Kính đeo mắt là một trong số ít phát minh thời trung đại có mốc khá rõ: nó xuất hiện ở miền bắc nước Ý vào khoảng cuối thế kỷ 13. Người phát minh thì không ai biết tên, nhưng có một lời giảng năm 1306 ở Florence nhắc rằng nghề làm kính mới có chưa đầy hai mươi năm, và đó là chứng cứ mà giới sử học hay dẫn nhất.
Từ đôi kính đầu tiên chỉ để người già đọc chữ, chiếc kính đã đi một chặng dài: có thêm tròng cho người cận, thêm càng để gác lên tai, thêm tròng hai vùng cho người vừa cận vừa lão, thêm đơn vị đo độ, thêm tròng nhựa nhẹ và tròng sẫm màu chống nắng. Bài này kể lại chặng ấy và giải thích bằng quang học đơn giản vì sao một tấm kính cong lại giúp mắt nhìn rõ. Bài không phải lời khuyên y tế; chuyện chọn kính cho mắt mình cần được đo ở cơ sở chuyên môn.
Trước kính đeo: quả cầu nước và đá đọc chữ
Người thời cổ đã biết rằng nhìn qua một vật trong suốt cong có thể làm chữ to lên. Một đoạn văn của Seneca, nhà triết học La Mã thế kỷ thứ nhất, thường được dẫn về việc chữ nhỏ trông rõ hơn khi nhìn qua một quả cầu thuỷ tinh đựng nước. Tuy vậy, biết hiện tượng không có nghĩa là làm ra công cụ; thời cổ chưa có kính đeo.
Thế kỷ 11, nhà khoa học Ibn al-Haytham viết một bộ sách lớn về quang học, bàn về ánh sáng, sự khúc xạ và cách mắt nhìn. Tác phẩm này được dịch sang tiếng La-tinh và ảnh hưởng tới các học giả châu Âu những thế kỷ sau. Ở châu Âu thời trung đại, người ta dùng đá đọc chữ, tức một khối thuỷ tinh hay pha lê hình bán cầu đặt úp lên trang sách, làm chữ bên dưới phóng to. Thợ thủ công và tu sĩ phải đọc, chép sách nhiều là những người cần thứ ấy nhất.
Đá đọc có hạn chế dễ thấy: phải cầm, phải di chuyển theo dòng chữ, và chỉ phóng to được một vùng nhỏ. Bước tiếp theo là mài những thấu kính nhỏ hơn, mỏng hơn, đặt trong khung và đưa lên sát mắt. Đó là bước nhảy làm nên chiếc kính đeo.
Cuối thế kỷ 13 ở Ý: đôi kính đầu tiên
Mốc được trích dẫn nhiều nhất là bài giảng của tu sĩ Giordano da Pisa ở Florence năm 1306, trong đó ông nói nghề làm kính giúp người nhìn rõ mới được tìm ra chưa đầy hai mươi năm, và chính ông đã gặp người làm ra nó. Từ đó, giới sử học đặt sự ra đời của kính đeo vào khoảng những năm 1280 ở vùng Pisa, Venice và Florence, nơi có nghề thuỷ tinh phát triển. Tên một người ở Florence từng được khắc lên bia như người phát minh, nhưng nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đó là chuyện thêu dệt về sau; người làm đôi kính đầu tiên đến nay vẫn vô danh.
Những đôi kính đầu tiên là hai thấu kính lồi lắp trong khung bằng xương, gỗ hay kim loại, nối với nhau bằng một chốt đinh tán ở giữa, kẹp lên sống mũi hoặc cầm tay giữ trước mắt. Chúng dành cho người lớn tuổi nhìn gần kém, tức là kính lão theo cách gọi của người Việt. Lý do kính lồi ra trước là kỹ thuật: thấu kính lồi dễ mài hơn, và nhu cầu đọc chữ của người lớn tuổi có học là lớn nhất trong xã hội thời ấy.
