UyenBac.comUyên Bác
Quần áo và vật dụng mang theo

Lịch sử kim băng: từ ghim cài áo thời đồ đồng đến sợi dây thép uốn năm 1849

Kim băng có tổ tiên là ghim cài áo thời đồ đồng, nhưng dạng ngày nay được cấp bằng sáng chế năm 1849. Vòng lò xo, đầu che mũi kim và đời sống của nó.

Mother in a small home in Thai Nguyen fastening a soft cloth wrap with a large plastic-headed pin, hands and fabric in close focus, morning light

Kim băng là một trong những đồ vật có hình dạng gần như hoàn hảo ngay từ lúc được đăng ký sáng chế: một sợi dây thép uốn lại, một đầu thành lò xo, một đầu có nắp che mũi nhọn. Bằng sáng chế cho thiết kế ấy được cấp ở Mỹ năm 1849, và gần hai thế kỷ sau chiếc kim băng trong hộp kim chỉ nhà bạn vẫn giữ nguyên nguyên lý đó.

Nhưng ý tưởng một chiếc ghim tự giữ chặt nhờ lò xo thì cũ hơn rất nhiều: tổ tiên của nó là những chiếc ghim cài áo bằng đồng có từ thời đồ đồng. Bài này đi từ những chiếc ghim cổ ấy, qua chiếc ghim thẳng được sản xuất hàng loạt mà nhà kinh tế học Adam Smith từng lấy làm ví dụ, đến sợi dây thép năm 1849, rồi những đời sống khác nhau của kim băng: trên tã trẻ con, trên số áo vận động viên, trên áo của giới nhạc punk.

Tổ tiên bằng đồng: chiếc ghim cài áo thời cổ

Ở châu Âu và vùng Địa Trung Hải thời đồ đồng, khoảng hơn ba nghìn năm trước, người ta đã làm những chiếc ghim cài áo bằng đồng có cấu tạo rất gần kim băng. Giới khảo cổ gọi chúng bằng chữ La-tinh fibula. Một chiếc fibula điển hình gồm một sợi kim loại được uốn: một đầu cuộn vài vòng thành lò xo, thân cong thành hình cánh cung, đầu kia là mũi kim tì vào một rãnh hay một móc để giữ.

Fibula có mặt khắp nơi trong các mộ cổ, và vì kiểu dáng thay đổi theo vùng, theo thời, chúng trở thành một công cụ quan trọng để giới khảo cổ xác định niên đại di chỉ. Người Hy Lạp, La Mã, các dân tộc ở Bắc Âu dùng fibula để giữ áo choàng trên vai, nhiều chiếc được trang trí công phu bằng vàng, bạc, men màu, đá quý. Ở đây ghim vừa là dụng cụ vừa là trang sức, giống như số phận của chiếc khuy áo sau này.

Điểm đáng chú ý là fibula đã có lò xo và có chỗ giữ mũi kim, tức là hai nửa của ý tưởng kim băng. Cái nó thiếu là một nắp che hoàn toàn mũi nhọn. Mũi kim nằm trong rãnh vẫn có thể tuột ra và đâm vào người mặc. Sau thời La Mã, ở nhiều vùng châu Âu, fibula dần nhường chỗ cho những chiếc trâm cài, khoá cài có cấu tạo khác, và kiểu ghim lò xo bị lãng quên trong nhiều thế kỷ.

Ghim thẳng và nhà máy làm ghim của Adam Smith

Trong thời gian dài sau đó, chiếc ghim phổ biến nhất ở châu Âu là ghim thẳng: một đoạn dây kim loại mài nhọn một đầu, đầu kia có một cái mũ nhỏ. Ghim thẳng được dùng với số lượng rất lớn, để cài khăn, cài cổ áo, giữ nếp vải, giữ những phần quần áo rời. Trước khi có khuy và khoá phổ biến, quần áo của một người phụ nữ có thể dùng hàng chục chiếc ghim mỗi ngày.

