Chiếc túi may liền vào quần áo là phát minh khá muộn so với nhu cầu mang đồ theo người. Trong phần lớn lịch sử, người ta đựng đồ trong một chiếc bao buộc ở thắt lưng, đeo qua vai, hay giắt trong nếp vải. Túi khâu thẳng vào quần, vào áo khoác chỉ phổ biến ở châu Âu khoảng thế kỷ 17, và trong một thời gian dài nó là đặc quyền của trang phục nam.
Bài này đi qua các chặng ấy: chiếc bao đeo ngoài, những đường xẻ trên áo để thò tay vào bao bên trong, túi buộc rời của phụ nữ, túi may liền của đàn ông, chiếc túi xách nhỏ ra đời khi váy bó lại, cho tới túi hộp trên quần lính và chiếc túi vừa khít điện thoại hôm nay. Xen giữa là cấu tạo của các kiểu túi mà thợ may vẫn gọi tên hằng ngày, và cách người Việt xưa mang tiền theo người.
Trước khi có túi: chiếc bao đeo ở thắt lưng
Một trong những bằng chứng rõ nhất về cách người thời tiền sử mang đồ là xác ướp băng tìm thấy trên dãy Alps năm 1991, thường gọi là Ötzi, sống cách nay hơn năm nghìn năm. Ông mang một chiếc thắt lưng da có gắn túi nhỏ, bên trong đựng mấy món đồ nghề bằng đá lửa và một ít bùi nhùi để nhóm lửa. Cách làm ấy, một chiếc bao nhỏ treo ở thắt lưng, kéo dài qua hàng nghìn năm ở rất nhiều nền văn hoá.
Ở châu Âu thời trung đại, người ta đeo túi tiền và túi đựng đồ lặt vặt bằng dây buộc vào thắt lưng, để lộ bên ngoài. Vì túi treo ngoài và buộc bằng dây, kẻ trộm chỉ cần một con dao nhỏ cắt đứt dây là xong việc. Tiếng Anh còn giữ một từ cổ cho loại người này, nghĩa đen là kẻ cắt túi, cũng như tiếng Việt có chữ móc túi để chỉ việc trộm đồ trên người.
Đến cuối thời trung đại, quần áo có thêm những đường xẻ dọc ở hông hay ở thân. Đường xẻ không phải là túi; nó là một khe hở để người mặc thò tay vào chiếc bao đeo bên trong lớp áo ngoài, vừa kín đáo hơn, vừa khó bị cắt trộm hơn. Từ khe xẻ ấy đến một chiếc túi khâu cố định phía sau khe chỉ còn một bước, nhưng bước đó đi theo hai ngả rất khác nhau cho đàn ông và đàn bà.
Thế kỷ 17: túi may liền cho đàn ông, túi buộc rời cho phụ nữ
Trong thế kỷ 17, quần ống túm và áo khoác của đàn ông châu Âu bắt đầu có túi may liền: một chiếc bao vải khâu vào mặt trong, miệng túi là một đường mở trên thân áo hoặc ở cạp quần. Áo khoác dài của thế kỷ 18 thường có túi lớn hai bên vạt, có nắp đậy, và áo gi lê mặc bên trong có túi nhỏ đựng đồng hồ quả quýt. Túi trở thành một phần cấu trúc của trang phục nam, được tính toán khi cắt may.
Phụ nữ đi một ngả khác. Từ thế kỷ 17 đến thế kỷ 19, phụ nữ châu Âu ở nhiều tầng lớp dùng túi buộc rời: một hoặc hai chiếc túi vải hình quả lê, khâu trên một dải dây, buộc quanh eo bên dưới lớp váy ngoài. Váy có một khe xẻ ở hông để thò tay vào túi. Những chiếc túi này thường lớn, đựng được tiền, chìa khoá, kim chỉ, thư từ, đồ ăn vặt, và được thêu thùa cẩn thận; nhiều chiếc còn lưu giữ trong các bảo tàng trang phục.
