UyenBac.comUyên Bác
Đo lường, con số, chữ viết

Inch, foot, pound từ đâu ra: hệ đo Anh – Mỹ và vì sao Mỹ chưa bỏ hẳn

Inch, foot, mile, pound có gốc từ La Mã và nước Anh thời trung cổ, được định nghĩa lại theo hệ mét năm 1959 và vẫn sống trong màn hình, bánh xe hôm nay.

Low angle shot of a workbench with an old imperial carpenter folding rule, a bicycle wheel rim and a small brass pound weight, afternoon side light, muted slate background

Inch, foot, yard, mile và pound là những đơn vị có gốc từ La Mã cổ đại và nước Anh thời trung cổ, được chuẩn hoá dần qua nhiều đạo luật, rồi từ năm 1959 được định nghĩa lại chính xác theo hệ mét. Ngày nay một inch đúng bằng 25,4 mi-li-mét, một foot đúng bằng 0,3048 mét và một pound đúng bằng 0,453 592 37 kilôgam. Nghĩa là ngay cả hệ đo lường Anh – Mỹ cũng đã dựa vào mét và kilôgam từ lâu, dù tên gọi vẫn giữ nguyên.

Câu hỏi thú vị hơn là vì sao những đơn vị chia theo mười hai và mười sáu vẫn sống sót trong thế giới thập phân, và vì sao bạn ở Việt Nam vẫn gặp chúng hằng ngày: màn hình tivi 55 inch, bánh xe đạp 26 inch, ống nước theo inch, cân nặng võ sĩ tính bằng pound. Bài này lần theo nguồn gốc từng đơn vị, những lần chuẩn hoá quan trọng và cái giá của việc dùng song song hai hệ.

Gốc La Mã: bàn chân, phần mười hai và nghìn bước

Foot là bàn chân. Người La Mã có đơn vị "pes", nghĩa là bàn chân, dài chừng 29–30 xen-ti-mét theo các ước tính khảo cổ. Rất nhiều dân tộc khác cũng có đơn vị "bàn chân" riêng, và độ dài của chúng chênh nhau đáng kể, vì không ai thống nhất chân của ai.

Inch là một phần mười hai. Từ "inch" trong tiếng Anh và "ounce" đều bắt nguồn từ tiếng Latinh "uncia", nghĩa là một phần mười hai. Với người La Mã, uncia là một phần mười hai của bàn chân, đồng thời là một phần mười hai của đơn vị khối lượng libra. Hai từ tiếng Anh tách ra từ cùng một gốc.

Pound và chữ viết tắt lb. Đơn vị khối lượng "libra pondo" của La Mã cho tiếng Anh hai thứ: chữ "pound" lấy từ "pondo", còn ký hiệu "lb" lấy từ "libra". Cũng từ libra mà có ký hiệu đồng bảng Anh, vì xưa kia đồng tiền được định giá theo một pound bạc.

Mile là nghìn bước. Người La Mã đo đường dài bằng "mille passus", một nghìn bước kép, mỗi bước kép gồm hai bước chân trái và phải. Dặm La Mã ngắn hơn dặm Anh ngày nay khá nhiều. Dặm Anh hiện hành, 5.280 foot, được ấn định bằng một đạo luật thời Nữ hoàng Elizabeth I năm 1593, để khớp với đơn vị furlong vốn quen dùng trong đo ruộng.

Nước Anh trung cổ: hạt lúa mạch, cánh tay vua và những đạo luật

Sau khi Đế chế La Mã tan rã, các đơn vị ở Anh pha trộn gốc La Mã, gốc Anglo-Saxon và gốc Norman. Các vua Anh nhiều lần ra lệnh thống nhất cân đo, và chuyện này thường đi đôi với thuế khoá. Một văn bản thời vua Edward II, thường được ghi năm 1324, định nghĩa inch bằng chiều dài của ba hạt lúa mạch khô và tròn đặt nối nhau. Hạt lúa mạch dĩ nhiên không đều, nhưng ý tưởng gắn đơn vị với một vật tự nhiên quen thuộc là cách duy nhất khả thi ở thời đó.

