UyenBac.comUyên Bác
Đo lường, con số, chữ viết

Mét ra đời thế nào: từ một phần mười triệu kinh tuyến đến tốc độ ánh sáng

Mét sinh ra trong Cách mạng Pháp, được đo bằng cả một cuộc khảo sát kinh tuyến, đúc thành thanh bạch kim rồi chuyển sang định nghĩa bằng ánh sáng.

Close-up of an old brass folding ruler and a modern steel tape measure lying side by side on a worn wooden table, soft north-window light, slate and antique gold tones

Mét ra đời ở Pháp cuối thế kỷ XVIII, trong những năm Cách mạng, với tham vọng làm ra một đơn vị đo "cho mọi người, mọi thời đại" thay vì lấy theo bàn chân hay sải tay của một vị vua. Ban đầu một mét được định nghĩa bằng một phần mười triệu khoảng cách từ Bắc Cực tới xích đạo, đo dọc theo kinh tuyến đi qua Paris. Sau đó nó được đúc thành thanh kim loại, rồi năm 1960 chuyển sang bước sóng ánh sáng của một nguyên tử, và từ năm 1983 thì được định nghĩa qua tốc độ ánh sáng trong chân không.

Câu chuyện của mét vì thế không chỉ là chuyện một cây thước. Nó là chuyện con người tìm cách tách đơn vị đo ra khỏi quyền lực của một địa phương, rồi tách tiếp khỏi bất kỳ vật thể nào có thể mòn, gãy hay bị mất. Bài này đi qua từng chặng đó, giải thích vì sao mỗi lần đổi định nghĩa lại cần thiết, và vì sao chiếc thước dây trong nhà bạn hôm nay vẫn khớp với chuẩn ở bên kia địa cầu.

Trước khi có mét: mỗi vùng một cây thước

Trước thế kỷ XIX, gần như nơi nào trên thế giới cũng đo độ dài theo cơ thể người hoặc theo vật quen thuộc: bàn chân, gang tay, sải tay, bước chân, chiều dài hạt lúa mạch. Những đơn vị này tiện vì ai cũng mang theo sẵn, nhưng chúng không giống nhau. Bàn chân ở thành phố này dài hơn bàn chân ở thành phố bên cạnh, và một tấm vải mua ở chợ này đem sang chợ khác đo lại có thể ra con số khác.

Nước Pháp trước Cách mạng là ví dụ hay được nhắc: cùng một tên gọi đơn vị nhưng mỗi tỉnh, thậm chí mỗi thị trấn giữ một chuẩn riêng, và quyền định chuẩn thường nằm trong tay lãnh chúa địa phương. Với người buôn bán, đó là chi phí ẩn trong từng giao dịch. Với người nộp thuế, đó là chỗ để bị ăn chặn. Khi Cách mạng nổ ra, đòi hỏi "một vua, một luật, một cân, một thước" vốn đã có từ trước trở thành một phần của chương trình cải cách.

Việt Nam cũng có hệ đơn vị truyền thống riêng như thước, tấc, phân cho độ dài và sào, mẫu cho diện tích, với giá trị khác nhau giữa các vùng. Nhiều nơi ở Nam Bộ đến nay vẫn gọi mét là "thước" trong câu nói hằng ngày, một dấu vết cho thấy đơn vị mới đã khoác lên mình tên gọi cũ khi đi vào đời sống.

Năm 1791: chọn Trái Đất làm cây thước

Ý tưởng một chuẩn tự nhiên. Các nhà khoa học trong Viện Hàn lâm Khoa học Pháp, trong đó có những tên tuổi như Borda, Lagrange, Laplace, Monge và Condorcet, được giao tìm một chuẩn độ dài không phụ thuộc vào nước nào. Lập luận của họ là: nếu chuẩn lấy từ chính Trái Đất thì bất kỳ ai, ở đâu, cũng có thể về nguyên tắc đo lại được.

Phương án con lắc bị gạt. Một đề xuất cạnh tranh là lấy chiều dài con lắc có chu kỳ dao động một giây. Phương án này gọn nhưng có hai nhược điểm: gia tốc trọng trường thay đổi theo vĩ độ nên con lắc ở mỗi nơi lại khác, và nó buộc độ dài phụ thuộc vào đơn vị thời gian. Ủy ban cuối cùng chọn kinh tuyến.

