Bánh xe dùng để chở hàng xuất hiện vào khoảng giữa thiên niên kỷ thứ tư trước Công nguyên, tức là cách nay chừng 5.500 năm, và gần như cùng lúc ở nhiều vùng: Lưỡng Hà, thảo nguyên phía bắc Biển Đen, Trung Âu. Giới khảo cổ vẫn chưa thống nhất nơi nào đi trước. Điều đã chắc là bánh xe đến khá muộn trong lịch sử loài người — sau nông nghiệp, sau gốm, sau cả việc luyện đồng — và chiếc bánh đầu tiên không phải vòng tròn nhẹ có nan mà là một tấm gỗ đặc, nặng, ghép từ vài miếng ván.
Bài này kể bánh xe ra đời thế nào, vì sao phần khó nhất không phải cái bánh mà là cái trục, bánh xe đổi dạng qua những bước nào để thành vành nan hoa và lốp hơi, và vì sao có những nền văn minh biết bánh xe mà gần như không dùng nó để chở hàng. Phần cuối nói về những chiếc xe bánh gỗ trong đời sống nông thôn Việt Nam.
Bánh xe đến muộn hơn ta tưởng, và vì sao
Người ta hay xếp bánh xe vào nhóm phát minh "đầu tiên" của loài người, cạnh lửa và rìu đá. Thực tế, khi những chiếc xe có bánh đầu tiên lăn bánh, con người đã trồng trọt được vài nghìn năm, đã nung gốm, dệt vải và bắt đầu luyện đồng. Độ trễ đó có lý do. Một chiếc xe chỉ đáng làm khi có ba thứ cùng lúc: con vật đủ khoẻ để kéo (bò đã thuần hoá), hàng hoá đủ nặng và đều đặn để cần chở (nông sản dư thừa), và mặt đất đủ phẳng hoặc có đường mòn để bánh lăn được.
Thiếu một trong ba thứ đó, bánh xe chỉ là món đồ thú vị chứ không phải công cụ. Đây cũng là cách giới nghiên cứu giải thích chuyện ở châu Mỹ trước khi người châu Âu đến: các nền văn hoá ở vùng Trung Mỹ đã làm những con vật bằng gốm có gắn bánh xe nhỏ, nhưng không dùng bánh xe để chở hàng. Ở đó không có loài vật kéo cỡ lớn như bò hay ngựa, còn địa hình nhiều núi rừng thì người và lạc đà không bướu mang vác hiệu quả hơn. Bánh xe không thua vì người ta không nghĩ ra, mà thua vì không có việc cho nó làm.
Một điểm nữa ít được nói: bàn xoay của thợ gốm cũng là một dạng bánh xe quay quanh trục. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng bàn xoay có trước hoặc cùng thời với bánh xe chở hàng ở Lưỡng Hà, nhưng việc chuyển từ một cái đĩa quay tại chỗ sang một cái bánh lăn mang tải trên đường là bước khó hơn nhiều, như phần sau sẽ cho thấy.
Những dấu vết cổ nhất mà khảo cổ học tìm được
Bánh xe gỗ mục rất nhanh nên bằng chứng sớm nhất thường là hình vẽ, mô hình đất nung hoặc vết bánh xe để lại. Vài mốc thường được giới khảo cổ nhắc tới:
- Bình gốm Bronocice (Ba Lan): trên bình có hình vẽ được nhiều người coi là hình chiếc xe bốn bánh, niên đại khoảng giữa thiên niên kỷ thứ tư trước Công nguyên. Đây là một trong những hình ảnh xe có bánh sớm nhất từng biết.
- Bánh xe gỗ ở đầm lầy Ljubljana (Slovenia): tìm thấy năm 2002, kèm một đoạn trục, được định tuổi khoảng 5.100 đến 5.350 năm. Đầm lầy giữ gỗ khỏi mục, nhờ vậy ta biết được cách người xưa ghép bánh.
- Mô hình xe đất nung và hình khắc ở Lưỡng Hà: cho thấy xe bánh đặc kéo bằng bò hoặc lừa, dùng cả trong việc chở hàng lẫn trong nghi lễ và chiến trận.
- Mộ có xe ở thảo nguyên phía bắc Biển Đen: nhiều ngôi mộ chôn kèm xe bánh gỗ đặc, cho thấy chiếc xe là tài sản quý, đi theo người chết.
