Quần jeans bắt đầu như một chiếc quần lao động chắc hơn bình thường, nhờ vài chiếc đinh tán bằng đồng ở góc túi. Bằng sáng chế cho ý tưởng ấy được cấp ở Mỹ ngày 20 tháng 5 năm 1873, và từ một món đồ của thợ mỏ, thợ đốn gỗ, người chăn bò, chiếc quần đi một vòng hơn một thế kỷ để thành món đồ có mặt trong tủ của rất nhiều gia đình trên thế giới.
Bài này kể lại chặng đường đó và giải thích những chi tiết ai cũng nhìn thấy mà ít người hỏi: vì sao vải bò mặt trước xanh đậm còn mặt trái gần như trắng, vì sao càng mặc càng bạc thành vệt, những chiếc đinh tán và đường may kép để làm gì, và vì sao người miền Bắc gọi là quần bò còn người miền Nam gọi là quần jean. Chỗ nào nguồn gốc tên gọi còn bàn cãi, bài nói rõ.
Vải trước quần: denim, chàm và kiểu dệt chéo
Trước khi có quần jeans đã có vải. Theo cách giải thích phổ biến, chữ denim đến từ cụm tiếng Pháp chỉ một loại vải dệt chéo của thành phố Nîmes ở miền nam nước Pháp, còn chữ jean gắn với Genoa, thành phố cảng của Ý, nơi một loại vải bông thô chắc được buôn bán và dùng may quần áo cho thuỷ thủ, người lao động. Giới sử học dệt may lưu ý rằng hai loại vải ở hai thành phố ấy vốn không hẳn giống vải bò ngày nay, và nguồn gốc chính xác của các tên gọi vẫn còn được bàn; nhưng cả hai từ đều đã đi vào tiếng Anh từ trước thế kỷ 19.
Điều chắc chắn hơn là cấu tạo của vải bò hiện đại. Đó là vải bông dệt chéo, trong đó sợi dọc được nhuộm chàm còn sợi ngang để mộc. Kiểu dệt chéo làm sợi dọc nổi lên nhiều ở mặt phải, tạo những đường gân xiên đặc trưng, nên mặt phải xanh đậm còn mặt trái gần như trắng. Vải dệt chéo vừa dày vừa mềm hơn vải dệt trơn cùng trọng lượng, chịu mài mòn tốt, rất hợp với quần áo làm việc nặng.
Chàm là thuốc nhuộm xanh có từ hàng nghìn năm, chiết từ nhiều loài cây ở châu Á, châu Phi và châu Mỹ, về sau được tổng hợp hoá học từ cuối thế kỷ 19. Người Việt cũng quen với chàm qua vải nhuộm của nhiều dân tộc miền núi phía Bắc. Chàm có một tính chất đặc biệt quyết định số phận của chiếc quần jeans: nó không thấm sâu vào lõi sợi bông mà bám chủ yếu ở lớp ngoài.
Năm 1873: bác thợ may ở Reno và nhà buôn vải ở San Francisco
Câu chuyện quần jeans có hai nhân vật được ghi nhận khá rõ. Jacob Davis là một thợ may ở Reno, bang Nevada, chuyên may quần áo, lều bạt cho người lao động. Theo câu chuyện được kể lại, khách của ông phàn nàn rằng túi quần hay bị rách ở góc vì phải chứa dụng cụ, quặng đá. Davis thử đóng những chiếc đinh tán bằng đồng vào góc túi và chân khoá quần, những điểm chịu lực nhất, và thấy quần bền hơn hẳn.
Davis mua vải từ Levi Strauss, một nhà buôn hàng khô và vải sỉ ở San Francisco. Không đủ tiền tự đăng ký bằng sáng chế, ông đề nghị Strauss cùng đứng tên. Ngày 20 tháng 5 năm 1873, hai người được cấp bằng sáng chế ở Mỹ cho cải tiến dùng đinh tán kim loại để gia cố túi quần lao động. Davis chuyển đến San Francisco để trông coi việc sản xuất.
