UyenBac.comUyên Bác
Đi lại và vận chuyển

Xe đạp ra đời thế nào: từ xe gỗ đẩy chân năm 1817 đến chiếc xe an toàn có xích

Chiếc xe đạp đầu tiên không có bàn đạp, chiếc thứ hai có bánh trước cao quá đầu người. Lịch sử xe đạp từ năm 1817 và vì sao xe chạy mà không đổ.

Vintage black bicycle with a rear rack leaning against a yellow ochre wall on a quiet old street in Huế, early morning light, no people, slate and antique gold tones

Tiền thân trực tiếp của xe đạp là chiếc xe gỗ hai bánh không có bàn đạp do Karl Drais, một viên chức người Đức, trình diễn năm 1817 ở Mannheim: người lái ngồi trên khung và đẩy chân xuống đất mà đi. Phải gần nửa thế kỷ sau mới có bàn đạp, gắn thẳng vào bánh trước; rồi đến chiếc xe bánh trước cao quá đầu người; và chỉ đến giữa thập niên 1880, chiếc "xe đạp an toàn" với hai bánh bằng nhau và xích kéo bánh sau mới định hình thứ ta đạp hôm nay.

Xe đạp là trường hợp hiếm hoi một cỗ máy đơn giản lại cần gần bảy mươi năm thử sai mới tìm ra hình dạng đúng. Bài này đi qua từng chặng, giải thích vì sao mỗi kiểu ra đời rồi bị thay, cơ chế giữ thăng bằng của chiếc xe hai bánh mà đến nay khoa học vẫn còn đang làm rõ, và chiếc xe đạp đã đi vào đời sống người Việt ra sao.

Năm 1817: chiếc xe gỗ không bàn đạp của Karl Drais

Chiếc máy chạy của Karl Drais, sau này người ta gọi là draisine hay "xe ngựa gỗ", gồm một thanh gỗ dọc nối hai bánh xe gỗ cùng cỡ, có yên ngồi, có tay lái xoay được bánh trước và một miếng tựa cho tay. Không có bàn đạp, không có xích. Người lái ngồi lên, chân chạm đất, đạp đất ra phía sau từng bước dài như đang chạy, rồi để xe tự trôi. Theo các tư liệu thường được dẫn, trong lần chạy đầu tiên ở Mannheim năm 1817, Drais đi được một quãng vài cây số nhanh hơn người đi bộ đáng kể.

Có một giả thuyết được nhắc nhiều: năm 1816 là "năm không có mùa hè" ở châu Âu sau vụ phun trào núi lửa Tambora, mất mùa khiến ngựa chết đói và giá yến mạch tăng vọt, nên người ta tìm cách đi lại không cần ngựa. Giả thuyết này hấp dẫn, nhưng mối liên hệ trực tiếp với ý tưởng của Drais chưa được chứng minh; nên coi đó là một cách giải thích bối cảnh chứ không phải sự thật đã xác nhận.

Điều quan trọng nhất mà chiếc xe gỗ chứng minh là con người có thể giữ thăng bằng trên hai bánh xe xếp thẳng hàng khi xe đang chạy, miễn là lái được bánh trước. Trước đó, ý nghĩ ngồi trên một vật chỉ có hai điểm tiếp đất mà không đổ nghe có vẻ phi lý. Trào lưu xe gỗ ở các thành phố châu Âu và Anh qua đi nhanh, một phần vì xe đi trên vỉa hè va vào người đi bộ và bị cấm ở nhiều nơi, nhưng ý tưởng thì ở lại.

Bàn đạp, rồi bánh trước khổng lồ

Hơn bốn mươi năm sau chiếc xe gỗ, bước tiếp theo xuất hiện ở Pháp. Ai đi trước vẫn là chuyện tranh cãi, nên ở đây chỉ nêu những gì giới sử học xe đạp đồng thuận:

  • Thập niên 1860, ở Paris: bàn đạp và tay quay được gắn thẳng vào trục bánh trước. Tên gắn với bước này thường là Pierre Michaux cùng các con và Pierre Lallement; công lao thuộc về ai đến nay còn tranh luận.
  • Xe "lắc xương": khung sắt, bánh gỗ bọc đai sắt, đi trên đường đá thì xóc đến mức người Anh gọi đùa là boneshaker. Dù vậy đây là chiếc xe đầu tiên người lái không cần chân chạm đất.
  • Vì sao bánh trước to dần: bàn đạp gắn thẳng vào bánh, mỗi vòng đạp chỉ đưa xe đi đúng một vòng bánh. Muốn đi nhanh mà không đạp quá nhanh thì chỉ còn cách làm bánh trước to ra.
  • Thập niên 1870, xe bánh cao: bánh trước cao xấp xỉ ngang vai hoặc hơn, bánh sau nhỏ xíu. Người Anh sau này gọi là penny-farthing, theo hình một đồng xu to đi cạnh một đồng xu nhỏ. Nan thép căng và lốp cao su đặc giúp xe nhẹ và êm hơn hẳn.
  • Cái giá của bánh cao: người lái ngồi gần như ngay trên bánh trước, cao trên mặt đất. Chỉ cần bánh vấp ổ gà là cả người bị hất qua đầu xe, ngã chúi về phía trước. Loại xe này vì vậy chủ yếu dành cho đàn ông trẻ, khoẻ và thích mạo hiểm.

Chính sự nguy hiểm đó mở đường cho bước kế tiếp: làm sao để đi nhanh như xe bánh cao mà ngồi thấp, chân chống được xuống đất. Câu trả lời nằm ở một bộ phận đã có sẵn trong máy móc công nghiệp: xích và bánh răng.

Năm 1885: chiếc "xe đạp an toàn" định hình mọi chiếc xe về sau

Giữa thập niên 1880, ở Coventry nước Anh, John Kemp Starley giới thiệu chiếc xe Rover, thường được coi là mẫu "xe đạp an toàn" thành công đầu tiên. Hai bánh có kích thước gần bằng nhau, người lái ngồi giữa hai bánh, bàn đạp đặt ở giữa khung và truyền lực ra bánh sau bằng một sợi xích. Starley không phải người duy nhất thử ý tưởng truyền lực bằng xích, nhưng chiếc Rover là mẫu được làm theo rộng rãi.

Sợi xích giải quyết bài toán mà bánh trước khổng lồ phải gánh. Khi đĩa trước có nhiều răng hơn líp sau, mỗi vòng đạp làm bánh sau quay hơn một vòng. Ví dụ giả định: đĩa 44 răng, líp 22 răng thì mỗi vòng đạp, bánh sau quay hai vòng. Bánh xe không cần to mà xe vẫn đi xa sau mỗi vòng chân. Tỉ số này về sau được chia thành nhiều cấp với bộ líp nhiều tầng, để người đạp lên dốc thì đạp nhẹ, xuống dốc thì đạp nặng.

Chỉ vài năm sau, lốp hơi của Dunlop gắn vào chiếc xe an toàn và cho ra gần như đúng thứ ta có hôm nay. Khung hình kim cương, hai ống tam giác ghép lại, được hoàn thiện cuối thập niên 1880 và đến nay vẫn là dạng khung phổ biến nhất vì nó cứng, nhẹ và dễ làm bằng ống thép. Ở nhiều nước phương Tây, thập niên 1890 là thời xe đạp lan rộng chưa từng có; xe đạp cũng mở rộng đáng kể khả năng tự đi lại của phụ nữ thời đó, và kéo theo cả thay đổi về trang phục.

Bốn đời xe trước khi có chiếc xe đạp quen thuộc

Đặt các kiểu xe cạnh nhau sẽ thấy rõ mỗi đời giải quyết được gì và để lại vấn đề gì cho đời sau.