Vì túi buộc rời không gắn với một chiếc váy cụ thể, một người phụ nữ có thể dùng một đôi túi cho nhiều bộ váy. Đó là lựa chọn hợp lý trong thời váy nhiều lớp, xoè rộng. Vấn đề chỉ nảy sinh khi thời trang đổi hướng sang những chiếc váy mỏng và bó.
Vì sao túi áo, túi quần nữ thường nhỏ hơn: những gì đã biết
Váy bó cuối thế kỷ 18. Cuối thế kỷ 18, thời trang châu Âu chuyển sang những chiếc váy eo cao, vải mỏng, ôm thẳng theo dáng người, chịu ảnh hưởng của hình mẫu cổ điển Hy Lạp, La Mã. Một chiếc túi buộc to bên dưới lớp vải mỏng sẽ lộ hình và phá dáng váy. Phụ nữ chuyển sang mang một chiếc túi nhỏ có dây rút cầm tay hoặc đeo ở cổ tay, tổ tiên trực tiếp của chiếc túi xách hiện đại.
Túi may liền đến muộn với quần áo nữ. Trong thế kỷ 19, váy nữ dần có túi may liền, nhưng thường nhỏ và giấu trong nếp váy. Túi trên quần áo nam được thiết kế như chỗ chứa đồ thật; túi trên quần áo nữ nhiều khi được thiết kế để không làm hỏng đường nét.
Túi giả là chuyện có thật. Trên nhiều quần áo nữ hiện nay vẫn có miệng túi giả: một đường viền trông như túi nhưng phía sau không có bao vải. Lý do chủ yếu là để giữ dáng phẳng và giảm chi phí may, không phải vì một quy định nào.
Chỗ còn tranh luận. Một số bài viết đọc lịch sử túi như câu chuyện về việc phụ nữ bị hạn chế quyền tự mang tiền và giấy tờ. Đây là một cách diễn giải có cơ sở về bối cảnh xã hội, nhưng nguyên nhân trực tiếp trên bàn cắt may chủ yếu vẫn là kiểu dáng và chi phí. Bạn nên đọc cả hai lớp giải thích, không chỉ một.
Túi ốp, túi mổ, túi xéo, túi hộp: cấu tạo các kiểu túi
Thợ may phân loại túi theo cách bao vải được gắn vào quần áo. Mỗi kiểu ra đời ở một thời và giữ chỗ đứng vì một ưu điểm riêng. Bảng dưới dùng tên gọi quen thuộc ở các tiệm may Việt Nam.
| Kiểu túi | Cấu tạo | Hay gặp ở | Vì sao dùng |
|---|---|---|---|
| Túi ốp | Một miếng vải khâu đè lên mặt ngoài, ba cạnh kín, một cạnh để mở | Áo sơ mi, túi sau quần jeans, áo khoác bảo hộ | May nhanh, chắc, đựng được nhiều |
| Túi mổ | Rạch một đường trên thân, viền mép, bao túi nằm ở mặt trong | Áo vest, túi sau quần âu | Kín, phẳng, trông gọn và trang trọng |
| Túi mổ có nắp | Như túi mổ, thêm một nắp vải che miệng túi | Áo vest, áo khoác dạ | Che bụi, mưa, giữ đồ không rơi |
| Túi xéo, túi chéo | Miệng túi chạy chéo theo đường may sườn hoặc cạp | Túi trước quần âu, quần kaki | Thò tay vào tự nhiên khi đứng |
| Túi hông thẳng | Miệng túi nằm trên đường may sườn quần | Quần âu cổ điển | Gần như vô hình từ phía trước |
| Túi hộp | Túi ốp có xếp ly hoặc thành bên để phồng ra, thường có nắp | Quần túi hộp, áo lính, áo khoác đi rừng | Đựng đồ cồng kềnh, mở bằng một tay |
Túi hộp trên đùi quần có gốc từ quân phục. Bộ quân phục chiến đấu của quân đội Anh cuối thập niên 1930 có một túi lớn trên đùi để đựng bản đồ và đồ dùng cá nhân, và nhiều quân đội khác có thiết kế tương tự trong và sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Từ quân phục, kiểu túi này đi vào đồ lao động rồi đồ thường ngày ở nửa sau thế kỷ 20.