Chiếc quần thời ấy chưa được gọi là jeans mà là quần yếm cạp, một loại quần lao động mặc ngoài, may bằng vải bò hoặc vải bạt màu nâu. Nó có một túi sau, một túi đồng hồ nhỏ, khuy để cài dây đeo quần và một chiếc khoá cài nhỏ ở cạp sau để thít eo. Những chi tiết như hai túi sau, đai luồn thắt lưng thay cho khuy dây đeo quần, hay khoá kéo ở cửa quần chỉ được thêm dần vào trong những thập niên đầu thế kỷ 20.
Đinh tán, đường may kép và những chi tiết có lý do
Đinh tán ở góc túi. Góc túi là nơi tập trung lực khi người mặc nhét tay, nhét đồ vào. Một chiếc đinh tán đồng xuyên qua nhiều lớp vải phân tán lực ra một vùng rộng hơn đường chỉ, nên góc túi không bị toạc. Đinh tán ở túi sau về sau bị bỏ hoặc giấu vào trong vì làm xước yên ngựa, ghế ngồi; chuyện này được kể nhiều trong sách về lịch sử quần jeans.
Đường may kép. Các đường may chịu lực như đáy quần, sườn trong được may hai hàng chỉ song song hoặc may lộn mép kiểu cuốn ống, để mép vải được bọc kín và lực chia cho hai đường chỉ. Đó là kỹ thuật của quần áo lao động, không phải để trang trí.
Chỉ màu vàng cam. Nhiều quần jeans dùng chỉ màu vàng cam nổi trên nền xanh. Màu chỉ không có chức năng kỹ thuật; nó trở thành dấu hiệu nhận diện quen thuộc theo thời gian.
Khuy kim loại ở cạp. Khuy cạp là khuy kim loại đóng xuyên vải, chịu lực kéo ngang tốt hơn khuy khâu bằng chỉ. Phần cửa quần trên quần jeans đời đầu cài bằng khuy; khoá kéo chỉ phổ biến dần từ thập niên 1930 trở đi, và đến nay hai kiểu vẫn tồn tại song song.
Túi nhỏ phía trên túi trước. Chiếc túi nhỏ ban đầu để đựng đồng hồ quả quýt. Khi đồng hồ đeo tay thay đồng hồ bỏ túi, chiếc túi vẫn ở lại như một dấu vết lịch sử.
Vì sao quần jeans càng mặc càng bạc thành vệt
Như đã nói, chàm bám chủ yếu ở lớp ngoài của sợi bông dọc, còn lõi sợi vẫn trắng. Mỗi lần ma sát, lớp ngoài mòn đi một chút, lõi trắng lộ ra. Vì thế quần jeans không phai đều như vải nhuộm thấm, mà bạc theo đúng chỗ bị cọ nhiều nhất: đầu gối, mặt trước đùi, mép túi, gấu quần, và những nếp gấp ở háng mà người chơi đồ bò quen gọi bằng những tên riêng.
Tính chất này biến chiếc quần jeans thành một bản ghi về người mặc. Người thợ cơ khí, người đi xe máy, người hay ngồi xếp bằng sẽ có những vệt bạc khác nhau. Đó cũng là lý do một nhánh người dùng thích mặc vải bò thô chưa xử lý, ít giặt, để vệt bạc hình thành theo thói quen của riêng mình.
Phần lớn quần jeans bán ra hôm nay đã được xử lý trước để có sẵn vệt bạc và độ mềm. Từ thập niên 1980, kỹ thuật giặt đá, tức quay quần với đá bọt trong máy giặt công nghiệp, trở nên phổ biến; sau đó là giặt bằng men vi sinh, phun cát, mài, tẩy. Một số kỹ thuật như phun cát từng bị phê phán mạnh vì gây bệnh phổi cho công nhân và đã bị nhiều hãng, nhiều nước hạn chế. Ngành dệt cũng chịu áp lực về lượng nước và hoá chất dùng trong khâu nhuộm, giặt, và đang chuyển dần sang những cách làm tiết kiệm hơn.