Một phần mười triệu của một phần tư kinh tuyến. Mét được định nghĩa là một phần mười triệu khoảng cách từ cực Bắc tới xích đạo. Con số mười triệu không phải ngẫu nhiên: nó khớp với tinh thần thập phân của toàn bộ hệ mới, trong đó mọi bội số và ước số đều là lũy thừa của mười.

Tên gọi lấy từ tiếng Hy Lạp. Chữ "mètre" bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp "metron", nghĩa là thước đo. Luật năm 1795 đặt luôn hệ tiền tố: các tiền tố lấy gốc Hy Lạp như kilo, hecto, deca dùng cho bội số, còn các tiền tố lấy gốc Latinh như deci, centi, milli dùng cho ước số. Quy ước này vẫn còn nguyên trong cách bạn đọc "ki-lô-mét" và "mi-li-mét" ngày nay.

Bảy năm đo kinh tuyến từ Dunkerque đến Barcelona

Không ai đo trực tiếp được khoảng cách từ cực tới xích đạo. Cách làm là đo thật chính xác một đoạn kinh tuyến, xác định vĩ độ ở hai đầu bằng quan sát thiên văn, rồi suy ra cả phần tư kinh tuyến. Đoạn được chọn chạy từ Dunkerque ở bờ biển phía bắc nước Pháp xuống Barcelona ở Tây Ban Nha, vì nó cắt ngang vĩ tuyến 45 độ và hai đầu đều ở mực nước biển.

Hai nhà thiên văn Jean-Baptiste Delambre và Pierre Méchain chia nhau công việc: Delambre phụ trách phía bắc, Méchain phụ trách phía nam, gặp nhau ở Rodez. Họ dùng phép đo tam giác: dựng chuỗi tam giác nối các đỉnh đồi, tháp chuông, đo thật kỹ một cạnh làm đường đáy, sau đó chỉ cần đo góc là tính được mọi cạnh còn lại. Công việc kéo dài từ năm 1792 đến năm 1798, giữa lúc nước Pháp đang có chiến tranh và biến động chính trị, nên các đoàn đo nhiều lần bị nghi ngờ, bị giữ lại hoặc mất trạm quan sát.

Kết quả cuối cùng có một sai lệch nhỏ mà về sau mới được hiểu đầy đủ: một phần do Trái Đất không phải hình cầu hay elip hoàn hảo, một phần do những điểm bất nhất trong số liệu quan sát ở phía nam. Mét chuẩn đúc ra từ phép đo ấy ngắn hơn giá trị "lý tưởng" khoảng 0,2 mi-li-mét. Sai lệch này không bao giờ được sửa, vì đến lúc phát hiện thì cả thế giới đã dùng chiếc thước đó làm chuẩn, và giữ một chuẩn ổn định quan trọng hơn khớp tuyệt đối với Trái Đất.

Từ thanh bạch kim năm 1799 đến Công ước Mét năm 1875

Đo xong kinh tuyến, việc tiếp theo là biến một con số thành một vật có thể cầm, cất và so sánh. Các mốc chính:

  • Năm 1799, một thanh bạch kim mang tên "mét Lưu trữ" được đặt ở Văn khố Quốc gia Pháp. Độ dài của mét giờ là khoảng cách giữa hai đầu thanh này ở nhiệt độ quy định.
  • Đầu thế kỷ XIX, hệ mét gặp phản ứng vì người dân quen đơn vị cũ. Pháp có giai đoạn cho phép dùng song song các "đơn vị thông dụng" pha trộn tên cũ với giá trị mới, rồi một đạo luật năm 1837 mới đặt hệ mét thành bắt buộc từ đầu năm 1840.
  • Trong thế kỷ XIX, nhiều nước châu Âu và Mỹ Latinh lần lượt chuyển sang hệ mét, phần vì thương mại xuyên biên giới cần chung một ngôn ngữ đo.
  • Ngày 20 tháng 5 năm 1875, đại diện mười bảy quốc gia ký Công ước Mét ở Paris, lập ra Văn phòng Cân đo Quốc tế đặt tại Sèvres. Từ đây, chuẩn đo lường thôi là việc riêng của nước Pháp. Ngày 20 tháng 5 hằng năm nay là Ngày Đo lường Thế giới.
  • Năm 1889, Đại hội Cân đo lần thứ nhất phê chuẩn mét mẫu quốc tế: một thanh hợp kim chín phần bạch kim, một phần iridi, mặt cắt hình chữ X để cứng mà nhẹ, và độ dài được tính giữa hai vạch khắc khi thanh ở 0 độ C. Các nước thành viên nhận bản sao để làm chuẩn quốc gia.

