UyenBac.comUyên Bác
Quần áo và vật dụng mang theo

Lịch sử áo mưa: từ áo tơi lá cọ, áo cao su Macintosh đến áo mưa cánh dơi

Áo mưa đi từ áo tơi lá, vải tẩm dầu đến áo cao su Macintosh năm 1823, áo ni lông và vải chống thấm thoáng khí. Vì sao nước không lọt mà hơi vẫn thoát.

Motorbike rider in Da Nang pulling a wide translucent poncho over handlebars during a sudden afternoon downpour, seen from behind under a shop awning, wet street reflections

Làm một chiếc áo không cho nước lọt qua thì dễ; làm một chiếc áo không cho nước lọt vào mà không biến người mặc thành cái nồi hấp thì khó hơn nhiều. Lịch sử áo mưa là lịch sử loay hoay giữa hai đòi hỏi ấy, từ lá cây, da thú, vải tẩm dầu, cao su, đến ni lông và những lớp màng có lỗ nhỏ hơn giọt nước.

Bài này đi qua các chặng chính: áo tơi lá của nông dân Việt và những lối che mưa từ vật liệu tự nhiên, phát hiện của Charles Macintosh năm 1823, cao su lưu hoá, vải dệt chặt, áo mưa nhựa thế kỷ 20, rồi chiếc áo mưa cánh dơi của người đi xe máy. Phần cơ chế giải thích vì sao vải tráng phủ và màng thoáng khí giữ được nước bên ngoài, và con số cột nước trên nhãn áo nghĩa là gì.

Trước cao su: lá, rơm, da thú và vải tẩm dầu

Ở hầu khắp các nền văn hoá nông nghiệp, người ta che mưa bằng vật liệu sẵn quanh mình. Lá cây xếp lớp như mái nhà, rơm, cỏ bện thành áo khoác, da thú bôi mỡ. Nguyên lý chung là xếp lớp chồng lên nhau theo chiều nước chảy, như ngói trên mái: nước gặp lớp trên sẽ trượt xuống lớp dưới rồi rơi ra ngoài, thay vì thấm xuyên vào trong.

Ở Việt Nam, chiếc áo tơi là ví dụ quen thuộc nhất. Áo tơi làm từ lá cọ hay lá gồi phơi khô, xếp lớp và khâu vào một khung nan hay dây, khoác lên vai che lưng khi người nông dân cấy, làm cỏ trên đồng trong mưa. Áo tơi nặng và cồng kềnh nhưng thoáng, vì giữa các lớp lá vẫn có khe cho hơi nóng thoát ra. Đi cùng nó thường là chiếc nón, một lối che mưa từ trên đầu xuống. Hình ảnh người mặc áo tơi trên đồng xuất hiện trong nhiều tranh, ảnh tư liệu về nông thôn Việt Nam thế kỷ 20.

Ở các vùng biển, người đi biển châu Âu và nhiều nơi khác dùng vải hoặc da tẩm dầu, nhựa cây hay sáp. Lớp dầu lấp kín khe giữa các sợi vải, khiến nước không thấm vào được. Loại áo này cứng, nặng mùi và phải tẩm lại định kỳ, nhưng là chiếc áo không thấm nước tốt nhất người ta có trước khi cao su bước vào câu chuyện.

Cao su đến châu Âu và chiếc áo của Charles Macintosh

Người bản địa ở Trung và Nam Mỹ đã biết dùng nhựa cây cao su từ rất lâu trước khi người châu Âu đến, để làm bóng, làm đồ đựng và tẩm vải chống nước. Khi cao su được mang về châu Âu, các nhà khoa học tò mò về nó, nhưng việc dùng gặp một trở ngại: cao su thô khó hoà tan, khó trải đều lên vải, và rất nhạy với nhiệt độ.