Kính lõm cho người cận thị xuất hiện muộn hơn, thường được đặt vào khoảng thế kỷ 15. Trong tranh vẽ thời Phục hưng, đôi khi có thể thấy những nhân vật đeo kính lõm, như một dấu hiệu người thợ vẽ đã biết thứ ấy. Từ đây chiếc kính chia làm hai nhánh lớn mà ta vẫn dùng: tròng hội tụ và tròng phân kỳ.
Giữ kính trên mặt: chặng đường dài nhất của chiếc kính
Kẹp mũi và cầm tay. Suốt mấy trăm năm đầu, cái khó lớn nhất của kính không phải tròng mà là làm sao cho nó nằm yên trên mặt. Kính kẹp mũi hay tuột, kính cầm tay thì bận một tay. Người ta thử buộc dây vòng qua sau đầu, khâu kính vào mũ, hay buộc quai vải vòng qua tai.
Càng kính thế kỷ 18. Kính có hai càng dài gác lên tai như hôm nay được quảng cáo ở London vào khoảng thập niên 1720, 1730, và thường gắn với tên một người thợ kính ở đó. Ban đầu càng chỉ ép vào thái dương; về sau mới có đầu càng cong ôm sau tai cho chắc.
Kính kẹp mũi lò xo thế kỷ 19. Thế kỷ 19 còn có loại kính kẹp mũi không càng, giữ trên sống mũi nhờ một lò xo, rất được ưa chuộng trong giới trí thức châu Âu và Mỹ. Nó gọn nhưng dễ rơi, nên thường đi kèm một sợi dây đeo.
Đệm mũi và gọng nhựa thế kỷ 20. Gọng nhựa đúc, đệm mũi có thể chỉnh và bản lề có lò xo giúp kính ôm khuôn mặt nhiều kiểu người. Từ đây chiếc kính chuyển hẳn từ dụng cụ sang một món đồ mang theo người hằng ngày, có cả kiểu dáng và mốt.
Vì sao một tấm kính cong giúp mắt nhìn rõ
Mắt người hoạt động gần giống một máy ảnh: giác mạc và thể thuỷ tinh hội tụ ánh sáng thành ảnh trên võng mạc ở đáy mắt. Ảnh rõ khi điểm hội tụ rơi đúng trên võng mạc. Các tật khúc xạ thường gặp đều là chuyện điểm hội tụ rơi sai chỗ.
Ở mắt cận thị, ánh sáng từ vật ở xa hội tụ trước võng mạc, thường vì nhãn cầu dài hơn bình thường hoặc hệ quang học của mắt hội tụ quá mạnh. Một thấu kính lõm, tức thấu kính phân kỳ, đặt trước mắt làm các tia sáng toả ra một chút trước khi vào mắt, đẩy điểm hội tụ lùi về đúng võng mạc. Ở mắt viễn thị thì ngược lại, ảnh rơi sau võng mạc, cần thấu kính lồi để hội tụ thêm. Lão thị là chuyện khác: thể thuỷ tinh mất dần độ đàn hồi theo tuổi nên khó điều tiết để nhìn gần, và kính lồi giúp phần điều tiết đã mất.
Loạn thị là khi bề mặt giác mạc cong không đều theo các hướng, nên mắt hội tụ mạnh theo hướng này, yếu theo hướng kia. Thấu kính trụ, chỉ cong theo một hướng, được dùng để bù phần lệch đó; việc dùng thấu kính trụ cho loạn thị thường được ghi nhận từ đầu thế kỷ 19.
Đơn vị đo sức mạnh của thấu kính là điốp, do một bác sĩ nhãn khoa người Pháp đề xuất cuối thế kỷ 19. Điốp bằng nghịch đảo của tiêu cự tính bằng mét: thấu kính có tiêu cự nửa mét là hai điốp. Khi người Việt nói cận hai độ, độ ở đây chính là điốp, mang dấu âm vì là thấu kính phân kỳ. Cách đọc này chỉ để hiểu con số; đơn kính cụ thể phải do người đo khám mắt ghi.