Các chặng đổi dạng của chiếc quần jeans
Bảng dưới gom những chặng chính của chiếc quần jeans từ đồ lao động đến đồ thường ngày. Các mốc theo thập niên mang tính khái quát, vì mỗi thay đổi lan ra ở từng nước một cách khác nhau.
| Thời kỳ | Thay đổi | Người mặc chủ yếu |
|---|---|---|
| Năm 1873 | Bằng sáng chế đinh tán gia cố túi quần lao động | Thợ mỏ, thợ đốn gỗ, người làm nông trại ở miền tây nước Mỹ |
| Đầu thế kỷ 20 | Thêm đai luồn thắt lưng, hai túi sau | Người lao động chân tay |
| Thập niên 1930 | Vải xử lý chống co trước, khoá kéo ở cửa quần dần phổ biến | Người làm nông trại, du khách các trại chăn nuôi, hình ảnh phim cao bồi |
| Thập niên 1950 | Quần jeans gắn với hình ảnh tuổi trẻ trong điện ảnh, âm nhạc | Thanh niên đô thị ở Mỹ, rồi châu Âu |
| Thập niên 1960–1970 | Ống loe, quần vá, quần thêu tay | Sinh viên, giới nghệ sĩ |
| Thập niên 1980 | Giặt đá, giặt tẩy, jeans thành đồ thời trang đại trà | Gần như mọi tầng lớp |
| Cuối thế kỷ 20 đến nay | Vải pha sợi co giãn, nhiều dáng ống, sản xuất toàn cầu | Mọi lứa tuổi, nam và nữ |
Chi tiết vải xử lý chống co trước đáng nói riêng. Vải bông dệt chặt co lại khá nhiều sau lần giặt đầu, nên quần jeans đời đầu thường được mua rộng rồi giặt cho co. Một quy trình cơ học ép và hấp vải để co trước khi cắt may ra đời đầu thập niên 1930, giúp quần mua đúng cỡ mặc đúng cỡ. Vải bò chưa qua xử lý này đến nay vẫn được một nhóm người dùng ưa chuộng.
Vải biên và vải co giãn: chiếc quần thay đổi từ sợi vải
Một chi tiết hay được người mê vải bò nhắc tới là mép vải biên, thấy được khi lật gấu quần: một dải mép vải dệt kín, thường có một sợi chỉ màu chạy dọc. Mép này là dấu vết của khung dệt con thoi kiểu cũ, loại khung dệt khổ hẹp, con thoi chạy qua lại và quay đầu ở hai mép, nên mép vải tự kín mà không cần vắt sổ. Người thợ may tận dụng chính mép này làm đường may sườn ngoài của quần.
Từ nửa sau thế kỷ 20, ngành dệt chuyển sang những loại khung dệt không thoi chạy nhanh hơn nhiều và cho khổ vải rộng hơn. Sợi ngang được bắn qua từng đoạn rồi cắt, nên mép vải không tự kín và phải được xử lý riêng. Vải dệt kiểu mới rẻ và năng suất cao, còn vải dệt khung con thoi trở thành một mặt hàng chuyên biệt mà một nhóm người dùng sẵn sàng tìm kiếm. Sự khác biệt này thuần tuý là chuyện khung dệt; không phải vải biên nào cũng tốt hơn, và không phải vải khổ rộng nào cũng kém.
Thay đổi lớn thứ hai đến từ sợi co giãn. Khi sợi đàn hồi tổng hợp được pha một tỉ lệ nhỏ vào sợi ngang, vải bò trở nên ôm người và dễ cử động hơn hẳn chiếc quần cứng của thợ mỏ. Đó là nền tảng cho những dáng quần ôm sát, và cũng là lý do quần jeans nữ ngày nay rất khác chiếc quần lao động ban đầu. Cái giá phải trả là vải pha sợi đàn hồi có thể giãn, chảy dáng theo thời gian và khó tái chế hơn vải bông thuần.
