tự cởi ra mặc vào được. Những chiếc áo chẽn bó sát, những ống tay áo khít cổ tay với hàng khuy nhỏ ở mép, xuất hiện trong trang phục châu Âu cuối thời trung đại, đều dựa vào điều này. Nói cách khác, khuy cài lỗ khuyết không chỉ là một cách đóng áo mà là điều kiện để có lối cắt may theo dáng người.

Cách cài ấy cũng tạo ra một thứ ngữ pháp mới cho quần áo: vạt nào chồng lên vạt nào, khuy nằm bên nào, lỗ khuyết bên nào. Những quy ước này về sau được cố định trong nghề may, và còn đến hôm nay trong một chi tiết nhiều người để ý mà ít ai giải thích được: áo sơ mi nam và áo sơ mi nữ theo kiểu phương Tây thường cài ngược chiều nhau.

Vì sao áo nam và áo nữ cài ngược bên: các thuyết còn tranh luận

Phần chắc chắn. Theo quy ước phổ biến của may mặc phương Tây, áo nam có hàng khuy đính ở thân bên phải của người mặc, thân trái mang lỗ khuyết và phủ lên trên; áo nữ thì ngược lại. Quy ước này có từ khá lâu, nhưng không có văn bản nào ban hành nó, và cũng không phải hãng may hay vùng nào cũng theo đúng.

Thuyết người hầu mặc áo. Cách giải thích hay được kể nhất: phụ nữ thượng lưu ngày trước được người hầu mặc giúp, nên khuy đặt bên trái để người đứng đối diện, phần đông thuận tay phải, dễ cài. Nghe hợp lý, nhưng chưa ai đưa ra tư liệu xác nhận đây là lý do thật, và nó không giải thích vì sao quy ước vẫn giữ khi quần áo may sẵn bán cho mọi người.

Thuyết rút gươm. Đàn ông đeo gươm bên trái và rút bằng tay phải, nên vạt áo mở theo hướng không vướng tay. Thuyết này cũng phổ biến và cũng thiếu bằng chứng trực tiếp; phần lớn đàn ông trong lịch sử chẳng bao giờ đeo gươm.

Thuyết bế con. Có ý kiến cho rằng người mẹ hay bế con bên tay trái nên vạt áo mở như vậy tiện hơn. Đây là suy đoán, chưa có nguồn đáng tin nào chứng minh.

Cách đọc đúng. Điều đáng tin nhất hiện biết là quy ước hình thành trong lịch sử may mặc châu Âu, có lẽ từ nhiều nguyên nhân cùng lúc, rồi được giữ lại vì thói quen và vì xưởng may cần một chuẩn để làm hàng loạt. Gặp bài viết khẳng định chắc nịch một lý do duy nhất, bạn nên coi đó là giả thuyết được kể lại chứ không phải sự thật đã xác lập.

Khuy thành vật khoe của: kim loại quý, ngà và xà cừ

Khi khuy đã có công dụng, nó không vì thế mà thôi làm đồ trang sức; ngược lại, càng nhiều khuy trên áo càng dễ khoe. Trong giới quý tộc châu Âu từ cuối thời trung đại đến thế kỷ 18, khuy được làm bằng vàng, bạc, đá quý, ngà, gỗ chạm, vải bọc thêu, và một chiếc áo có thể mang số khuy nhiều hơn hẳn mức cần để cài. Những chiếc khuy ở cổ tay áo vest ngày nay, thường không có lỗ khuyết mở được, hay được xem là dấu vết của thời khuy là đồ trang trí. Còn chuyện chúng ra đời để ngăn lính chùi mũi vào tay áo thì là giai thoại được kể nhiều nhưng không có căn cứ.

Một vật liệu đáng nói riêng là xà cừ, lớp óng ánh ở mặt trong vỏ trai, vỏ ốc. Khuy xà cừ được tiện, khoan lỗ, đánh bóng; lớp xà cừ bền, không gỉ, chịu được giặt giũ và có ánh đẹp, nên nó thành vật liệu khuy áo sơ mi được ưa chuộng trong thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20. Ở Mỹ, cuối thế kỷ 19 từng có cả một ngành làm khuy từ vỏ trai nước ngọt dọc sông Mississippi, khai thác mạnh đến mức nhiều bãi trai cạn kiệt.