Đời xeThời gianCách tạo lực điVấn đề còn lại
Xe gỗ đẩy chân của Drais1817Chân đẩy đấtChậm, mỏi, phải chạy theo xe
Xe bàn đạp gắn bánh trướcThập niên 1860Bàn đạp quay thẳng bánh trướcXóc, nặng, mỗi vòng đạp đi ngắn
Xe bánh caoThập niên 1870 – 1880Bàn đạp quay bánh trước rất lớnNgồi cao, dễ ngã chúi đầu, khó lên xuống
Xe đạp an toàn có xíchTừ giữa thập niên 1880Xích truyền lực ra bánh sau, có tỉ số truyềnGần như không còn vấn đề lớn; các đời sau chủ yếu tinh chỉnh

Sau năm 1890, xe đạp chủ yếu tiến hoá ở chi tiết: phanh tốt hơn, bộ đề chuyển líp, vật liệu nhôm và sợi carbon, phanh đĩa, rồi trợ lực điện. Bộ khung hai bánh bằng nhau, xích kéo bánh sau thì giữ nguyên hơn một thế kỷ.

Vì sao xe đạp chạy mà không đổ: câu hỏi khoa học chưa đóng lại

Ai từng tập xe đạp đều biết: đứng yên thì đổ, chạy thì đứng được. Giải thích phổ biến nhất là hiệu ứng con quay: bánh xe quay giống con quay, chống lại việc bị nghiêng. Giải thích thứ hai là hình học của càng trước: trục lái nghiêng về phía sau, điểm bánh trước chạm đất nằm lùi sau giao điểm của trục lái với mặt đất, nên khi xe nghiêng, bánh trước tự bẻ về phía nghiêng giống bánh xe đẩy ở siêu thị tự xoay theo hướng kéo.

Cả hai cơ chế đều có góp phần, nhưng không cái nào là toàn bộ câu chuyện. Năm 2011, một nhóm nghiên cứu ở Hà Lan và Mỹ công bố trên tạp chí Science một chiếc xe thử nghiệm được thiết kế để triệt tiêu cả hiệu ứng con quay lẫn hiệu ứng càng trước, vậy mà khi được đẩy đủ nhanh xe vẫn tự giữ thăng bằng. Kết luận của họ là độ ổn định đến từ sự phối hợp của nhiều yếu tố, trong đó phân bố khối lượng của phần đầu xe cũng quan trọng, chứ không có một "bí mật" duy nhất.

Với người đạp xe thật, yếu tố lớn nhất vẫn là chính người lái. Khi xe bắt đầu nghiêng sang trái, người lái bẻ lái nhẹ sang trái để kéo bánh xe trở về dưới trọng tâm, giống như giữ một cây gậy dựng đứng trên lòng bàn tay. Đó là lý do xe chạy chậm khó giữ hơn chạy nhanh: ở tốc độ thấp, mỗi cú bẻ lái kéo xe về ít hơn, người lái phải bẻ mạnh và liên tục hơn.

Chiếc xe đạp ở Việt Nam

Xe đạp vào Việt Nam trong thời Pháp thuộc, ban đầu là đồ dùng của người Pháp và tầng lớp khá giả ở các đô thị, rồi lan dần ra. Mốc năm cụ thể chiếc xe đạp đầu tiên xuất hiện ở đâu thì chưa có tư liệu chắc chắn được thống nhất, nên ở đây không nêu. Điều được ghi nhận rộng rãi là đến giữa thế kỷ 20, xe đạp đã thành phương tiện quen thuộc của công chức, học sinh, người buôn bán ở các thành phố lớn.

Xe đạp còn có một vai trò được sử sách ghi lại rõ: xe đạp thồ. Trong chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954, dân công dùng xe đạp gia cố khung, buộc thêm đòn tay lái, chất hàng trăm cân gạo và đạn dược, đẩy bộ qua đường núi. Người không đạp mà đẩy; chiếc xe lúc này làm nhiệm vụ của bánh xe chở hàng nguyên thuỷ hơn là của xe đạp. Chủ đề này có bài riêng ở các trang lịch sử chiến tranh, ở đây chỉ nhắc như một ví dụ về khả năng biến hoá của chiếc xe.

Trong nhiều thập kỷ sau đó, xe đạp là phương tiện chính của số đông ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh. Hình ảnh dòng xe đạp đông nghịt giờ tan tầm, những chiếc xe chở cả gia đình, xe thồ hàng ra chợ là ký ức chung của nhiều thế hệ, trước khi xe máy thay thế từ thập niên 1990. Ngày nay xe đạp quay lại ở dạng khác: xe đạp thể thao, xe đạp trợ lực điện và xe đạp công cộng ở một số thành phố.