Vì dùng nhiều nên làm ghim trở thành một nghề lớn, và nó nổi tiếng nhờ một cuốn sách. Năm 1776, trong tác phẩm về sự giàu có của các quốc gia, Adam Smith mô tả một xưởng làm ghim: một người kéo dây, người khác nắn thẳng, người thứ ba cắt, người thứ tư mài nhọn, người thứ năm mài đầu để gắn mũ, và việc làm mũ ghim lại chia thành nhiều thao tác khác. Smith dùng ví dụ này để giải thích rằng phân công lao động làm năng suất tăng lên gấp bội so với một người tự làm trọn một chiếc ghim.

Ví dụ của Smith được trích dẫn trong vô số giáo trình kinh tế, đến mức xưởng làm ghim trở thành hình ảnh tiêu biểu của thời kỳ đầu công nghiệp hoá. Sang thế kỷ 19, máy móc làm ghim tự động thay dần phần lớn các thao tác thủ công ấy. Dây thép rẻ và đều hơn, và chính sợi dây thép công nghiệp là nguyên liệu cho chiếc kim băng hiện đại.

Năm 1849: Walter Hunt và sợi dây thép uốn

Walter Hunt là một thợ cơ khí và nhà sáng chế ở New York, người có khá nhiều sáng chế khác nhau trong đời. Ngày 10 tháng 4 năm 1849 ông được cấp bằng sáng chế ở Mỹ cho một chiếc ghim làm từ một sợi dây duy nhất, một đầu cuộn thành lò xo, đầu kia là một cái nắp giữ và che kín mũi kim. Ông gọi nó là ghim váy áo, và mô tả rõ mục đích là để mũi kim không đâm vào người dùng và ghim không tự tuột ra.

Theo câu chuyện thường được kể, Hunt nghĩ ra chiếc ghim trong thời gian ngắn khi đang loay hoay với một sợi dây để tìm cách trả một món nợ nhỏ, rồi bán quyền sáng chế cho người khác với một khoản tiền không lớn. Chi tiết về con số món nợ và giá bán có khác nhau giữa các nguồn, nên nên coi đây là giai thoại gắn với một sự thật đã ghi nhận: bằng sáng chế năm 1849, và người được hưởng lợi nhiều nhất từ chiếc kim băng không phải là Hunt.

Một số sáng chế cùng thời ở Anh cũng đưa ra kiểu ghim có nắp che, và có thể nhiều người đã đi đến ý tưởng tương tự vào giữa thế kỷ 19. Dù vậy, bằng sáng chế của Hunt thường được xem là mốc của chiếc kim băng hiện đại. Về sau, nắp giữ được làm bằng một miếng kim loại dập riêng kẹp vào đầu dây, giúp che mũi kim kín hơn và dễ sản xuất hàng loạt hơn; vòng lò xo cũng được thêm một vòng chắn nhỏ để vải không lọt vào khe lò xo.

Cơ chế: một sợi dây làm ba việc

Vòng lò xo tích lực. Khi bạn ép mũi kim vào nắp giữ, sợi dây bị uốn thêm và vòng lò xo xoắn lại, tích một phần lực đàn hồi. Lực ấy luôn đẩy mũi kim về phía muốn bật ra, nên mũi kim bị ép chặt vào trong nắp. Đây là lý do kim băng cài rồi không tự tuột.

Nắp giữ che mũi nhọn. Nắp giữ có một rãnh hẹp mà mũi kim phải được ấn qua; khi đã nằm trong nắp, mũi nhọn bị bao kín, không đâm ra ngoài. Đây là phần mới nhất của thiết kế so với fibula cổ, và là lý do cái tên an toàn đi kèm chiếc ghim trong nhiều thứ tiếng.

Thân dây làm đòn bẩy. Hai thân dây song song đóng vai trò cánh tay đòn: bạn bóp nhẹ ở giữa là đủ để kéo mũi kim ra khỏi nắp, trong khi vải hay tã bị kẹp giữa hai thân dây khó tự làm điều đó. Lớp vải chèn giữa hai thân dây còn đẩy chúng ra xa nhau, làm mũi kim tì mạnh hơn vào nắp giữ; chỉ khi vải quá dày so với cỡ kim, lực ấy mới làm dây bị uốn quá mức và lò xo mau nhão. Vì vậy kim băng được làm nhiều cỡ, mỗi cỡ hợp với một độ dày vải.