Khuy kim loại dập hàng loạt là bước kế tiếp. Từ thế kỷ 18, vùng Birmingham của Anh đã thành trung tâm làm khuy kim loại và đồ kim khí nhỏ, với máy dập và khuôn ép cho ra hàng loạt khuy giống hệt nhau. Khuy quân phục bằng đồng, dập hoa văn của đơn vị, là sản phẩm tiêu biểu của lối làm này. Từ đây chiếc khuy bắt đầu rời khỏi tay người thợ thủ công để thành hàng công nghiệp, một hướng đi mà thế kỷ 20 đẩy đến tận cùng với nhựa.

Các loại khuy theo chất liệu: mỗi thời một thứ

Bảng dưới gom những chất liệu khuy chính theo trình tự xuất hiện tương đối, kèm lý do nó được chọn và lý do nó bị thay. Các mốc thời gian chỉ mang tính khái quát, vì mỗi chất liệu tồn tại song song với nhau rất lâu.

Chất liệuThời kỳ phổ biếnƯu điểmNhược điểm
Vỏ sò, xương, sừng, gỗTừ thời cổ, còn đến nay ở hàng thủ côngSẵn có, tạo hình bằng tay đượcMỗi chiếc một khác, khó làm đều hàng loạt
Kim loại (đồng, bạc, thiếc)Mạnh từ thế kỷ 18 khi có máy dậpBền, dập được hoa văn, hợp quân phụcNặng, có thể gỉ hoặc ố, làm sờn lỗ khuyết
Xà cừThế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20Ánh đẹp, chịu giặt, không gỉGiòn, dễ mẻ khi là ủi mạnh, nguồn vỏ cạn dần
Vải bọc, khuy tếtSong song nhiều thời kỳĐồng màu với áo, mềmMau sờn, khó giặt máy
Nhựa, từ celluloid đến polyesterThế kỷ 20 đến nayNhẹ, rẻ, đúc mọi màu và hình, đều tuyệt đốiKém chịu nhiệt, dễ bị coi là kém sang
Khuy bấm kim loạiTừ cuối thế kỷ 19Đóng mở nhanh, không cần lỗ khuyếtPhải dập bằng dụng cụ, khó thay tại nhà

Nhựa đi vào ngành khuy theo từng chặng. Những chất dẻo đời đầu như celluloid, rồi casein làm từ đạm sữa và nhựa phenolic, được dùng làm khuy từ cuối thế kỷ 19 và nửa đầu thế kỷ 20; đến nửa sau thế kỷ 20 thì khuy polyester đúc hàng loạt thành loại phổ biến nhất trên quần áo may sẵn. Nhiều chiếc khuy trông như xà cừ ngày nay thực ra là nhựa pha bột ánh kim, nhẹ hơn và rẻ hơn nhiều so với vỏ trai thật.

Hai lỗ, bốn lỗ hay có chân: cơ chế nằm ở khoảng hở dưới khuy

Nhìn kỹ, mỗi chiếc khuy thuộc một trong hai họ. Họ thứ nhất là khuy dẹt có lỗ xuyên, thường hai hoặc bốn lỗ, khâu thẳng qua vải. Họ thứ hai là khuy có chân, tức một vòng nhỏ hoặc một cái cuống nhô ở mặt sau, chỉ khâu qua cái chân ấy nên mặt trước không lộ sợi chỉ. Khuy áo sơ mi phần lớn thuộc họ thứ nhất; khuy áo khoác dạ, khuy quân phục, khuy kim loại trang trí hay thuộc họ thứ hai.