- Xe chiến bánh nan hoa ở vùng nam dãy Ural: khoảng đầu thiên niên kỷ thứ hai trước Công nguyên, gắn với các khu mộ có chôn xe và ngựa.
Điều đáng chú ý là các dấu vết này rải rác trên một vùng rất rộng mà niên đại lại sát nhau. Có thuyết cho rằng bánh xe được nghĩ ra ở một nơi rồi lan nhanh, có thuyết cho rằng nhiều nơi tự làm ra. Với bằng chứng hiện có, câu trả lời trung thực là chưa biết chắc.
Cái khó thật sự nằm ở trục, không nằm ở bánh
Làm một tấm gỗ tròn không khó. Cái khó là làm sao cho tấm gỗ đó quay êm quanh một thanh trục trong khi phải đỡ cả trăm cân hàng, đi trên đất gồ ghề, suốt nhiều giờ liền. Lỗ ở giữa bánh phải tròn, phải vuông góc với mặt bánh; trục phải thẳng, phải tròn đều, và khe hở giữa trục với lỗ phải vừa đủ: chặt quá thì kẹt, lỏng quá thì bánh lắc, ăn mòn lỗ rồi vỡ. Với công cụ bằng đá và đồng, đó là một bài toán chế tác thật sự.
Có hai cách giải mà người xưa dùng. Cách thứ nhất là gắn chặt bánh vào trục và để cả trục quay trong những ổ đỡ bên dưới thân xe; chiếc bánh ở Ljubljana nhiều khả năng thuộc kiểu này, với lỗ vuông để bánh không xoay trên trục. Cách thứ hai là cố định trục vào thân xe và để từng bánh quay tự do quanh đầu trục. Kiểu thứ hai cho phép hai bánh hai bên quay với tốc độ khác nhau khi xe ôm cua, nên xe rẽ dễ hơn và về sau thành kiểu phổ biến.
Lợi thế cơ học của bánh xe đến từ chính cái trục. Khi kéo một khúc gỗ trượt trên đất, toàn bộ ma sát nằm ở mặt tiếp xúc rộng với đất. Khi đặt hàng lên xe, chỗ cọ xát chuyển vào khe giữa trục và lỗ, một vòng tròn nhỏ được bôi mỡ. Bánh càng to so với trục, lực kéo cần để thắng ma sát ở trục càng nhỏ, giống như cầm đầu dài của một cái đòn bẩy. Đó là lý do bánh xe bò ngày xưa thường cao gần ngang ngực người: bánh lớn vừa đỡ tốn sức kéo, vừa dễ lăn qua ổ gà và rãnh đất.
Bánh xe đổi dạng qua các thời kỳ
Bánh xe không đổi theo một đường thẳng; mỗi kiểu ra đời để giải một việc cụ thể. Bảng dưới gom các bước chính theo trình tự gần đúng, các mốc thời gian chỉ là ước lượng của giới nghiên cứu.
| Kiểu bánh | Thời kỳ xuất hiện (gần đúng) | Giải quyết việc gì | Giới hạn |
|---|---|---|---|
| Bánh gỗ đặc ghép ba tấm ván | Thiên niên kỷ thứ tư trước Công nguyên | Lăn được với hàng nặng, làm được bằng công cụ thô | Rất nặng, chậm, chỉ hợp kéo bằng bò |
| Bánh nan hoa gỗ | Đầu thiên niên kỷ thứ hai trước Công nguyên | Nhẹ hơn hẳn, hợp với ngựa và xe chạy nhanh | Đòi hỏi thợ mộc tay nghề cao, cần gỗ uốn cong làm vành |
| Vành bọc sắt | Thời đồ sắt, phổ biến ở châu Âu thời La Mã trở đi | Vành gỗ khỏi mòn, giữ chặt các mảnh vành | Ồn, xóc, nặng thêm |
| Nan hoa dây căng bằng thép | Thế kỷ 19, cùng xe đạp | Bánh rất nhẹ mà vẫn chịu được tải | Phải cân chỉnh độ căng từng nan |
| Lốp hơi bằng cao su | Cuối thế kỷ 19 | Êm, bám đường, giảm lực cản trên đường xấu | Có thể thủng, cần bơm |
| Mâm thép dập, mâm hợp kim đúc | Thế kỷ 20 | Sản xuất hàng loạt, chịu tốc độ cao của ô tô | Chỉ hợp với đường trải nhựa, bê tông |
Đọc bảng sẽ thấy hai xu hướng chạy suốt năm nghìn năm: bánh ngày càng nhẹ đi so với tải nó mang, và bánh ngày càng phụ thuộc vào mặt đường. Chiếc bánh gỗ đặc đi được trên đất ruộng; chiếc mâm hợp kim của ô tô hiện đại sẽ khổ sở nếu đường không được trải phẳng.