Charles Macintosh, một nhà hoá học ở Glasgow, Scotland, tìm ra một cách giải quyết. Ông dùng naphtha, một chất lỏng thu được từ quá trình xử lý nhựa than đá, để hoà tan cao su, rồi phết lớp cao su ấy vào giữa hai lớp vải, ép lại thành một tấm vải kẹp. Lớp cao su nằm giữa không tiếp xúc với da người và không dính ra ngoài. Ông được cấp bằng sáng chế năm 1823, và loại áo khoác may bằng vải này mang tên ông; trong tiếng Anh, mackintosh hay gọi tắt là mac vẫn là một từ chỉ áo mưa.

Chiếc áo Macintosh đời đầu có nhược điểm rõ. Trời lạnh thì cao su cứng lại, dễ nứt; trời nóng thì mềm, dính và bốc mùi. Đường may, chỗ kim đâm qua lớp cao su, lại là chỗ nước có thể thấm vào. Áo kín nước nhưng cũng kín hơi, mồ hôi đọng lại bên trong. Những vấn đề này khiến áo cao su thời đầu bị chê nhiều, cho tới khi có một phát hiện về chính bản thân cao su.

Cao su lưu hoá và những chiếc áo mưa thế kỷ 19

Lưu hoá thay đổi cao su. Khoảng năm 1839, Charles Goodyear ở Mỹ phát hiện rằng nung cao su với lưu huỳnh tạo ra một vật liệu bền, đàn hồi, ít bị ảnh hưởng bởi nóng lạnh. Ông được cấp bằng sáng chế ở Mỹ năm 1844, trong khi ở Anh, Thomas Hancock, người cộng tác với Macintosh, cũng được cấp bằng cho quy trình tương tự. Cao su lưu hoá giải quyết phần lớn chuyện cứng và dính của áo đời đầu.

Vải tráng cao su đi vào đời sống. Với cao su lưu hoá, áo mưa, mũ, giày ống và tấm che hàng hoá bằng vải tráng cao su trở nên phổ biến trong nửa sau thế kỷ 19, nhất là ở những nước mưa nhiều như Anh.

Vải dệt chặt, một hướng khác. Cuối thế kỷ 19 xuất hiện những loại vải dệt chéo rất chặt từ sợi đã được xử lý chống nước, thường được biết dưới tên gabardine. Loại vải này không kín nước hoàn toàn như cao su, nhưng thoáng hơn nhiều và chống được mưa nhỏ, phù hợp với áo khoác mặc lâu.

Áo khoác chiến hào. Trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, sĩ quan Anh mặc những chiếc áo khoác dài từ loại vải dệt chặt này trong chiến hào; kiểu áo về sau đi vào thời trang dân sự với tên gọi gắn với chiến hào. Đây là ví dụ cho thấy áo mưa không chỉ là đồ bảo hộ mà còn thành một kiểu dáng.

Ni lông, nhựa PVC và áo mưa cánh dơi

Thế kỷ 20 mang đến các loại nhựa tổng hợp. Tấm nhựa PVC dẻo, màng polyetylen mỏng và vải tráng polyuretan rẻ, nhẹ và có thể làm hàng loạt với số lượng rất lớn. Áo mưa không còn là món đồ đắt tiền may từ vải cao su mà thành vật dụng ai cũng mua được, thậm chí có loại mỏng dùng một lần.

Ở Việt Nam, người ta quen gọi chung các loại áo mưa nhựa là áo mưa ni lông, dù về vật liệu chúng có thể là PVC, polyetylen hay vải dù tráng phủ. Thời áo tơi lùi vào ký ức nông thôn, còn trên đường phố, áo mưa nhựa đi cùng chiếc xe đạp rồi xe máy. Khi xe máy thành phương tiện chủ yếu ở các đô thị, một kiểu áo mưa rất riêng phổ biến: áo mưa cánh dơi, rộng hai bên như đôi cánh, trùm cả người lái và phủ xuống phía trước che luôn tay lái, đầu xe.

Áo mưa cánh dơi giải quyết đúng bài toán của người đi xe máy: mặc nhanh, trùm được cả túi đồ để trên xe, che chân và tay khi đang lái. Bên cạnh đó có áo mưa bộ gồm áo và quần, kín hơn khi đi đường dài, và áo mưa đôi trùm hai người. Mỗi mùa mưa ở Hà Nội, Đà Nẵng hay Thành phố Hồ Chí Minh, cảnh người dừng xe dưới mái hiên vội trùm áo mưa là hình ảnh quen thuộc đến mức ít ai nghĩ rằng nó là một chương rất mới trong lịch sử chiếc áo che mưa.