Điểm mấu chốt về cơ chế là khoảng hở giữa khuy và mặt vải. Khi cài, mép vải có lỗ khuyết phải nằm gọn trong khoảng hở đó. Áo sơ mi mỏng thì khoảng hở rất nhỏ cũng đủ. Áo khoác dày mà khâu khuy sát vải thì mép vải chứa lỗ khuyết bị ép, cài rất khó, vải nhăn quanh khuy và chỉ mau đứt. Thợ may xử lý bằng cách khâu khuy hơi lỏng rồi quấn chỉ nhiều vòng dưới khuy, tạo một cái chân bằng chỉ cao bằng độ dày lớp vải bên kia. Chiếc khuy có chân đúc sẵn là lời giải cho cùng bài toán, chỉ khác là chân làm từ chính vật liệu khuy.

Lỗ khuyết cũng có thiết kế riêng. Chiều dài lỗ thường bằng đường kính khuy cộng thêm một chút cho độ dày nếu khuy phồng. Trên áo khoác, đầu lỗ khuyết hay được khâu thành hình giọt nước để chân khuy có chỗ nằm mà không kéo căng mép vải; trên áo sơ mi, lỗ thẳng có chặn chỉ hai đầu là đủ.

Ngành may còn có một đơn vị đo riêng cho khuy là ligne, theo đó 40 ligne bằng một inch, mỗi ligne khoảng 0,635 mm. Những con số như 16L hay 20L trên phiếu đặt phụ liệu là cỡ khuy theo đơn vị này. Nó là di sản của ngành khuy châu Âu thế kỷ 19 và vẫn được dùng rộng rãi trong buôn bán phụ liệu khắp nơi.

Khuy bấm, khuy nhựa và sức ép của khoá kéo

Khuy bấm, loại hai nửa ấn vào nhau kêu tách, ra đời ở châu Âu vào cuối thế kỷ 19, với các bằng sáng chế ở Đức thường được nhắc tới. Cơ chế của nó là một núm lồi ép vào một vòng lò xo hoặc một ổ có gờ đàn hồi: ấn mạnh thì vòng giãn ra cho núm lọt qua rồi co lại giữ chặt, kéo mạnh thì quá trình đảo ngược. Ưu điểm lớn của khuy bấm là không phải khoét lỗ trên vải, nên nó hợp với đồ trẻ em, áo khoác thể thao và quần áo bảo hộ, những chỗ cần mở nhanh.

Thế kỷ 20 đặt chiếc khuy trước một đối thủ khác là khoá kéo. Quần nam, áo khoác, váy, ba lô dần chuyển sang khoá kéo trong khoảng giữa thế kỷ. Khuy không biến mất mà lùi về những vị trí nó làm tốt hơn: áo sơ mi, nơi người ta muốn mở từng đoạn; áo khoác dạ, nơi khuy là một phần của vẻ ngoài; cạp quần jeans, nơi chiếc khuy kim loại chịu lực kéo ngang tốt hơn đầu khoá kéo.

Khuy nhựa đúc hàng loạt làm một chiếc khuy rẻ đến mức hiếm ai còn tháo khuy từ áo cũ để dùng lại như các thế hệ trước từng làm. Nhưng nó cũng làm khuy trở thành một chuẩn công nghiệp toàn cầu: cùng một cỡ ligne, cùng kiểu bốn lỗ, cùng khoảng cách lỗ, nên máy đính khuy ở bất kỳ xưởng may nào cũng dùng được khuy từ bất kỳ nhà cung cấp nào.

Khuy, cúc, nút: người Việt gọi và dùng ra sao

Tiếng Việt có ít nhất ba tên cho cùng một vật: khuy và cúc thường gặp ở miền Bắc, nút phổ biến ở miền Nam. Lỗ để cài gọi là khuyết, lỗ khuyết hay khuyết áo. Riêng khuy bấm thì miền Nam hay gọi là nút bóp. Những khác biệt này là chuyện phương ngữ, không phải phân biệt loại khuy.

