UyenBac.comUyên Bác
Quần áo và vật dụng mang theo

Lịch sử cà vạt: từ khăn quàng cổ của lính Croatia đến chiếc cà vạt cắt vải chéo

Chữ cà vạt bắt nguồn từ tên người Croatia, nhưng chiếc cà vạt dài ngày nay chỉ ổn định hình dạng từ thập niên 1920. Vì sao nó cắt chéo vải và thắt nút thế nào.

Hands of a young man in Ho Chi Minh City tying a dark silk necktie in front of a wardrobe mirror at dawn, shirt collar raised, shoulders only

Chiếc cà vạt là món đồ hiếm hoi trong tủ quần áo gần như không có công dụng giữ ấm hay che chắn, vậy mà nó tồn tại hơn ba thế kỷ. Tên gọi của nó, qua tiếng Pháp cravate, theo cách giải thích được chấp nhận rộng rãi bắt nguồn từ tên gọi người Croatia, những người lính đánh thuê có thói quen buộc khăn quanh cổ khi phục vụ ở Pháp thế kỷ 17.

Bài này đi qua những chặng của dải vải quanh cổ: những dấu vết khăn cổ thời cổ đại, khăn cổ của lính Croatia và triều đình Pháp, những chiếc khăn hồ cứng thế kỷ 19, chiếc cà vạt dài cắt chéo vải của thập niên 1920, rồi nơ con bướm và các kiểu nút. Phần cuối nói về cấu tạo bên trong một chiếc cà vạt và đường cà vạt đến với người Việt.

Trước cà vạt: những dải vải quanh cổ thời cổ đại

Người ta hay nhắc hai dấu vết cổ khi bàn về tổ tiên cà vạt. Một là những bức tượng chiến binh đất nung ở khu lăng mộ Tần Thuỷ Hoàng, Trung Hoa, thế kỷ 3 trước Công nguyên, trong đó một số tượng có khăn quấn quanh cổ. Hai là những hình người lính La Mã trên các cột chiến công, cũng quấn một dải vải quanh cổ, mà sách vở thường gọi bằng chữ La-tinh focale. Cả hai cho thấy người lính ở nhiều nơi đã dùng khăn cổ để giữ ấm, thấm mồ hôi, chống cọ xát của áo giáp.

Cần đọc những dấu vết này một cách thận trọng. Khăn quấn cổ của người lính cổ đại là đồ dùng thực tế, không có mối nối liên tục nào nối thẳng chúng với chiếc cà vạt hiện đại. Nói chúng là cà vạt đầu tiên là đọc quá xa. Điều đúng hơn là: ý tưởng quấn một dải vải quanh cổ xuất hiện ở nhiều nền văn hoá, vì cổ là chỗ hở giữa đầu và thân, nơi gió lùa và áo cọ vào da.

Ở châu Âu thế kỷ 16 và đầu thế kỷ 17, cổ áo của giới quý tộc là những chiếc cổ xếp nếp lớn, hồ cứng, rồi đến cổ áo bẻ rộng có viền ren. Chúng là đồ trang sức khoe sự giàu có, nhưng không phải là một dải vải buộc. Thứ thay thế những chiếc cổ áo cầu kỳ ấy đến từ một nhóm người không mấy quan tâm đến thời trang triều đình: những người lính.

Thế kỷ 17: lính Croatia ở Pháp và chữ cravate

Trong thời kỳ Chiến tranh Ba Mươi Năm, nửa đầu thế kỷ 17, Pháp thuê nhiều đơn vị lính đánh thuê, trong đó có các đơn vị kỵ binh người Croatia. Theo cách giải thích được chấp nhận rộng rãi, những người lính này buộc quanh cổ một chiếc khăn thắt nút, vừa thực dụng vừa là dấu hiệu nhận ra nhau. Người Pháp chú ý đến kiểu khăn ấy và gọi nó theo tên của những người mang nó; từ tên gọi người Croatia mà có chữ cravate trong tiếng Pháp.