Kim loại phải vừa cứng vừa dẻo. Dây làm kim băng cần đủ đàn hồi để lò xo không bị nhão sau nhiều lần mở, đủ cứng để mũi kim xuyên vải dày, và chống gỉ để không ố vải. Vì vậy kim băng thường làm từ thép không gỉ hoặc thép mạ niken, đồng thau mạ.

Đời sống của kim băng: từ tã vải đến áo vận động viên

Từ một món đồ thay thế ghim thẳng, kim băng đi vào nhiều góc đời sống khác nhau. Bảng dưới gom những công dụng hay gặp và chi tiết thiết kế riêng cho mỗi công dụng.

Công dụngThời kỳ phổ biếnChi tiết thiết kế riêng
Cài tã vải trẻ emThế kỷ 19 đến khi tã giấy phổ biếnKim to, đầu nhựa màu, nhiều loại có chốt trượt khoá đầu kim
Cài khăn, giữ nếp áoTừ giữa thế kỷ 19 đến nayKim nhỏ, mạ màu kim loại
Sửa quần áo tạm thờiMọi thờiKim cỡ vừa, mang theo trong túi kim chỉ du lịch
Luồn chun, luồn dây vào cạp quầnMọi thời, trong nghề mayCài kim băng vào đầu chun làm đầu dẫn đường qua đường may
Cài số áo vận động viênThế kỷ 20 đến nayKim nhỏ, phát theo bộ bốn chiếc
Trang trí áo, taiTừ giới nhạc punk ở London thập niên 1970Kim lớn, dùng như một biểu tượng phản kháng

Công dụng cuối cùng là một bước rẽ thú vị: chiếc ghim sinh ra để giấu mũi nhọn lại được giới nhạc punk ở London giữa thập niên 1970 đem ra cài lộ liễu lên áo rách, lên tai, như một tuyên bố chống lại sự chỉn chu. Về sau, các nhà thiết kế thời trang đưa hình ảnh ấy lên sàn diễn, và kim băng trở thành một hoạ tiết trang trí theo đúng nghĩa.

Từ cuộn dây đến hộp kim: một chiếc kim băng được làm ra thế nào

Nếu xưởng làm ghim của Adam Smith chia việc cho mười mấy người, thì nhà máy làm kim băng hiện đại dồn gần hết các thao tác vào một dây chuyền máy tự động. Nguyên liệu đầu vào là những cuộn dây thép tròn đã được kéo đến đúng đường kính. Máy nắn thẳng dây, cắt thành từng đoạn bằng nhau, rồi mài hoặc ép một đầu cho nhọn.

Bước tạo lò xo là chỗ khéo nhất: đoạn dây được quấn quanh một trục nhỏ một hoặc vài vòng, sao cho hai thân dây sau khi uốn nằm song song và có sẵn một độ căng ban đầu. Nếu vòng quấn quá lỏng, kim băng cài vào sẽ không đủ chặt; quá chặt thì dây bị mỏi, mau gãy ở chỗ lò xo. Ở đầu kia, nắp giữ được dập từ một dải kim loại mỏng, uốn thành hình máng có rãnh, rồi kẹp chặt vào thân dây.

Sau khi tạo hình, kim băng được mạ để chống gỉ, đánh bóng trong thùng quay, kiểm tra độ đàn hồi và độ khớp giữa mũi kim với nắp, rồi đóng gói theo cỡ. Cỡ kim băng thường đánh số, từ loại rất nhỏ để cài nhãn, cài khăn đến loại lớn dùng cho chăn, tã vải. Một quy trình như vậy làm ra những chiếc kim rẻ đến mức hầu như không ai nghĩ đến giá của nó, điều mà người thợ làm fibula bằng đồng ba nghìn năm trước hẳn khó tưởng tượng.