Chi tiết vạch khắc đáng để ý. Thanh mét Lưu trữ đo theo hai đầu mút, nên chỉ cần mòn nhẹ là sai. Thanh năm 1889 đo giữa hai vạch khắc nằm trên mặt trung hoà của thanh, chỗ ít bị kéo giãn khi thanh võng xuống. Đó là kiểu tiến bộ âm thầm của đo lường: không đổi khái niệm, chỉ làm cho vật chuẩn ít phụ thuộc vào tai nạn hơn.

Bốn định nghĩa của mét qua hai thế kỷ

Từ năm 1791 đến nay, độ dài một mét gần như không đổi với đời sống, nhưng cách nói "một mét là gì" đã thay đổi bốn lần. Mỗi lần đổi đều nhằm làm chuẩn ổn định hơn và dễ tái tạo hơn ở mọi phòng thí nghiệm.

Giai đoạnĐịnh nghĩaĐiểm yếu dẫn tới lần đổi sau
1791–1799Một phần mười triệu khoảng cách từ cực Bắc tới xích đạo theo kinh tuyến ParisKhông ai đo lại được dễ dàng; Trái Đất không đều như giả định
1799–1889Khoảng cách giữa hai đầu thanh bạch kim mét Lưu trữĐo theo đầu mút, dễ mòn; chỉ có một vật chuẩn ở Paris
1889–1960Khoảng cách giữa hai vạch khắc trên mét mẫu quốc tế bằng bạch kim – iridi ở 0 độ CVẫn là một vật thể; độ chính xác bị giới hạn bởi độ nét của vạch khắc
1960–19831 650 763,73 lần bước sóng của một vạch phổ màu cam đỏ phát ra từ nguyên tử krypton-86Laser ra đời cho phép đo tần số ánh sáng chính xác hơn đo bước sóng
Từ 1983Quãng đường ánh sáng đi được trong chân không trong 1/299 792 458 giâyĐang dùng; độ chính xác phụ thuộc vào cách đo giây, vốn rất tốt

Lần đổi năm 1983 có một hệ quả thú vị: tốc độ ánh sáng trong chân không không còn là con số đo được nữa mà trở thành con số được định nghĩa, đúng bằng 299 792 458 mét mỗi giây. Muốn biết một mét dài bao nhiêu, phòng thí nghiệm đo thời gian, việc mà đồng hồ nguyên tử làm với độ chính xác cao hơn rất nhiều so với bất kỳ phép đo chiều dài trực tiếp nào. Cũng từ năm 1960, hệ đơn vị đo lường quốc tế được đặt tên chính thức là SI, và mét là một trong các đơn vị cơ bản của hệ này.

Vì sao hệ mét thắng được thói quen hàng nghìn năm

Sức mạnh của hệ mét không nằm ở độ dài của một mét, vốn không hề "tự nhiên" hơn bàn chân. Nó nằm ở chỗ mọi đơn vị liên kết với nhau theo lũy thừa của mười và theo một logic chung. Một lít ban đầu là thể tích của một khối lập phương cạnh một đề-xi-mét. Một gam ban đầu gắn với khối lượng nước trong một xen-ti-mét khối. Đổi từ mi-li-mét sang ki-lô-mét chỉ là dịch dấu phẩy, không cần nhớ một mile bằng bao nhiêu yard hay một foot bằng bao nhiêu inch.

Điều đó thay đổi cách dạy toán ở trường, cách kỹ sư tính toán và cách nhà máy thiết kế chi tiết. Khi khoa học thế kỷ XIX bắt đầu cần đo điện, từ trường, năng lượng, các đơn vị mới được xây trên nền mét, kilôgam và giây, nên chúng khớp với nhau mà không phải thêm hệ số quy đổi lạ. Một hệ đơn vị nhất quán giúp sai số tính toán ít hơn, và đó là thứ mà khoa học lẫn công nghiệp đều cần.

Dĩ nhiên, sự chuyển đổi chưa bao giờ trọn vẹn. Nhiều nước dùng hệ mét trong luật nhưng vẫn giữ đơn vị cũ trong đời thường, và một số ngành vẫn quen đơn vị inch. Ở Việt Nam, hệ mét theo chân hành chính và trường học thời Pháp thuộc đi vào đời sống, và ngày nay pháp luật về đo lường lấy các đơn vị của hệ SI làm chuẩn pháp định. Người đi chợ vẫn quen gọi "một thước vải", nhưng cây thước người bán dùng đã được khắc theo mét.