Có những câu chuyện được kể đi kể lại, chẳng hạn yard là khoảng cách từ mũi vua Henry I đến đầu ngón tay cái khi vua giang tay. Đây là giai thoại tương truyền, không có bằng chứng chắc chắn, và nên được đọc như một cách người đời sau giải thích đơn vị chứ không phải sự kiện có thật. Điều chắc chắn hơn là các thước chuẩn bằng kim loại được làm và cất giữ ở London qua nhiều triều đại, và chúng cũng mòn, cũng sai lệch, cũng bị thay thế.

Năm 1824, Đạo luật Cân đo của Anh lập ra hệ Imperial, chuẩn hoá yard, pound và gallon cho toàn đế quốc. Lúc đó nước Mỹ đã độc lập gần nửa thế kỷ và vẫn giữ các đơn vị Anh cũ hơn, chưa qua cải cách 1824. Đó là lý do có những khác biệt mà nhiều người không ngờ: gallon Mỹ khoảng 3,785 lít, còn gallon Imperial khoảng 4,546 lít; pint Mỹ cũng nhỏ hơn pint Anh.

Các đơn vị quen gặp và giá trị chính xác theo hệ mét

Từ năm 1959, các đơn vị dưới đây được định nghĩa bằng con số đúng tuyệt đối theo mét và kilôgam, không phải giá trị gần đúng. Bảng giúp bạn thấy chúng chia nhau theo những hệ số không thập phân ra sao.

Đơn vịQuan hệ với đơn vị khácGiá trị theo hệ métChỗ bạn hay gặp ở Việt Nam
Inch1/12 foot25,4 mmMàn hình, bánh xe, ống nước, ren
Foot12 inch0,3048 mĐộ cao máy bay, container 20 và 40 foot
Yard3 foot0,9144 mSân golf, vải nhập khẩu
Mile1.760 yard = 5.280 foot1.609,344 mTốc độ trên đồng hồ xe nhập từ Mỹ, Anh
Hải lýĐơn vị riêng của hàng hải1.852 mHàng hải, hàng không, vùng biển
Ounce (thường)1/16 poundKhoảng 28,35 gBao bì hàng nhập, cốc pha chế
Pound16 ounce0,453 592 37 kgCân nặng võ sĩ, thực phẩm nhập
Ounce troyHệ riêng cho kim loại quý31,103 476 8 gGiá vàng thế giới

Hải lý đứng riêng vì nó có logic khác: ban đầu gắn với một phút cung trên kinh tuyến, nên rất tiện cho việc tính đường trên biển bằng vĩ độ. Còn ounce troy là hệ khối lượng riêng dành cho kim loại quý, nặng hơn ounce thường, và đó là lý do giá vàng thế giới niêm yết theo ounce troy chứ không theo ounce bạn thấy trên hộp sữa.

Năm 1959: khi inch được định nghĩa bằng mi-li-mét

Một điều ít người biết là nước Mỹ đã gắn đơn vị của mình với hệ mét từ cuối thế kỷ XIX. Năm 1893, một văn bản hành chính của Mỹ, thường gọi là Lệnh Mendenhall, quy định yard và pound được xác định theo mét mẫu và kilôgam mẫu mà Mỹ nhận sau Công ước Mét. Từ đó, thước chuẩn của Mỹ thật ra là một bản quy đổi từ mét.

Vấn đề là mỗi nước nói tiếng Anh quy đổi theo cách hơi khác nhau, nên inch Mỹ và inch Anh chênh nhau vài phần triệu. Với đời sống thì vô nghĩa, nhưng với công nghiệp chính xác, đặc biệt sau Chiến tranh thế giới thứ hai khi các nước trao đổi linh kiện máy bay, máy công cụ, thì đó là nguồn rắc rối thật. Năm 1959, Mỹ, Anh, Canada, Úc, New Zealand và Nam Phi thống nhất "yard quốc tế" bằng đúng 0,9144 mét và "pound quốc tế" bằng đúng 0,453 592 37 kilôgam. Inch vì thế bằng đúng 25,4 mi-li-mét.