Vì sao nước không lọt vào mà hơi vẫn thoát ra: các cách chống thấm

Mọi chiếc áo mưa đều phải chọn một cách cân bằng giữa chặn nước và cho hơi thoát. Bảng dưới gom các cách chính theo cơ chế, từ cũ đến mới.

Cách chống thấmCơ chếƯu điểmNhược điểm
Xếp lớp lá, rơmNước trượt theo lớp chồng như ngóiThoáng, vật liệu sẵn cóNặng, cồng kềnh, mau mục
Vải tẩm dầu, sápDầu lấp kín khe giữa các sợiBền, sửa được bằng cách tẩm lạiCứng, nặng mùi, kém thoáng
Vải kẹp, tráng cao su hay nhựaMột lớp liền chặn hoàn toàn nước và hơiKín nước tuyệt đốiBí, mồ hôi đọng bên trong
Vải dệt rất chặtKhe giữa sợi nhỏ, sợi được xử lý đẩy nướcThoáng, mặc lâu dễ chịuChỉ chịu được mưa nhỏ, mưa vừa
Màng vi xốpLỗ nhỏ hơn nhiều so với giọt nước nhưng lớn hơn phân tử hơi nướcChặn mưa mà vẫn cho mồ hôi bay hơi raĐắt hơn, cần giữ sạch để lỗ không bị bít

Màng vi xốp xuất hiện từ thập niên 1970, dựa trên một loại nhựa được kéo giãn để tạo vô số lỗ siêu nhỏ. Giọt nước mưa quá to để chui qua, còn hơi nước từ cơ thể đủ nhỏ để thoát ra. Mặt ngoài vải thường được phủ thêm một lớp đẩy nước để nước vón thành giọt và lăn đi thay vì loang ra.

Trên nhãn nhiều áo mưa, áo khoác có con số cột nước tính bằng milimét. Con số ấy cho biết cột nước cao bao nhiêu đè lên tấm vải thì nước bắt đầu thấm qua trong phép thử của phòng thí nghiệm; số càng cao, vải càng chịu được mưa lớn và áp lực, ví dụ khi ngồi lên mặt đất ướt hay đeo ba lô ép vải vào vai.

Đường may, mũ trùm và lỗ thoáng: những chỗ yếu của chiếc áo mưa

Một tấm vải kín nước chưa làm nên chiếc áo kín nước. Mỗi lần kim máy may đâm qua vải là một lỗ nhỏ, và một đường may là hàng trăm lỗ nối nhau. Nước mưa, nhất là khi bị ép bởi quai ba lô hay khi ngồi xuống, sẽ tìm đường qua những lỗ đó. Vì vậy câu chuyện kỹ thuật của áo mưa hiện đại phần lớn là câu chuyện xử lý đường may.

Có hai lối chính. Với áo nhựa PVC hay polyetylen, người ta không may mà hàn: dùng nhiệt hoặc sóng cao tần làm chảy hai mép nhựa dính liền vào nhau, không còn lỗ kim. Với áo vải tráng phủ hoặc có màng thoáng khí, đường may vẫn phải may, rồi được dán một băng keo chống thấm ở mặt trong bằng máy thổi khí nóng, phủ kín hàng lỗ kim. Nhìn mặt trong một chiếc áo mưa tốt, bạn sẽ thấy những dải băng mảnh chạy dọc mọi đường may.

Khoá kéo là chỗ yếu thứ hai, nên áo mưa thường có một nẹp vải che bên ngoài khoá, hoặc dùng khoá kéo có răng phủ lớp chống thấm. Mũ trùm là chỗ thứ ba: một chiếc mũ tốt cần vành cứng đưa ra trước để nước không chảy xuống mặt, và dây rút để mũ quay theo đầu khi người mặc ngoái nhìn. Cuối cùng là chuyện thoáng khí: nhiều áo khoác đi mưa có khe thông hơi dưới nách hay sau lưng, che bằng nắp vải, để hơi nóng thoát ra mà nước không rơi vào. Những chi tiết này đều được nghĩ ra từ thực tế của người mặc, từng chút một, qua nhiều thế hệ áo.

