Đôi tất là món đồ ít được để ý nhất trong tủ quần áo, nhưng lịch sử của nó lại gắn với một trong những cỗ máy dệt đầu tiên của nước Anh và một trong những sợi tổng hợp nổi tiếng nhất thế kỷ 20. Từ dải vải quấn chân đến đôi tất co giãn ôm vừa bàn chân, chặng đường ấy là câu chuyện của kỹ thuật đan, thứ làm cho một tấm vải co giãn theo hình cơ thể.
Bài này đi qua các chặng chính: vải quấn chân và tất nỉ thời cổ, những chiếc tất đan có ngón cái tách riêng ở Ai Cập, quần tất bó của đàn ông châu Âu trung đại, khung dệt tất năm 1589, máy dệt kim tròn, rồi sợi nylon và sợi co giãn. Phần cơ chế giải thích vì sao tất phải là vải dệt kim, gót tất được tạo hình ra sao, và người Việt gọi đôi tất bằng những tên nào.
Trước tất đan: vải quấn chân, nỉ và da
Nhu cầu bọc bàn chân bên trong giày dép có từ rất sớm. Lớp lót giữa chân và giày giữ ấm, thấm mồ hôi, giảm cọ xát. Ở nhiều nền văn hoá, người ta dùng da thú mềm, cỏ khô nhét trong giày, hay những dải vải quấn quanh bàn chân và cẳng chân. Kiểu vải quấn chân này tồn tại rất lâu; quân đội nhiều nước vẫn dùng xà cạp hay vải quấn chân đến tận thế kỷ 20.
Một số văn bản cổ Hy Lạp được dẫn là có nhắc tới những chiếc bọc chân bằng nỉ, tức lông động vật được ép chặt thành tấm, và người La Mã có những chiếc bao chân bằng vải hay da. Những thứ này được cắt may từ tấm vật liệu phẳng, nên ôm chân kém, dễ nhăn và tuột. Vấn đề cốt lõi là bàn chân không phẳng: nó có gót, có mu, có cổ chân gập góc. Một tấm vải dệt thoi thông thường không co giãn, nên khó ôm theo hình đó.
Lời giải cho vấn đề này là một kỹ thuật làm vải khác hẳn dệt thoi: tạo vải bằng những vòng sợi móc vào nhau. Những vòng sợi có thể kéo giãn và co lại, nên tấm vải tạo ra ôm theo đường cong. Đó là nền tảng của mọi đôi tất ngày nay.
Những chiếc tất có ngón cái tách riêng ở Ai Cập
Trong các bộ sưu tập bảo tàng có những chiếc tất len nhiều màu tìm thấy ở Ai Cập, có niên đại khoảng thế kỷ 3 đến thế kỷ 5 Công nguyên, thời Ai Cập thuộc La Mã. Điều thú vị nhất ở chúng là ngón cái được tách riêng khỏi bốn ngón còn lại, giống một chiếc găng tay hai ngón cho chân. Lý do khá rõ: người mặc đi dép có quai kẹp giữa ngón cái và ngón trỏ, nên tất phải chừa chỗ cho quai.
Những chiếc tất này không làm bằng kỹ thuật đan hai que như đan len ngày nay, mà bằng một kỹ thuật cổ hơn, dùng một cây kim lớn tạo các vòng sợi luồn qua nhau, thường được gọi theo tên tiếng Bắc Âu là nalbinding. Vải tạo ra dày, chắc và co giãn vừa phải. Kỹ thuật đan bằng que như ta biết hôm nay xuất hiện muộn hơn, và những mẫu vật đan thật sự sớm nhất được giới nghiên cứu ghi nhận cũng đến từ vùng Ai Cập, có niên đại khoảng đầu thiên niên kỷ thứ hai.