Kim băng, kim tây và hộp kim chỉ của người Việt

Tiếng Việt gọi chiếc ghim này là kim băng, ở nhiều nơi phía Nam còn gọi là kim tây. Chữ tây trong tên gọi gợi đường đến của nó: kim băng là món hàng công nghiệp đến cùng hàng hoá phương Tây, khác với kim khâu, ghim tre hay những cách buộc, gài quen thuộc trong y phục truyền thống. Với nhiều thế hệ, hình ảnh bà và mẹ cài vài chiếc kim băng lên vạt áo để dùng khi cần là ký ức quen thuộc.

Trong thời tã vải, chiếc kim băng to có đầu nhựa màu là vật không thể thiếu khi chăm em bé, và người lớn luôn được dặn cài sao cho mũi kim quay ra ngoài, không về phía bụng trẻ. Khi tã giấy dán phổ biến, công dụng ấy gần như biến mất, nhưng kim băng vẫn ở lại trong hộp kim chỉ: để luồn chun quần, để giữ tạm vạt áo bị bung chỉ, để cài số áo trong những giải chạy ở Hà Nội, Đà Nẵng hay Thành phố Hồ Chí Minh.

Có lẽ không đồ vật nào nói rõ hơn kim băng về giá trị của một thiết kế đơn giản. Một sợi dây thép, vài vòng xoắn, một chiếc nắp dập: không có ốc vít, không có pin, không có phần nào có thể hỏng riêng rẽ. Từ chiếc fibula bằng đồng trong mộ cổ đến chiếc kim băng trong túi bạn, ý tưởng giữ một mũi nhọn bằng chính lực đàn hồi của nó đã đi qua hơn ba nghìn năm mà vẫn dùng tốt.

Câu hỏi thường gặp

Kim băng được phát minh năm nào?

Chiếc kim băng dạng hiện đại được cấp bằng sáng chế ở Mỹ ngày 10 tháng 4 năm 1849 cho Walter Hunt, một thợ cơ khí và nhà sáng chế ở New York. Tuy vậy, những chiếc ghim cài áo có lò xo bằng đồng đã có từ thời đồ đồng, hơn ba nghìn năm trước.

Fibula là gì?

Fibula là tên giới khảo cổ dùng cho những chiếc ghim cài áo cổ ở châu Âu và Địa Trung Hải, làm từ một sợi kim loại uốn có lò xo và chỗ giữ mũi kim. Người Hy Lạp, La Mã dùng chúng để giữ áo choàng; kiểu dáng thay đổi theo thời nên giúp xác định niên đại di chỉ.

Chuyện Walter Hunt bán bằng sáng chế để trả nợ có thật không?

Đây là câu chuyện thường được kể, và các nguồn cho những con số khác nhau về món nợ và giá bán. Phần chắc chắn là Hunt được cấp bằng sáng chế năm 1849 và không phải người hưởng lợi nhiều nhất từ chiếc kim băng. Phần còn lại nên xem là giai thoại.

Vì sao kim băng cài rồi không tự tuột ra?

Khi ép mũi kim vào nắp giữ, vòng lò xo xoắn lại và tích lực đàn hồi, luôn đẩy mũi kim ép vào trong nắp. Nắp giữ có rãnh hẹp bao kín mũi nhọn. Muốn mở phải bóp hai thân dây để kéo mũi kim ra, việc mà vải bị kẹp không tự làm được.

Adam Smith liên quan gì đến chiếc ghim?

Năm 1776, Adam Smith dùng xưởng làm ghim thẳng làm ví dụ cho phân công lao động: mỗi người làm một thao tác như kéo dây, cắt, mài, gắn mũ, nên năng suất tăng gấp bội. Ví dụ này được dẫn trong rất nhiều giáo trình kinh tế.

Kim tây là gì?

Kim tây là cách gọi kim băng ở nhiều nơi phía Nam Việt Nam. Chữ tây gợi việc kim băng là hàng công nghiệp đến cùng hàng hoá phương Tây, khác với kim khâu và những cách gài buộc quen thuộc trong y phục truyền thống của người Việt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138