Chiếc áo mưa vẫn đang được thiết kế lại

Nhìn lại cả chặng đường, áo mưa đổi vật liệu nhiều lần nhưng hình dạng thì lặp lại những lời giải rất cũ. Áo mưa cánh dơi trùm cả người và xe về nguyên lý gần với áo tơi lá trùm lưng người cấy: một tấm che rộng, nước trượt xuống và rơi ra ngoài, bên trong có khoảng hở cho không khí lưu thông. Áo khoác có màng vi xốp thì nối tiếp ý tưởng của vải dệt chặt: chấp nhận thoáng hơn để mặc lâu dễ chịu.

Câu chuyện vật liệu cũng chưa dừng. Áo mưa nhựa dùng một lần tiện nhưng tạo ra nhiều rác khó phân huỷ, và một số chất xử lý đẩy nước trên vải từng bị xem xét lại vì lo ngại môi trường, khiến ngành dệt chuyển dần sang các công thức khác. Đây là những thay đổi đang diễn ra, chi tiết cụ thể phụ thuộc quy định từng nước và từng thời điểm.

Cái không đổi là đòi hỏi ban đầu: khô bên trong, không quá bí, đủ nhẹ để mang theo. Từ chiếc áo tơi của người nông dân đến chiếc áo cánh dơi gấp gọn dưới yên xe, người ta vẫn đang trả lời cùng một câu hỏi bằng những vật liệu mới.

Câu hỏi thường gặp

Ai phát minh ra áo mưa?

Che mưa bằng lá, rơm, da hay vải tẩm dầu đã có từ rất lâu ở nhiều nền văn hoá. Áo mưa bằng vải kẹp cao su gắn với Charles Macintosh, nhà hoá học ở Glasgow, được cấp bằng sáng chế năm 1823. Vì vậy trong tiếng Anh áo mưa còn được gọi là mackintosh.

Vì sao áo mưa cao su đời đầu bị chê?

Cao su thô cứng và nứt khi lạnh, mềm và dính khi nóng, lại có mùi. Đường may là chỗ nước thấm vào, và áo kín hơi nên mồ hôi đọng bên trong. Phải đến khi có cao su lưu hoá vào thập niên 1840, áo cao su mới bền và dễ dùng hơn.

Áo tơi làm bằng gì?

Áo tơi của nông dân Việt thường làm từ lá cọ hay lá gồi phơi khô, xếp lớp và khâu vào khung nan hoặc dây, khoác lên vai che lưng. Nước trượt theo các lớp lá như trên mái nhà, còn khe giữa các lớp giúp áo thoáng hơn áo nhựa.

Áo mưa thoáng khí hoạt động thế nào?

Loại áo này dùng màng vi xốp có lỗ nhỏ hơn nhiều so với giọt nước mưa nhưng lớn hơn phân tử hơi nước. Nước mưa không chui vào được, còn hơi mồ hôi thoát ra ngoài. Mặt ngoài thường phủ thêm lớp đẩy nước để giọt nước lăn đi.

Con số cột nước trên nhãn áo mưa nghĩa là gì?

Đó là chiều cao cột nước, tính bằng milimét, đè lên tấm vải trong phép thử mà vải vẫn chưa thấm. Số càng cao thì vải càng chịu được mưa lớn và áp lực, chẳng hạn khi ba lô ép vải vào vai hay khi ngồi lên chỗ ướt.

Áo mưa cánh dơi khác áo mưa bộ thế nào?

Áo mưa cánh dơi rộng hai bên, trùm cả người lái và phủ xuống che tay lái, đầu xe, mặc nhanh khi mưa bất chợt. Áo mưa bộ gồm áo và quần riêng, kín hơn ở chân và khi gió tạt, thường được chọn cho đi đường dài.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138