Ở châu Âu thời trung đại, đàn ông mặc quần tất bó, ban đầu là hai ống riêng buộc vào thắt lưng hay vào áo, làm từ vải cắt chéo hoặc vải đan, ôm sát chân. Về sau hai ống được nối liền. Khi kỹ thuật đan lan rộng ở châu Âu, khoảng thế kỷ 15 và 16, tất dài đan bằng tay, nhất là tất lụa, trở thành món đồ quý của giới thượng lưu, và đôi chân đi tất đẹp là một phần quan trọng của trang phục nam.
Năm 1589: khung dệt tất của William Lee
Đan tất bằng tay chậm, và nhu cầu thì lớn. Năm 1589, William Lee, một mục sư ở làng Calverton gần Nottingham, nước Anh, chế tạo một cỗ máy đan tất bằng khung, có hàng kim móc để tạo cùng lúc cả một hàng vòng sợi thay vì từng vòng một. Đó là một trong những cỗ máy dệt cơ khí sớm nhất, ra đời trước cách mạng công nghiệp gần hai thế kỷ.
Theo câu chuyện thường được kể, Lee xin Nữ hoàng Elizabeth I cấp đặc quyền cho phát minh của mình nhưng bị từ chối, một phần vì lo cỗ máy sẽ lấy mất kế sinh nhai của những người đan tất bằng tay, một phần vì máy của ông lúc đầu chỉ làm được tất len thô chứ không phải tất lụa mịn. Lee sau đó sang Pháp thử vận may và mất ở đó. Các chi tiết hội thoại trong câu chuyện này không có ghi chép đáng tin, nên chỉ nên coi phần chắc chắn là: khung dệt tất ra đời ở Anh cuối thế kỷ 16 và không được triều đình bảo trợ ngay.
Dù vậy, khung dệt tất dần lan rộng, và vùng Nottingham, Leicester trở thành trung tâm của nghề dệt kim ở Anh trong hai thế kỷ sau. Đầu thế kỷ 19, chính các thợ dệt kim ở vùng này là một phần của phong trào phá máy nổi tiếng, khi những người thợ phản đối cách làm hàng rẻ, kém chất lượng và tiền công bị ép. Lịch sử đôi tất vì vậy nằm ngay giữa những cuộc tranh luận đầu tiên về máy móc và việc làm.
Vì sao tất phải là vải dệt kim và gót tất được tạo ra sao
Dệt thoi và dệt kim khác nhau ở đâu. Vải dệt thoi gồm sợi dọc và sợi ngang đan vuông góc, chắc nhưng gần như không giãn theo hai chiều thẳng. Vải dệt kim gồm những vòng sợi móc vào nhau thành hàng; mỗi vòng có thể kéo dài ra hay bè ngang, nên tấm vải co giãn cả hai chiều và ôm theo hình cơ thể.
Ống tất tròn. Máy dệt kim tròn, phổ biến từ thế kỷ 19, có kim xếp thành vòng tròn và dệt ra một ống vải liền không có đường may dọc. Ống ấy là thân tất. Không có đường may dọc nghĩa là không có gờ cọ vào da.
Gót tất. Gót là phần khó nhất. Máy hoặc người đan chỉ dệt trên một nửa số kim trong một lúc, thu hẹp dần rồi nới rộng dần, tạo một túi nhỏ hình chén ở mặt sau, đổi hướng ống tất từ cẳng chân xuống bàn chân. Tất không có gót định hình, gọi là tất ống, chỉ ôm chân nhờ độ co giãn.
Mũi tất. Mũi tất được khép lại bằng một đường may ngang. Tất tốt dùng cách nối vòng sợi với vòng sợi để đường nối phẳng, không cộm ở đầu ngón chân; tất rẻ thường may vắt, để lại gờ dày.
Cổ tất. Cổ tất được dệt theo kiểu gân hoặc pha sợi đàn hồi để ôm cổ chân, không tuột xuống. Trước khi có sợi đàn hồi, người ta dùng nịt tất buộc hay kẹp vào ống quần.