Kiểu khăn cổ nhanh chóng đi vào triều đình Pháp, trong thời vua Louis XIV, và từ Paris, trung tâm thời trang châu Âu thời ấy, lan sang các nước khác. Những chiếc khăn cổ thời này thường bằng vải lanh mịn hay ren, quấn quanh cổ rồi thắt nút hoặc buộc nơ phía trước, hai đầu thả xuống ngực. Đó là lúc dải vải quanh cổ chuyển hẳn từ đồ dùng của lính sang đồ trang sức của người có địa vị.

Câu chuyện về lính Croatia được nhiều nhà sử học trang phục chấp nhận, nhưng như mọi chuyện về nguồn gốc tên gọi, chi tiết cụ thể ai mặc trước, năm nào, đơn vị nào thì không ghi chép thật đầy đủ. Bạn nên coi nó là cách giải thích có cơ sở về chữ cravate, chứ không phải bằng chứng rằng người Croatia là những người đầu tiên quấn khăn quanh cổ. Croatia ngày nay vẫn giữ niềm tự hào về câu chuyện này như một phần bản sắc.

Thế kỷ 19: khăn cổ hồ cứng và thời của những người chuộng chỉn chu

Khăn trắng hồ cứng. Cuối thế kỷ 18 và đầu thế kỷ 19, đàn ông lịch lãm ở Anh và châu Âu quấn quanh cổ những chiếc khăn vải trắng hồ cứng, cao đến cằm. Thắt một chiếc khăn như vậy cho thật gọn là việc tốn thời gian và được xem là dấu hiệu của sự chỉn chu.

Những người làm mốt. Giới đàn ông chuộng ăn mặc cầu kỳ thời nhiếp chính ở Anh, với những nhân vật nổi tiếng như Beau Brummell, đặt chuẩn cho sự giản dị mà tinh tế: áo khoác may khéo, khăn cổ trắng thắt hoàn hảo. Ảnh hưởng của họ góp phần định hình hình ảnh người đàn ông mặc âu phục.

Sách dạy thắt khăn. Thế kỷ 19 có cả những cuốn sách nhỏ in hình hàng chục cách thắt khăn cổ, cho thấy thắt khăn đã thành một kỹ năng xã hội.

Dải vải hẹp hơn, thắt nhanh hơn. Nửa sau thế kỷ 19, cùng với nhịp sống công nghiệp, đi lại bằng tàu hoả và công việc văn phòng, khăn cổ thu hẹp dần thành một dải vải dài, thắt nút đơn giản, thả xuống trước ngực. Đó là tổ tiên trực tiếp của chiếc cà vạt dài ngày nay. Song song là chiếc nơ con bướm, một nhánh khác của cùng gia đình.

Thập niên 1920: chiếc cà vạt cắt chéo vải

Những chiếc cà vạt dài đầu thế kỷ 20 có một nhược điểm khó chịu: sau vài lần thắt, chúng nhăn, xoắn và không trở lại dáng phẳng. Lý do nằm ở cách cắt vải. Khi dải vải được cắt dọc theo canh sợi, nó gần như không co giãn theo chiều dài; nút thắt bẻ gập các sợi và để lại nếp nhăn vĩnh viễn.

Trong thập niên 1920, một thợ làm cà vạt ở New York đăng ký bằng sáng chế cho cách cắt vải chéo canh, tức nghiêng 45 độ so với sợi dọc, và ghép chiếc cà vạt từ ba mảnh. Vải cắt chéo canh có độ đàn hồi tự nhiên theo chiều dài, nên khi tháo nút, cà vạt có thể trở lại dáng phẳng. Đây là cách cắt mà hầu hết cà vạt chất lượng ngày nay vẫn dùng, và nó làm hình dáng chiếc cà vạt ổn định cho tới hôm nay.

Cách cắt chéo canh tốn vải hơn cắt dọc, vì các mảnh xiên trên khổ vải để lại nhiều phần thừa. Đó là một lý do cà vạt tốt không rẻ dù chỉ dùng ít vải. Cùng thời gian, cà vạt trở thành một phần mặc định của trang phục công sở nam ở phương Tây, và sau Chiến tranh thế giới thứ hai, cùng với bộ âu phục, nó lan ra hầu hết các nước như một ký hiệu của sự trang trọng.

Bên trong một chiếc cà vạt và vì sao nó có hình dạng này

Nhìn bên ngoài, cà vạt chỉ là một dải vải. Bên trong, nó là một sản phẩm may khá phức tạp, mỗi chi tiết giải quyết một vấn đề cụ thể.