Riêng ngành đo đạc bản đồ ở Mỹ vẫn giữ "foot đo đạc" theo định nghĩa cũ thêm hơn sáu mươi năm, vì đổi sẽ làm lệch các bản đồ và hồ sơ ranh đất lớn. Chênh lệch chỉ vài phần triệu, nhưng nhân lên cả nghìn ki-lô-mét thì thành vài mét. Đơn vị này mới chính thức bị ngừng dùng từ cuối năm 2022. Chi tiết nhỏ này cho thấy một chân lý của đo lường: đổi đơn vị không khó trên giấy, cái khó là toàn bộ dữ liệu cũ viết theo đơn vị đó.

Vì sao Mỹ vẫn chưa chuyển hẳn sang hệ mét

Mỹ là nước lớn nhất còn dùng đơn vị truyền thống trong đời sống hằng ngày. Lý do không nằm ở một quyết định duy nhất mà ở nhiều lực cản cộng dồn:

  • Luật chuyển đổi hệ mét năm 1975 của Mỹ chọn hướng tự nguyện, không bắt buộc. Không có thời hạn, không có chế tài, nên đời sống thường ngày gần như không đổi.
  • Chi phí đổi hạ tầng rất lớn: biển báo giao thông theo dặm, ren và dụng cụ trong xưởng theo inch, bản vẽ nhà theo foot, hồ sơ đất đai theo acre. Mỗi thứ đổi đều tốn tiền mà không mang lại lợi ích ngay.
  • Thói quen và cảm nhận: người dân có cảm giác tự nhiên về nhiệt độ theo độ F, chiều cao theo foot và inch. Đổi đơn vị là đổi cả trực giác.
  • Thực tế là hệ mét đã thắng ở những chỗ cần nhất: khoa học, y khoa, quân đội, ô tô và nhiều ngành sản xuất ở Mỹ dùng hệ mét hoặc dùng song song. Nhãn thực phẩm ghi cả hai hệ.
  • Anh cũng ở tình trạng nửa vời: hàng hoá đóng gói bằng gam và lít, nhưng biển báo đường vẫn tính bằng dặm, bia rót theo pint và nhiều người vẫn nói cân nặng theo stone.

Những nước thường được nhắc là chưa chuyển chính thức sang hệ mét gồm Mỹ, Liberia và Myanmar, dù mức độ dùng hệ mét ở mỗi nước khác nhau và đang thay đổi. Phần còn lại của thế giới đã lấy hệ mét làm chuẩn pháp định.

Cái giá của việc dùng hai hệ cùng lúc

Hai sự cố hay được dẫn trong giáo trình kỹ thuật cho thấy rủi ro khi hai hệ đơn vị gặp nhau mà không ai để ý. Năm 1983, một chiếc Boeing 767 của Air Canada hết nhiên liệu giữa chuyến bay vì phép tính lượng nhiên liệu nhầm giữa pound và kilôgam trong giai đoạn hãng đang chuyển sang hệ mét. Phi công lượn máy bay hạ cánh xuống một sân bay quân sự cũ ở Gimli, và chiếc máy bay về sau được gọi là "Gimli Glider".

Năm 1999, tàu thăm dò Mars Climate Orbiter của NASA bị mất khi tiếp cận Sao Hoả. Cuộc điều tra kết luận một phần mềm mặt đất do nhà thầu viết xuất dữ liệu xung lực theo đơn vị pound-lực nhân giây, trong khi phần mềm điều hướng chờ đơn vị newton nhân giây. Sai lệch tích luỹ qua nhiều tháng khiến tàu đi quá thấp vào khí quyển.

Bài học không phải là đơn vị nào tốt hơn, mà là dữ liệu đi qua nhiều tay thì đơn vị phải được ghi rõ ở mọi chỗ. Trong xưởng cơ khí ở Việt Nam, chuyện bu-lông ren inch không vặn vào lỗ ren hệ mét dù trông gần giống là bài học nhỏ cùng loại, và người thợ có kinh nghiệm luôn hỏi "ren gì" trước khi hỏi "cỡ mấy".