Quần bò, quần jean: chiếc quần đến với người Việt
Tiếng Việt có hai cách gọi phổ biến. Miền Nam quen nói quần jean, mượn trực tiếp từ tiếng Anh. Miền Bắc nói quần bò, thường được giải thích là rút gọn từ quần cao bồi, gắn với hình ảnh người chăn bò miền tây nước Mỹ trên phim ảnh. Cách giải thích này phổ biến và hợp lý, nhưng chưa thấy tư liệu nào xác lập chắc chắn lúc nào và ai bắt đầu gọi như vậy.
Quần jeans có mặt ở các đô thị miền Nam từ khá sớm trong nửa sau thế kỷ 20, và trở nên phổ biến rộng trên cả nước trong những thập niên gần đây khi kinh tế mở cửa, hàng hoá giao lưu nhiều hơn. Song song, ngành may xuất khẩu của Việt Nam phát triển, và nhiều nhà máy ở các tỉnh, thành có khu công nghiệp dệt may như Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Hưng Yên hay Bắc Ninh tham gia may quần jeans cho thị trường thế giới. Chiếc quần ra đời ở San Francisco giờ được cắt, may, giặt ở rất nhiều nước, trong đó có Việt Nam.
Từ chiếc quần lao động có đinh tán đồng đến chiếc quần mặc đi học, đi làm, đi chơi, quần jeans là ví dụ hiếm hoi về một món đồ bảo hộ lao động trở thành đồ thường ngày mà vẫn giữ gần như nguyên vẹn những chi tiết kỹ thuật ban đầu. Lần tới khi nhìn chiếc đinh tán ở góc túi, bạn sẽ biết nó có mặt ở đó vì túi quần của người thợ mỏ từng hay rách.
Câu hỏi thường gặp
Quần jeans ra đời năm nào?
Mốc được ghi nhận rõ nhất là ngày 20 tháng 5 năm 1873, khi Jacob Davis và Levi Strauss được cấp bằng sáng chế ở Mỹ cho cải tiến dùng đinh tán kim loại gia cố túi quần lao động. Vải denim và vải jean thì đã có từ trước đó khá lâu.
Ai phát minh ra quần jeans?
Ý tưởng đóng đinh tán vào góc túi là của Jacob Davis, một thợ may ở Reno, bang Nevada. Vì không đủ tiền đăng ký bằng sáng chế, ông hợp tác với Levi Strauss, nhà buôn vải ở San Francisco đã cung cấp vải cho ông, và hai người cùng đứng tên bằng sáng chế năm 1873.
Vì sao vải bò mặt trái màu trắng?
Vì vải bò dệt chéo từ sợi dọc nhuộm chàm và sợi ngang để mộc. Kiểu dệt chéo làm sợi dọc nổi nhiều ở mặt phải nên mặt phải xanh đậm, còn mặt trái lộ nhiều sợi ngang trắng.
Vì sao quần jeans bạc màu thành vệt?
Chàm bám chủ yếu ở lớp ngoài sợi bông, lõi sợi vẫn trắng. Mỗi lần ma sát lớp ngoài mòn đi và lõi trắng lộ ra, nên quần bạc đúng ở chỗ bị cọ nhiều như đầu gối, đùi, mép túi và gấu quần.
Vì sao miền Bắc gọi là quần bò?
Cách giải thích phổ biến là quần bò rút gọn từ quần cao bồi, gắn với hình ảnh người chăn bò miền tây nước Mỹ. Cách giải thích này hợp lý nhưng chưa có tư liệu xác lập chắc chắn. Miền Nam thì quen gọi quần jean, mượn trực tiếp từ tiếng Anh.
Chiếc túi nhỏ trên quần jeans để làm gì?
Túi nhỏ phía trên túi trước bên phải ban đầu dành cho đồng hồ quả quýt, vật người lao động thế kỷ 19 hay mang theo. Khi đồng hồ đeo tay phổ biến, chiếc túi vẫn được giữ lại và nay thường đựng chìa khoá nhỏ hay đồng xu.