Sợi làm nên đôi tất: từ len, lụa đến nylon và sợi co giãn
Lịch sử đôi tất cũng là lịch sử của sợi. Bảng dưới gom những loại sợi chính theo trình tự xuất hiện trong đời sống, kèm tính chất khiến chúng được chọn.
| Sợi | Thời kỳ phổ biến | Tính chất | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Len | Từ thời cổ đến nay | Ấm, thấm hút, đàn hồi tự nhiên | Dễ co khi giặt nóng, có thể gây ngứa |
| Lụa | Tất sang trọng thế kỷ 16 đến đầu thế kỷ 20 | Mịn, mỏng, bóng | Đắt, dễ rách, ít co giãn |
| Bông | Phổ biến mạnh từ thế kỷ 19 | Mềm, thấm hút, rẻ | Giữ ẩm lâu, dễ chảy dáng |
| Nylon | Từ năm 1940 | Rất mảnh, bền, nhanh khô | Kém thấm hút, bí khi mặc lâu |
| Sợi co giãn đàn hồi | Từ cuối thập niên 1950 | Giãn nhiều lần chiều dài rồi co về | Thường chỉ pha một tỉ lệ nhỏ cùng sợi khác |
Sợi nylon được công bố ở Mỹ cuối thập niên 1930, và tất nylon của phụ nữ được bán đại trà năm 1940 với sức mua rất lớn. Chỉ một thời gian ngắn sau, khi Mỹ tham chiến trong Chiến tranh thế giới thứ hai, nylon được dành cho dù và đồ quân dụng, tất nylon trở nên khan hiếm; nhiều phụ nữ thời ấy được kể là kẻ một đường mực ở mặt sau bắp chân để giả đường may của tất. Sau chiến tranh, tất nylon quay lại và trở thành món đồ thường ngày.
Sợi đàn hồi tổng hợp ra đời cuối thập niên 1950 thay đổi hẳn cách đôi tất ôm chân. Chỉ cần pha một tỉ lệ nhỏ vào bông hay nylon, tất co giãn đủ để một cỡ vừa nhiều cỡ chân, không còn tuột cổ. Quần tất liền dành cho nữ cũng phổ biến từ khoảng thập niên 1960, nhờ cả sợi mới lẫn máy dệt kim tròn cỡ lớn.
Tất và giày đổi dạng cùng nhau
Chiều cao đôi tất luôn chạy theo giày và quần. Khi đàn ông châu Âu mặc quần ống túm đến gối, tất dài đến đùi hay đến gối là phần lộ ra ngoài, nên được làm bằng lụa, thêu hoa văn ở mắt cá. Khi quần dài phủ kín cổ chân trở thành phổ biến ở thế kỷ 19, đôi tất nam lùi vào trong ống quần, ngắn lại và trở nên kín đáo, thường chỉ một màu tối.
Thế kỷ 20 chia đôi tất thành nhiều họ theo kiểu giày. Giày thể thao kéo theo tất bông dày có đệm ở gót và lòng bàn chân, để thấm mồ hôi và giảm cọ xát khi chạy nhảy. Giày lười và giày thể thao cổ thấp kéo theo tất cổ ngắn, rồi tất ẩn chỉ bọc phần bàn chân, đi giày mà không thấy tất. Giày tây đi cùng tất mỏng màu tối, dài lên bắp chân để khi ngồi không lộ da. Bốt cao đi cùng tất dày lên tận gối.
Cũng có những đôi tất được thiết kế cho công việc riêng: tất của người leo núi dày ở các vùng chịu lực, tất của vận động viên có vùng thoáng khí ở mu bàn chân, tất y khoa có độ ép tăng dần dùng theo chỉ định của nhân viên y tế. Mỗi loại là một cách điều chỉnh kiểu dệt, độ dày và tỉ lệ sợi trên cùng một nguyên lý dệt kim. Nhìn ngăn kéo tất của một gia đình hôm nay, bạn sẽ thấy gần như cả lịch sử giày dép của thế kỷ 20 thu nhỏ trong đó.