Túi đồng hồ, túi đựng xu và những chiếc túi nhỏ biết kể chuyện
Nhiều chiếc túi nhỏ trên quần áo hôm nay là dấu vết của một đồ vật đã hết thời. Chiếc túi nhỏ phía trên túi trước bên phải của quần jeans ban đầu dành cho đồng hồ quả quýt, thứ đàn ông thế kỷ 19 vẫn mang theo người trước khi đồng hồ đeo tay phổ biến. Ngày nay người ta dùng nó để đựng chìa khoá nhỏ, đồng xu, hoặc chẳng đựng gì.
Túi ngực trái của áo vest, nơi cài khăn trang trí, cũng thường được giải thích là chỗ đựng khăn tay; còn túi nhỏ phía trên túi phải của một số áo vest Anh, gọi là túi vé, được kể là để đựng vé tàu xe. Những giải thích này hợp lý nhưng không có văn bản thiết kế nào xác nhận; chúng là cách người trong nghề kể lại, nên bạn nên xem như truyền khẩu của nghề may.
Có một tục lệ nhỏ của các tiệm may và hãng may: túi trên áo vest mới thường bị khâu lược tạm kín miệng. Đường lược ấy giữ túi phẳng khi trưng bày và vận chuyển, và người mua được khuyên tháo ra trước khi dùng. Không ít người mặc cả năm mới phát hiện túi áo của mình mở được. Một chi tiết khác: lót túi thường làm bằng vải bông dệt chặt chứ không phải vải lót trơn, vì đáy túi chịu ma sát của chìa khoá, đồng xu nhiều hơn bất cứ chỗ nào trên áo.
Người Việt xưa mang tiền theo người thế nào
Trang phục thường ngày của người Việt truyền thống không có nhiều túi may liền theo kiểu Âu phục. Người xưa có những cách khác để mang đồ theo người. Một vật quen thuộc trong ký ức nông thôn miền Bắc là ruột tượng: một chiếc bao vải dài, hẹp, thắt quanh lưng như dải thắt lưng, bên trong đựng tiền, gạo hay trầu cau, hai đầu thả xuống hoặc buộc lại. Chữ ruột tượng gợi đúng hình dáng của nó, một ống vải dài và mềm.
Bên cạnh ruột tượng là túi vải đeo, khăn gói thắt nút, và thói quen giắt tiền ở chỗ kín trên người. Bà, mẹ của nhiều thế hệ còn nhớ cảnh gấp tiền nhỏ, gói trong khăn tay rồi giắt cạp quần. Những cách ấy cho thấy nhu cầu mang đồ theo người có ở khắp nơi, chỉ khác là không phải nơi nào cũng giải quyết bằng một chiếc bao khâu liền vào áo.
Túi may liền trên áo sơ mi, quần âu đến với người Việt cùng kiểu may Âu phục, trước hết ở đô thị, rồi trở thành mặc định của quần áo may sẵn trong nửa sau thế kỷ 20. Hôm nay, ở các chợ vải và tiệm may từ Hà Nội, Huế đến Thành phố Hồ Chí Minh, khách đặt may vẫn quen dặn thêm túi trong cho áo khoác, túi có khoá kéo cho quần đi đường xa, những yêu cầu mà một người phụ nữ mang túi buộc rời thế kỷ 18 hẳn sẽ hiểu ngay.
Túi vừa điện thoại: chiếc túi vẫn đang đổi dạng
Kích thước túi luôn chạy theo đồ vật người ta cần mang. Khi đồng hồ quả quýt phổ biến, túi gi lê và túi đồng hồ ra đời; khi ví da và giấy tờ tuỳ thân thành vật mang theo hằng ngày, túi sau quần và túi trong áo vest được may sâu hơn; khi điện thoại di động màn hình lớn thành vật không rời tay, túi trước của nhiều kiểu quần được may rộng và sâu hơn trước.