Những chỗ hay hiểu sai về lịch sử xe đạp

Bức phác thảo xe đạp của Leonardo da Vinci. Một hình vẽ xe đạp có xích được cho là nằm trong sổ tay của Leonardo da Vinci, công bố vào thập niên 1970. Phần lớn giới nghiên cứu cho rằng hình này được vẽ thêm về sau, không phải của Leonardo; vì vậy không nên dùng nó làm bằng chứng xe đạp có từ thời Phục Hưng.

Xe gỗ có bánh lái từ thế kỷ 18 ở Pháp. Có chuyện kể về một loại xe gỗ hai bánh không lái được ở Pháp cuối thế kỷ 18. Các nhà sử học xe đạp đã truy và không tìm được bằng chứng đáng tin; câu chuyện được xem là sản phẩm của báo chí thế kỷ 19.

Xe bánh cao là chiếc xe đạp đầu tiên. Xe bánh cao chỉ là một nhánh giữa chừng, xuất hiện sau xe gỗ đẩy chân và xe bàn đạp gắn bánh trước, rồi bị xe an toàn thay thế trong khoảng mười năm. Nó nổi tiếng vì hình dáng lạ, không phải vì đi trước.

Xe đạp không đổ chỉ nhờ hiệu ứng con quay. Hiệu ứng con quay có góp phần nhưng không phải nguyên nhân duy nhất; thí nghiệm năm 2011 cho thấy xe vẫn tự cân bằng khi hiệu ứng này bị triệt tiêu. Người lái bẻ lái liên tục mới là yếu tố quyết định khi đạp xe thật.

Câu hỏi thường gặp

Ai được coi là người phát minh ra xe đạp?

Karl Drais thường được coi là người đặt nền móng với chiếc xe gỗ hai bánh đẩy bằng chân năm 1817. Bàn đạp xuất hiện ở Pháp thập niên 1860, còn chiếc xe đạp an toàn có xích của John Kemp Starley giữa thập niên 1880 định hình dáng xe đạp hiện đại. Không có một người phát minh duy nhất.

Vì sao xe đạp ngày xưa có bánh trước rất to?

Ở xe bánh cao, bàn đạp gắn thẳng vào trục bánh trước, nên mỗi vòng đạp xe chỉ đi đúng chu vi bánh. Muốn đi nhanh mà chân không phải đạp quá nhanh thì bánh trước phải to. Khi có xích và tỉ số truyền, bánh xe không cần to nữa.

Xe đạp an toàn khác xe bánh cao ở điểm nào?

Xe đạp an toàn có hai bánh gần bằng nhau, người lái ngồi thấp giữa hai bánh, chân chạm được đất, lực đạp truyền ra bánh sau bằng xích. Nhờ vậy xe ít bị ngã chúi về phía trước khi vấp, ai cũng lên xuống được, kể cả phụ nữ và người lớn tuổi.

Năm không có mùa hè có làm ra chiếc xe đạp không?

Đây là một giả thuyết phổ biến: mất mùa năm 1816 khiến nuôi ngựa đắt đỏ nên người ta tìm phương tiện không cần ngựa. Bối cảnh này có thật, nhưng chưa có bằng chứng trực tiếp rằng nó là lý do Drais làm chiếc xe gỗ, nên chỉ nên xem là giả thuyết.

Xe đạp thồ ở Điện Biên Phủ chở được bao nhiêu?

Tư liệu về chiến dịch Điện Biên Phủ ghi nhận xe đạp thồ được gia cố có thể chở hàng trăm cân hàng, nhiều hơn hẳn gánh vác bằng vai. Con số cụ thể khác nhau theo từng nguồn và từng chiếc xe, vì vậy nên đọc tư liệu của bảo tàng và sách lịch sử chính thống.

Xích xe đạp giúp đạp nhẹ hơn như thế nào?

Xích nối đĩa trước với líp sau. Tỉ số giữa số răng đĩa và số răng líp quyết định mỗi vòng đạp làm bánh sau quay bao nhiêu vòng. Líp to giúp đạp nhẹ khi lên dốc, líp nhỏ giúp đi xa mỗi vòng chân khi đường bằng hoặc xuống dốc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138