Inch ở Việt Nam hôm nay: màn hình, bánh xe, ống nước

Việt Nam dùng hệ mét trong pháp luật, trường học và đời sống, nhưng inch vẫn xuất hiện ở những nơi công nghiệp toàn cầu đã chuẩn hoá theo nó. Kích cỡ màn hình tivi, máy tính, điện thoại được đo bằng đường chéo theo inch: một màn hình 55 inch có đường chéo khoảng 1,4 mét, chứ không phải chiều ngang. Bánh xe đạp, vành xe máy, lốp ô tô cũng ghi theo inch vì tiêu chuẩn ngành đã hình thành ở những nước dùng inch.

Trong ngành nước và cơ khí, nhiều loại ống và ren vẫn gọi theo inch, kèm theo cách gọi dân gian riêng của thợ. Cần lưu ý rằng con số "inch" trong tên ống là kích cỡ danh nghĩa theo quy ước, không phải đường kính đo được bằng thước. Đó là thêm một ví dụ về chuyện đơn vị trở thành tên gọi: con số không còn là phép đo mà là nhãn của một tiêu chuẩn.

Trong thể thao, quyền anh và các môn võ chia hạng cân theo pound ở nhiều giải quốc tế, và báo chí thường ghi kèm kilôgam. Còn ở sân bay, độ cao bay được thông báo theo foot trong phần lớn thế giới hàng không. Tất cả cho thấy một điều: hệ mét thắng ở cấp độ quốc gia, nhưng ở cấp độ ngành, đơn vị nào được chuẩn hoá trước thì thường ở lại lâu.

Câu hỏi thường gặp

Một inch bằng bao nhiêu xen-ti-mét?

Một inch đúng bằng 2,54 xen-ti-mét, tức 25,4 mi-li-mét. Đây là giá trị chính xác theo định nghĩa thống nhất năm 1959 giữa các nước nói tiếng Anh, không phải số làm tròn.

Vì sao một foot lại bằng mười hai inch chứ không phải mười?

Vì hệ chia mười hai có từ thời La Mã, khi uncia là một phần mười hai của bàn chân. Số mười hai chia hết cho 2, 3, 4 và 6, rất tiện cho việc chia đôi, chia ba trong buôn bán và xây dựng khi chưa có số thập phân.

Gallon Mỹ và gallon Anh khác nhau thế nào?

Gallon Mỹ khoảng 3,785 lít, còn gallon Anh theo hệ Imperial khoảng 4,546 lít. Khác biệt có từ năm 1824, khi Anh chuẩn hoá lại đơn vị còn Mỹ giữ đơn vị cũ hơn. Khi đọc số liệu tiêu hao nhiên liệu theo dặm mỗi gallon cần biết đó là gallon nước nào.

Ký hiệu lb của pound từ đâu ra?

Từ chữ Latinh "libra", đơn vị khối lượng của La Mã. Chữ "pound" lại đến từ "pondo" trong cụm "libra pondo". Ký hiệu đồng bảng Anh cũng bắt nguồn từ chữ L của libra.

Màn hình 55 inch là đo chiều nào?

Là đo đường chéo của vùng hiển thị, từ góc này sang góc đối diện. Một màn hình 55 inch có đường chéo khoảng 140 xen-ti-mét; chiều ngang và chiều cao thật còn tuỳ tỷ lệ khung hình, với màn hình 16:9 thì chiều ngang khoảng 122 xen-ti-mét.

Mỹ có dùng hệ mét không?

Có, trong khoa học, y khoa, quân đội và nhiều ngành công nghiệp. Đơn vị truyền thống của Mỹ cũng đã được định nghĩa theo mét và kilôgam từ lâu. Chỉ đời sống thường ngày như biển báo, công thức nấu ăn, cân nặng cơ thể là vẫn dùng đơn vị cũ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138