Các mốc của chiếc kính đeo
Bảng dưới gom những mốc chính theo trình tự. Mốc có năm cụ thể chỉ ghi khi giới sử học đã thống nhất khá rộng; các mốc còn lại ghi theo thế kỷ hoặc thập niên.
| Thời điểm | Thay đổi | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Thế kỷ 11 trở đi | Sách quang học của Ibn al-Haytham, rồi đá đọc chữ ở châu Âu | Hiểu về khúc xạ, dụng cụ phóng chữ đầu tiên |
| Khoảng thập niên 1280 | Kính lồi đeo mắt ở miền bắc nước Ý | Người lớn tuổi đọc được chữ nhỏ |
| Năm 1306 | Bài giảng ở Florence nhắc nghề làm kính mới có chưa đầy hai mươi năm | Chứng cứ văn bản được dẫn nhiều nhất |
| Khoảng thế kỷ 15 | Kính lõm cho người cận | Kính phục vụ cả người trẻ nhìn xa kém |
| Thập niên 1720–1730 | Kính có càng gác tai ở London | Kính nằm yên trên mặt, rảnh hai tay |
| Cuối thế kỷ 18 | Kính hai tròng, thường gán cho Benjamin Franklin | Một kính cho cả nhìn xa lẫn nhìn gần |
| Thế kỷ 19 | Thấu kính trụ cho loạn thị, đơn vị điốp | Đo và chỉnh kính theo con số |
| Thế kỷ 20 | Gọng nhựa, tròng nhựa nhẹ, kính râm phổ biến | Kính thành đồ mang theo hằng ngày |
Chuyện Benjamin Franklin phát minh kính hai tròng xuất phát từ một bức thư năm 1784 ông viết, kể rằng mình dùng kính ghép hai nửa tròng cho nhìn xa và nhìn gần. Vì vậy ông thường được gán là người phát minh, dù một số nhà nghiên cứu lưu ý có thể đã có người làm trước ông; cách viết thận trọng là ông là người làm cho kiểu kính này được biết đến rộng rãi.
Những chuyện hay kể sai về lịch sử kính
Hoàng đế Nero và viên ngọc lục bảo. Một đoạn của Pliny Già, học giả La Mã thế kỷ thứ nhất, kể Nero xem các trận đấu qua một viên ngọc lục bảo. Đoạn này hay bị kể thành chiếc kính cận đầu tiên. Văn bản không nói Nero cận thị hay viên ngọc dùng để phóng to; nhiều người hiểu đó là cách nghỉ mắt bằng màu xanh. Coi đây là kính đeo là đọc quá xa nguồn.
Marco Polo thấy người Trung Hoa đeo kính. Câu chuyện này lan truyền rộng nhưng không có trong văn bản du ký của Marco Polo mà giới nghiên cứu dựa vào. Các tư liệu Trung Hoa nhắc tới kính đeo chủ yếu từ thời Minh trở đi, và nhiều nhà nghiên cứu cho rằng kính được đưa vào từ bên ngoài qua đường buôn bán. Chỗ này vẫn còn bàn cãi, nên cách nói an toàn là chưa có bằng chứng kính đeo ra đời ở Trung Hoa trước châu Âu.
Một người duy nhất phát minh ra kính. Như đã nói, người làm đôi kính đầu tiên không được ghi tên. Những cái tên gắn với phát minh này trong các bài viết phổ thông thường dựa trên tư liệu bị nghi là thêu dệt về sau. Lịch sử kính đúng hơn là câu chuyện của cả một nghề thủ công thuỷ tinh ở các thành phố Ý.
Kính hỏng mắt nếu đeo sớm. Đây là câu hỏi y khoa, không phải câu hỏi lịch sử; bài này không trả lời thay bác sĩ. Về mặt lịch sử, chỉ biết rằng nỗi lo ấy rất cũ, từng khiến nhiều người ngại đeo kính, và câu trả lời cho từng người cần đến cơ sở khám mắt.