Một thay đổi đáng chú ý khác là túi có khoá kéo hoặc nắp cài giấu trong quần áo thể thao, áo khoác đi đường. Chúng là câu trả lời mới cho bài toán cũ của người thời trung đại: làm sao mang tiền, chìa khoá theo người mà không bị lấy mất. Từ chiếc bao buộc dây ngoài thắt lưng đến túi kéo giấu trong lớp lót, mục tiêu vẫn thế, chỉ có kỹ thuật thay đổi.
Các nhà thiết kế đồ lao động hiểu điều này rõ nhất. Quần của thợ mộc, thợ điện có túi đựng thước gập ở sườn, vòng treo búa, túi nhỏ cho bút chì; áo của người đi câu, nhiếp ảnh gia có hàng chục túi nhỏ đặt đúng chỗ tay với tới. Mỗi chiếc túi ấy là một quyết định về việc người mặc cần lấy gì ra, bằng tay nào, trong tư thế nào, giống như người thợ may thế kỷ 17 phải quyết định đặt túi ở vạt áo hay ở cạp quần.
Vì vậy, lần tới khi bạn đứng trước gương thử một chiếc quần mới và thò tay vào túi kiểm xem có vừa điện thoại không, bạn đang làm đúng việc mà người mặc ở mọi thế kỷ từng làm: thử xem quần áo có chở được những thứ mình cần mang hay không. Câu hỏi ấy, chứ không phải mốt, mới là thứ quyết định hình dạng chiếc túi trong dài hạn.
Câu hỏi thường gặp
Túi may liền trên quần áo xuất hiện khi nào?
Ở châu Âu, túi may liền vào quần và áo khoác nam trở nên phổ biến khoảng thế kỷ 17. Trước đó người ta dùng bao buộc ở thắt lưng, rồi khe xẻ trên áo để thò tay vào bao bên trong. Quần áo nữ có túi may liền muộn hơn, phổ biến dần trong thế kỷ 19.
Túi buộc rời của phụ nữ xưa là gì?
Đó là một hoặc hai chiếc túi vải hình quả lê khâu trên một dải dây, buộc quanh eo dưới lớp váy ngoài, dùng phổ biến ở châu Âu từ thế kỷ 17 đến thế kỷ 19. Váy có khe xẻ ở hông để thò tay vào. Nhiều chiếc túi thêu như vậy còn trong các bảo tàng.
Vì sao túi quần áo nữ thường nhỏ hơn túi nam?
Nguyên nhân trực tiếp chủ yếu là kiểu dáng và chi phí: túi lớn làm lộ hình và phá đường nét của quần áo ôm. Từ cuối thế kỷ 18, khi váy bó lại, phụ nữ chuyển sang túi xách nhỏ cầm tay. Bối cảnh xã hội cũng được nhiều nhà nghiên cứu nhắc tới như một lớp giải thích khác.
Túi nhỏ trên quần jeans để làm gì?
Chiếc túi nhỏ phía trên túi trước bên phải ban đầu dành cho đồng hồ quả quýt, vật đàn ông thế kỷ 19 hay mang theo. Khi đồng hồ đeo tay thay thế đồng hồ bỏ túi, chiếc túi vẫn được giữ lại theo thói quen và thường dùng đựng chìa khoá nhỏ hay đồng xu.
Vì sao túi áo vest mới bị khâu kín?
Tiệm may và hãng may khâu lược tạm miệng túi để túi giữ phẳng khi trưng bày và vận chuyển. Đường lược ấy được dự tính để người mua tháo ra trước khi dùng. Đây không phải túi giả; chỉ cần cắt nhẹ đường chỉ lược là túi mở bình thường.
Ruột tượng là gì?
Ruột tượng là chiếc bao vải dài, hẹp mà người Việt xưa, nhất là phụ nữ nông thôn miền Bắc, thắt quanh lưng như dải thắt lưng để đựng tiền, gạo hay trầu cau. Nó là một cách mang đồ theo người khi trang phục truyền thống chưa có túi may liền theo kiểu Âu phục.