Trong y phục truyền thống của người Việt, cách cài bằng khuy tết vải và vòng dây có mặt từ lâu: những nút thắt nhỏ bằng dải vải cuộn tròn, cài vào một vòng vải ở mép bên kia. Kiểu cài này hợp với vải mềm, không cần khâu viền lỗ khuyết, và có thể làm hoàn toàn bằng tay trong nhà. Áo sơ mi, áo vest với hàng khuy cài lỗ khuyết theo lối phương Tây đến cùng với kiểu may Âu phục, trước hết ở các đô thị, rồi lan rộng trong thế kỷ 20.

Ngày nay, khuy trên quần áo bán ở Việt Nam phần lớn là khuy nhựa và khuy kim loại sản xuất công nghiệp, được các xưởng may ở những trung tâm dệt may lớn như Thành phố Hồ Chí Minh hay Hà Nội đặt theo cỡ ligne như mọi nơi. Thợ may đo vẫn giữ những kỹ thuật cũ: quấn chân chỉ cho khuy áo khoác, khâu lỗ khuyết bằng tay cho áo đặt may, đính một chiếc khuy dự phòng ở mặt trong vạt áo.

Lần tới khi đính lại một chiếc khuy bị đứt, bạn có thể nhìn nó như một mẩu lịch sử: một hạt trang trí cổ xưa, được giao thêm việc cài áo từ thời trung đại, rồi được nhà máy làm ra với số lượng khổng lồ. Và nếu khuy cứ hay đứt ở cùng một chỗ, rất có thể chỉ vì nó được khâu quá sát vải, thiếu một cái chân chỉ.

Câu hỏi thường gặp

Chiếc khuy áo đầu tiên xuất hiện khi nào?

Những vật giống khuy sớm nhất mà khảo cổ tìm được là các mảnh vỏ sò khoan lỗ ở lưu vực sông Ấn, có niên đại vài nghìn năm trước Công nguyên. Tuy vậy nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chúng dùng để trang trí. Khuy cài qua lỗ khuyết trên vải chỉ phổ biến ở châu Âu khoảng thế kỷ 13.

Ai phát minh ra lỗ khuyết?

Không có người phát minh được ghi tên. Lỗ khuyết là thay đổi dần dần trong nghề may châu Âu cuối thời trung đại, thấy qua tranh, tượng và y phục còn lại. Nó cho phép may áo ôm sát người mà vẫn cởi mặc dễ dàng, nên kéo theo thay đổi lớn về kiểu dáng quần áo.

Vì sao áo nam và áo nữ cài khuy ngược bên?

Đây là quy ước của may mặc phương Tây, có từ lâu nhưng không ai ban hành. Các thuyết người hầu mặc áo cho phụ nữ, đàn ông rút gươm hay người mẹ bế con đều được kể nhiều mà thiếu bằng chứng trực tiếp, nên chỉ nên xem là giả thuyết.

Vì sao thợ may quấn chỉ dưới chân khuy áo khoác?

Vì mép vải có lỗ khuyết cần chỗ nằm giữa khuy và mặt vải. Áo dày mà khâu khuy sát vải thì cài khó, vải nhăn và khuy mau đứt. Vòng chỉ quấn tạo một cái chân cao bằng độ dày lớp vải, làm đúng việc của chiếc khuy có chân đúc sẵn.

Cỡ khuy 18L hay 20L nghĩa là gì?

L là ligne, đơn vị đo khuy có từ ngành khuy châu Âu thế kỷ 19, với 40 ligne bằng một inch, mỗi ligne khoảng 0,635 mm. Như vậy khuy 20L có đường kính khoảng 12,7 mm. Các xưởng phụ liệu ở nhiều nước vẫn dùng đơn vị này khi đặt hàng.

Khuy bấm ra đời từ bao giờ?

Khuy bấm xuất hiện ở châu Âu vào cuối thế kỷ 19, với các bằng sáng chế ở Đức thường được nhắc tới. Nó hoạt động nhờ một núm lồi ép qua vòng đàn hồi rồi bị giữ lại, không cần khoét lỗ khuyết trên vải, nên hợp với đồ trẻ em và áo khoác thể thao.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138