Bánh nan hoa: vì sao chiếc bánh rỗng lại khoẻ hơn
Bánh nan hoa xuất hiện cùng với xe chiến kéo bằng ngựa. Ngựa nhanh nhưng không khoẻ bằng bò, nên muốn tận dụng tốc độ của ngựa thì xe phải nhẹ. Thợ làm bánh khoét bỏ phần gỗ không cần thiết, chỉ giữ lại một moay-ơ ở giữa, những thanh nan toả ra và một vành tròn bên ngoài. Vành thường làm bằng những đoạn gỗ uốn cong nối lại, sau này được bọc thêm đai kim loại.
Ở bánh nan hoa bằng gỗ, nan làm việc bằng cách chịu nén: thanh nan nằm ngay dưới trục, tì giữa moay-ơ và mặt đất, đỡ trọng lượng xe. Bánh xe đạp thế kỷ 19 đảo ngược nguyên lý đó. Nan thép mảnh như sợi dây không chịu nén được, nhưng chịu kéo rất tốt. Khi mọi sợi nan đều được căng sẵn, moay-ơ thực chất được "treo" vào phần vành phía trên; những sợi nan phía dưới chỉ bớt căng đi một chút khi chịu tải chứ không bị đè. Nhờ đó một chiếc bánh nặng chưa tới hai cân có thể đỡ phần tải nặng gấp vài chục lần chính nó.
Đóng đai sắt vào vành gỗ cũng là một kỹ thuật đáng kể. Người thợ rèn làm vòng đai nhỏ hơn vành một chút, nung đỏ cho nở ra, tròng vào vành rồi dội nước lạnh. Đai co lại, siết toàn bộ các mảnh vành và nan vào nhau như một vòng kẹp. Kiểu làm này còn thấy ở các lò rèn nông thôn đến thế kỷ 20, kể cả ở Việt Nam.
Từ lốp hơi đến ổ bi: thế kỷ 19 làm bánh xe lăn nhẹ hẳn đi
Lốp hơi. Người được ghi nhận đăng ký sáng chế lốp bơm hơi sớm là Robert William Thomson ở Anh vào giữa thập niên 1840, nhưng ý tưởng của ông chưa thành hàng phổ biến. Đến năm 1888, John Boyd Dunlop, một bác sĩ thú y ở Belfast, làm lốp hơi cho chiếc xe ba bánh của con trai và đăng ký sáng chế; lần này lốp hơi bùng lên cùng phong trào xe đạp, rồi sang ô tô.
Vì sao lốp hơi lăn nhẹ hơn trên đường xấu. Bánh cứng gặp viên sỏi thì cả xe phải nhấc lên; năng lượng mất vào cú xóc. Lốp hơi ôm lấy viên sỏi, chỉ một phần nhỏ của lốp biến dạng, còn thân xe gần như đi thẳng. Trên đường xấu, đó là khác biệt rất lớn về sức kéo.
Ổ bi. Thay vì để trục cọ trực tiếp vào lỗ, người ta đặt một vòng viên bi thép vào giữa. Lúc này ma sát trượt ở trục cũng được đổi thành ma sát lăn, đúng với cái lý bánh xe đã làm với mặt đất từ năm nghìn năm trước. Ổ bi đi vào xe đạp từ nửa sau thế kỷ 19 rồi lan ra hầu hết máy móc có trục quay.
Mâm và lốp sản xuất hàng loạt. Sang thế kỷ 20, bánh ô tô chuyển từ nan gỗ sang mâm thép dập rồi mâm hợp kim đúc, còn lốp có thêm lớp bố thép và kết cấu bố tròn giúp bền và mát hơn. Hình dạng cơ bản thì vẫn vậy: một vòng tròn quay quanh một trục.