Kính râm, tròng nhựa và chiếc kính ở Việt Nam
Kính có tròng màu đã có từ khá sớm, nhưng kính râm như một món đồ phổ thông để che nắng chỉ thật sự phổ biến từ khoảng thập niên 1920, 1930 ở Mỹ và châu Âu, gắn với thói quen tắm biển, lái xe và phi công. Thập niên 1930 cũng có loại vật liệu phân cực ánh sáng, cho phép làm tròng giảm chói từ mặt nước, mặt đường. Kính râm từ đó vừa là dụng cụ vừa là món đồ thời trang.
Giữa thế kỷ 20, tròng kính bằng nhựa quang học bắt đầu thay dần tròng thuỷ tinh: nhẹ hơn nhiều, ít vỡ thành mảnh sắc, dễ nhuộm màu và phủ lớp chống trầy, chống lóa. Ngày nay phần lớn kính đeo dùng tròng nhựa, còn thuỷ tinh chỉ còn ở một số nhu cầu riêng. Gọng kim loại siêu nhẹ, gọng nhựa dẻo cũng làm chiếc kính nhẹ đến mức nhiều người quên mình đang đeo.
Ở Việt Nam, tiếng Việt có những tên gọi gọn: kính lão, kính cận, kính râm, kính đen; miền Nam đọc là kiếng. Kính đeo mắt theo lối phương Tây có mặt ở các đô thị trong thời thuộc Pháp, rồi trở thành vật quen thuộc của người đi học, người làm văn phòng. Hôm nay, từ Hà Nội, Đà Nẵng đến Cần Thơ, cửa hàng kính có mặt ở hầu khắp các phố buôn bán, và chiếc kính đã đi một chặng rất xa so với đôi thấu kính lồi đinh tán ở Pisa.
Câu hỏi thường gặp
Kính đeo mắt được phát minh khi nào?
Giới sử học đặt sự ra đời của kính đeo vào khoảng thập niên 1280 ở miền bắc nước Ý. Chứng cứ hay được dẫn là bài giảng năm 1306 ở Florence, nói nghề làm kính mới có chưa đầy hai mươi năm. Người phát minh đến nay vẫn chưa xác định được.
Kính cận hay kính lão ra đời trước?
Kính lão, tức kính lồi để nhìn gần, ra đời trước, ngay từ cuối thế kỷ 13. Kính lõm cho người cận thị xuất hiện muộn hơn, thường được đặt vào khoảng thế kỷ 15. Thấu kính lồi dễ mài hơn và nhu cầu đọc chữ của người lớn tuổi lớn hơn.
Càng kính gác tai có từ khi nào?
Kính có hai càng gác lên tai được quảng cáo ở London vào khoảng thập niên 1720, 1730. Trước đó kính được kẹp lên mũi, cầm tay hoặc buộc dây qua đầu. Đầu càng cong ôm sau tai xuất hiện muộn hơn để kính giữ chắc hơn.
Benjamin Franklin có phát minh kính hai tròng không?
Franklin viết năm 1784 rằng ông dùng kính ghép hai nửa tròng cho nhìn xa và nhìn gần, nên thường được gán là người phát minh. Một số nhà nghiên cứu cho rằng có thể đã có người làm trước; điều chắc chắn hơn là ông làm cho kiểu kính này được biết đến rộng rãi.
Cận hai độ nghĩa là gì?
Độ ở đây là điốp, đơn vị bằng nghịch đảo tiêu cự tính bằng mét. Cận hai độ nghĩa là cần thấu kính phân kỳ có độ tụ âm hai điốp, tiêu cự nửa mét. Con số chỉ giúp hiểu đơn kính; độ cụ thể phải do cơ sở chuyên môn đo và ghi.
Vì sao tròng kính nhựa thay tròng thuỷ tinh?
Tròng nhựa quang học nhẹ hơn nhiều, ít vỡ thành mảnh sắc, dễ nhuộm màu và phủ lớp chống trầy, chống lóa. Từ giữa thế kỷ 20 nó thay dần tròng thuỷ tinh và ngày nay là loại phổ biến nhất trên kính đeo hằng ngày.