Mét trong chiếc thước nhà bạn: chuỗi truy nguyên chuẩn

Cây thước nhựa của học sinh không được so trực tiếp với tốc độ ánh sáng. Giữa định nghĩa trừu tượng và chiếc thước trong cặp sách là một chuỗi so sánh có thứ bậc, mà người làm đo lường gọi là tính liên kết chuẩn hay truy nguyên. Ở đầu chuỗi là các phòng thí nghiệm đo lường quốc gia, nơi dùng laser ổn định tần số và giao thoa kế để hiện thực hoá mét với độ chính xác rất cao.

Từ đó, chuẩn được truyền xuống các mẫu chuẩn cấp thấp hơn như căn mẫu bằng thép hay gốm, thước chuẩn của phòng kiểm định, rồi đến dụng cụ đo trong nhà máy. Mỗi bậc so sánh đều có độ không đảm bảo đo được ghi lại. Khi một xưởng cơ khí ở Bắc Ninh làm chi tiết lắp vừa với chi tiết sản xuất ở nước khác, đó là vì cả hai xưởng, qua những chuỗi khác nhau, đều truy về cùng một định nghĩa.

Hiểu chuỗi này giúp giải thích vì sao cân, thước, đồng hồ đo dùng trong mua bán phải được kiểm định định kỳ, và vì sao một chiếc thước dây rẻ tiền có thể sai vài mi-li-mét trên một mét mà vẫn đủ dùng cho việc may vá, nhưng không đủ cho việc gia công chính xác. Mét là một, nhưng mức độ trung thành với nó tuỳ thuộc vào bạn cần chính xác đến đâu.

Câu hỏi thường gặp

Ai là người phát minh ra mét?

Mét không do một người phát minh. Nó là kết quả làm việc của một ủy ban thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Pháp đầu thập niên 1790, cùng cuộc đo kinh tuyến của Delambre và Méchain. Chính quyền Cách mạng Pháp ban hành nó thành luật, rồi Công ước Mét năm 1875 đưa nó thành chuẩn quốc tế.

Vì sao một mét không đúng bằng một phần mười triệu kinh tuyến?

Vì phép đo cuối thế kỷ XVIII có sai số, cộng với việc hình dạng Trái Đất không đều như các nhà khoa học khi đó giả định. Chênh lệch khoảng 0,2 mi-li-mét. Khi phát hiện thì thanh chuẩn đã được dùng rộng rãi, nên người ta giữ chuẩn cũ thay vì sửa theo Trái Đất.

Thanh mét mẫu bằng bạch kim bây giờ ở đâu?

Mét mẫu quốc tế năm 1889 vẫn được bảo quản tại Văn phòng Cân đo Quốc tế ở Sèvres, ngoại ô Paris, như một hiện vật lịch sử. Từ năm 1960 nó không còn là chuẩn định nghĩa mét nữa, vì định nghĩa đã chuyển sang ánh sáng.

Định nghĩa mét theo tốc độ ánh sáng có làm mét dài ra hay ngắn đi không?

Không đáng kể với đời sống. Mỗi lần đổi định nghĩa, các nhà đo lường chọn con số sao cho mét mới khớp với mét cũ trong phạm vi sai số tốt nhất lúc đó. Mục đích là làm chuẩn ổn định và dễ tái tạo hơn, không phải đổi độ dài.

Vì sao gọi là hệ thập phân?

Vì mọi bội số và ước số của đơn vị đều cách nhau theo lũy thừa của mười: mười mi-li-mét thành một xen-ti-mét, một nghìn mét thành một ki-lô-mét. Nhờ vậy đổi đơn vị chỉ cần dịch dấu phẩy, khớp với cách viết số thập phân mà ai cũng học từ tiểu học.

Ngày Đo lường Thế giới là ngày nào và có liên quan gì đến mét?

Ngày Đo lường Thế giới là 20 tháng 5, kỷ niệm ngày ký Công ước Mét năm 1875 ở Paris. Công ước này lập ra Văn phòng Cân đo Quốc tế và đặt nền cho hệ đơn vị SI mà hầu hết các nước dùng ngày nay.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138