Tất, vớ, bít tất: đôi tất của người Việt
Tiếng Việt có mấy cách gọi cho cùng một vật: tất và bít tất phổ biến ở miền Bắc, vớ phổ biến ở miền Nam. Quần tất liền của nữ ở miền Nam thường được gọi là vớ da. Nguồn gốc các tên gọi này chưa có kết luận chắc chắn, nên bài không đoán.
Trong đời sống nông nghiệp truyền thống, phần đông người Việt đi chân đất hoặc đi guốc, dép, nên đôi tất không phải món đồ quen thuộc ở nông thôn. Tất đi cùng giày, tức đi cùng trang phục kiểu Âu và đồng phục, trước hết ở đô thị và trong quân đội, trường học. Ở vùng núi phía Bắc mùa đông lạnh, nhiều gia đình đan tất len bằng tay, và ký ức về đôi tất len mẹ đan là hình ảnh quen thuộc của nhiều thế hệ.
Ngày nay, Việt Nam có nhiều xưởng dệt kim làm tất, tập trung ở các tỉnh, thành có nghề dệt may như Hưng Yên, Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh. Một xưởng dệt tất hiện đại là những hàng máy dệt kim tròn nhỏ, mỗi máy chạy liên tục làm ra từng chiếc tất có sẵn gót, rồi chuyển sang khâu nối mũi, định hình bằng hơi nóng và ghép đôi. Từ chiếc tất có ngón cái tách riêng ở Ai Cập đến chiếc tất cổ ngắn đi giày thể thao, nguyên lý vẫn là một: những vòng sợi móc vào nhau, ôm theo hình bàn chân.
Câu hỏi thường gặp
Đôi tất đầu tiên xuất hiện khi nào?
Bọc chân bằng da, nỉ hay vải quấn đã có từ thời cổ ở nhiều nơi. Những chiếc tất làm bằng kỹ thuật tạo vòng sợi sớm và còn nguyên vẹn được biết đến nhiều là tất len ở Ai Cập khoảng thế kỷ 3 đến thế kỷ 5 Công nguyên, có ngón cái tách riêng để đi dép kẹp.
Vì sao tất Ai Cập cổ có ngón cái tách riêng?
Vì người mặc đi dép có quai kẹp giữa ngón cái và ngón trỏ. Tất phải chừa khe cho quai dép, nên được làm với ngón cái tách khỏi bốn ngón còn lại, giống một chiếc găng hai ngón cho bàn chân.
Khung dệt tất ra đời năm nào?
Năm 1589, William Lee ở làng Calverton gần Nottingham, nước Anh, chế tạo khung dệt tất có hàng kim móc tạo cả hàng vòng sợi cùng lúc. Theo câu chuyện thường kể, ông không được triều đình cấp đặc quyền. Vùng Nottingham về sau thành trung tâm nghề dệt kim của Anh.
Vì sao tất phải làm bằng vải dệt kim?
Vải dệt kim gồm những vòng sợi móc vào nhau, mỗi vòng có thể kéo dài hay bè ngang, nên vải co giãn và ôm theo gót, mu bàn chân, cổ chân. Vải dệt thoi gần như không giãn theo chiều thẳng nên khó ôm theo hình bàn chân.
Tất nylon xuất hiện từ bao giờ?
Sợi nylon được công bố ở Mỹ cuối thập niên 1930 và tất nylon của phụ nữ được bán đại trà năm 1940. Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, nylon dành cho dù và đồ quân dụng nên tất nylon khan hiếm, đến sau chiến tranh mới phổ biến trở lại.
Gót tất được dệt như thế nào?
Máy hoặc người đan chỉ dệt trên một nửa số kim trong một thời gian, thu hẹp dần rồi nới rộng dần, tạo một túi hình chén ở mặt sau. Túi ấy đổi hướng ống tất từ cẳng chân xuống bàn chân. Tất không có gót định hình gọi là tất ống.