Bộ phậnCấu tạoĐể làm gì
Vỏ ngoàiLụa, len, sợi tổng hợp, cắt chéo canh thành hai hoặc ba mảnhCo giãn theo chiều dài, trở lại dáng phẳng sau khi tháo nút
Lót trongMột dải vải len hoặc sợi dày đặt dọc bên trongTạo độ dày, giúp nút thắt có hình khối và cà vạt rủ nặng
Đường chỉ lưngMột sợi chỉ khâu lỏng chạy dọc lưng cà vạt, có chỉ thừa ở đầuCho vỏ ngoài trượt nhẹ trên lớp lót mà không đứt chỉ khi thắt
Mũi chặnVài mũi khâu dày ở hai đầu đường lưngGiữ hai mép vải lưng không bung ra
Đầu nhọn và vải lót đầuHai đầu cắt nhọn, lót mặt trong bằng vải mỏngGiữ đầu cà vạt phẳng, không cuộn mép
Vòng giữMột vòng vải nhỏ ở mặt sau đầu toLuồn đầu nhỏ vào cho gọn sau khi thắt

Chiều dài một chiếc cà vạt người lớn phổ biến khoảng gần một mét rưỡi, đủ để sau khi thắt, đầu to chạm khoảng mép cạp quần. Bề rộng thì đổi theo mốt: có thập niên chuộng cà vạt bản rất hẹp, có thập niên chuộng bản rất rộng, rồi lại quay về mức trung bình. Chiều rộng cà vạt thường đi theo chiều rộng ve áo vest cùng thời, vì hai thứ được nhìn cùng nhau.

Sọc chéo và cà vạt đồng phục: dải vải thành ký hiệu nhóm

Khi cà vạt đã thành món đồ mặc định của đàn ông phương Tây, nó nhận thêm một chức năng mới: cho biết người mặc thuộc về nhóm nào. Ở Anh cuối thế kỷ 19, các câu lạc bộ thể thao, trường học và đơn vị quân đội bắt đầu dùng cà vạt sọc chéo với tổ hợp màu riêng. Một chiếc cà vạt sọc xanh đỏ hay sọc vàng đen có thể cho người trong cuộc biết ngay người đối diện từng học trường nào, từng ở đơn vị nào. Câu chuyện thường kể về một câu lạc bộ chèo thuyền của sinh viên Oxford đã tháo dải ruy băng trên mũ quấn quanh cổ được nhắc nhiều, nhưng chi tiết không đủ chắc để xem là khởi điểm duy nhất.

Từ đó có quy ước khá chặt ở Anh: không nên đeo cà vạt sọc của một trường hay một đơn vị mà mình không thuộc về. Khi những chiếc cà vạt sọc được bán đại trà sang Mỹ, các nhà sản xuất được kể là đã đảo chiều sọc để tránh trùng với cà vạt của các nhóm ở Anh, nên sọc trên cà vạt kiểu Mỹ thường chạy theo hướng ngược lại. Đây là cách giải thích phổ biến trong giới may mặc, nên đọc như lời kể của nghề.

Cà vạt cũng đi vào đồng phục: đồng phục học sinh, đồng phục hãng hàng không, ngân hàng, khách sạn, cảnh sát ở nhiều nước. Trong những ngành phải tiếp xúc với nhiều người hoặc có nguy cơ bị kéo giật, người ta dùng cà vạt cài sẵn bằng móc để tuột ra khi bị kéo, thay vì cà vạt thắt nút. Chi tiết nhỏ ấy cho thấy dù là món đồ mang tính biểu tượng, chiếc cà vạt vẫn được điều chỉnh theo yêu cầu an toàn của công việc.

Nút thắt, nơ con bướm và tên gọi

Có rất nhiều cách thắt cà vạt, nhưng vài kiểu được dùng phổ biến nhất. Nút thắt đơn, quen gọi bằng tên tiếng Anh nghĩa là bốn ngựa một tay, gọn, hơi lệch, hợp với cổ áo hẹp; tên gọi của nó thường được gắn với một câu lạc bộ đánh xe ngựa ở London, nhưng nguồn gốc này chưa chắc chắn. Nút Windsor to, cân đối, hợp với cổ áo rộng; nó mang tên Công tước xứ Windsor vì ông nổi tiếng với nút cà vạt to, dù nhiều người cho rằng chính ông không thắt kiểu nút này mà dùng cà vạt lót dày. Nút nửa Windsor nằm giữa hai kiểu.