Chiếc xe bánh gỗ trong đời sống người Việt
Ở Việt Nam, những chiếc xe bò, xe trâu bánh gỗ từng là phương tiện chở lúa, chở rơm, chở gạch ngói của nhiều làng quê cho tới nửa sau thế kỷ 20. Bánh thường cao, làm bằng gỗ cứng, nhiều chiếc có đai sắt bọc vành do thợ rèn trong vùng đóng. Lối làm đó khớp đúng với cái lý cơ học ở trên: bánh to cho dễ lăn trên đường đất lầy, đai sắt để vành khỏi mòn khi đi qua đá sỏi.
Khó nói chính xác bánh xe vào đất Việt từ bao giờ, vì gỗ không còn lại và sử cũ ít ghi những thứ quá đời thường. Điều chắc chắn hơn là các thứ có cùng nguyên lý quay quanh trục thì có mặt từ rất sớm trong nghề thủ công: bàn xoay gốm, guồng quay tơ, guồng nước tát ruộng. Trên những con đường đất hẹp và bờ ruộng ở đồng bằng, gánh và thuyền vẫn là cách vận chuyển chính rất lâu; xe có bánh chỉ thật sự phổ biến khi đường sá được mở rộng.
Ngày nay, xe bò bánh gỗ vẫn còn thấy ở vài vùng nông thôn và các điểm du lịch, nhưng phần lớn đã nhường chỗ cho bánh xe có lốp cao su. Nhìn hai chiếc bánh đặt cạnh nhau, bạn thấy đủ năm nghìn năm lịch sử: cùng một vòng tròn, cùng một cái trục, chỉ khác ở vật liệu và cách làm cho nó nhẹ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Ai là người phát minh ra bánh xe?
Không ai biết tên người phát minh ra bánh xe. Những dấu vết sớm nhất, khoảng giữa thiên niên kỷ thứ tư trước Công nguyên, nằm rải rác ở Lưỡng Hà, Trung Âu và thảo nguyên phía bắc Biển Đen. Giới khảo cổ còn tranh luận bánh xe ra đời ở một nơi rồi lan ra, hay nhiều nơi tự làm ra gần cùng lúc.
Bánh xe cổ nhất còn giữ được nằm ở đâu?
Một trong những bánh xe gỗ cổ nhất từng tìm thấy là chiếc bánh ở đầm lầy Ljubljana, Slovenia, phát hiện năm 2002, định tuổi khoảng 5.100 đến 5.350 năm. Đầm lầy thiếu khí giữ cho gỗ không mục, nên chiếc bánh còn khá nguyên cùng một đoạn trục.
Vì sao người da đỏ châu Mỹ không dùng bánh xe?
Một số nền văn hoá Trung Mỹ có làm đồ vật nhỏ bằng gốm gắn bánh xe, nên họ biết nguyên lý. Lý do thường được nêu là châu Mỹ khi đó không có gia súc kéo cỡ lớn như bò, ngựa, cộng với địa hình nhiều núi và rừng, nên mang vác và đi thuyền hiệu quả hơn xe có bánh.
Bánh xe giúp giảm sức kéo theo nguyên lý nào?
Bánh xe đổi ma sát trượt giữa vật và mặt đất thành ma sát lăn, rất nhỏ. Phần cọ xát còn lại dồn vào khe giữa trục và lỗ bánh, nơi có thể bôi trơn. Bánh càng lớn so với trục thì lực cần để thắng ma sát ở trục càng nhỏ, tương tự nguyên lý đòn bẩy.
Bánh xe nan hoa xuất hiện từ khi nào?
Bánh nan hoa xuất hiện vào khoảng đầu thiên niên kỷ thứ hai trước Công nguyên, gắn với xe chiến kéo bằng ngựa. Bánh nhẹ giúp tận dụng tốc độ của ngựa. Những dấu vết sớm thường được nhắc tới nằm ở các khu mộ chôn xe vùng phía nam dãy Ural.
Ai làm ra lốp xe bơm hơi đầu tiên?
Robert William Thomson ở Anh đăng ký sáng chế lốp bơm hơi từ giữa thập niên 1840 nhưng chưa phổ biến. Năm 1888, John Boyd Dunlop ở Belfast làm lốp hơi cho xe ba bánh của con trai và đăng ký sáng chế; từ đó lốp hơi lan nhanh theo xe đạp rồi ô tô.