Nơ con bướm là nhánh song song của cùng gia đình khăn cổ: một dải vải ngắn thắt thành hai cánh. Thế kỷ 20, nơ con bướm gắn với lễ phục buổi tối và một số nghề như phục vụ nhà hàng sang trọng, nhạc công. Loại nơ thắt sẵn có móc cài ra đời để tiết kiệm thời gian, cũng như cà vạt thắt sẵn có khoá kéo hay móc cài.

Ở Việt Nam, cà vạt đến cùng âu phục trong thời thuộc Pháp, nên tên gọi mượn thẳng từ tiếng Pháp cravate, viết là cà vạt hoặc ca-ra-vát. Trong thế kỷ 20, cà vạt trở thành trang phục của công chức, giáo viên, người làm văn phòng ở các đô thị, và ngày nay vẫn là phần quen thuộc của lễ cưới, lễ tốt nghiệp, những buổi họp trang trọng. Nhiều nơi làm việc ở Thành phố Hồ Chí Minh hay Hà Nội đã nới lỏng quy định ăn mặc, bỏ cà vạt trong ngày thường, nhất là vào mùa nóng; nhưng một chiếc cà vạt tối màu vẫn là món đồ nhiều người đàn ông giữ trong tủ cho những dịp cần sự chỉn chu. Hơn ba trăm năm sau những người lính Croatia, dải vải quanh cổ vẫn làm đúng công việc ban đầu của nó ở triều đình Pháp: báo hiệu rằng người mặc coi trọng dịp này.

Câu hỏi thường gặp

Cà vạt có nguồn gốc từ đâu?

Theo cách giải thích được chấp nhận rộng rãi, chữ cravate trong tiếng Pháp bắt nguồn từ tên gọi người Croatia, những lính đánh thuê buộc khăn quanh cổ khi phục vụ ở Pháp thế kỷ 17. Kiểu khăn ấy đi vào triều đình Pháp rồi lan khắp châu Âu.

Tượng chiến binh đất nung có phải đeo cà vạt đầu tiên?

Một số tượng chiến binh đất nung thế kỷ 3 trước Công nguyên có khăn quấn quanh cổ, nhưng đó là đồ dùng thực tế của người lính. Không có mối nối liên tục nào giữa chúng và chiếc cà vạt hiện đại, nên gọi đó là cà vạt đầu tiên là đọc quá xa.

Vì sao cà vạt được cắt chéo vải?

Vải cắt chéo canh, nghiêng 45 độ so với sợi dọc, có độ đàn hồi theo chiều dài nên cà vạt trở lại dáng phẳng sau khi tháo nút. Cách cắt này được đăng ký bằng sáng chế ở New York trong thập niên 1920 và đến nay vẫn là chuẩn của cà vạt chất lượng.

Nút Windsor có phải do Công tước xứ Windsor nghĩ ra?

Nút Windsor mang tên Công tước xứ Windsor vì ông nổi tiếng với nút cà vạt to, nhưng nhiều người cho rằng chính ông không thắt kiểu nút này mà tạo nút to bằng cà vạt lót dày. Ai nghĩ ra nút Windsor đến nay chưa rõ.

Sợi chỉ thừa ở lưng cà vạt để làm gì?

Đó là đầu của đường chỉ lưng, một sợi chỉ khâu lỏng chạy dọc bên trong cà vạt. Nó cho lớp vỏ ngoài trượt nhẹ trên lớp lót khi thắt nút mà không làm đứt chỉ. Không nên cắt sợi chỉ này vì đó là một phần cấu tạo.

Chữ cà vạt trong tiếng Việt từ đâu ra?

Cà vạt mượn từ tiếng Pháp cravate, đến cùng âu phục trong thời thuộc Pháp, còn được viết là ca-ra-vát. Trong thế kỷ 20 nó trở thành trang phục của công chức, giáo viên, người làm văn phòng ở các đô thị Việt Nam.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138