AM và PM là viết tắt của hai cụm Latinh ante meridiem và post meridiem, nghĩa là "trước giữa trưa" và "sau giữa trưa". Chúng đi kèm cách đếm giờ 12 giờ: ngày chia thành hai nửa, mỗi nửa đếm từ 12 rồi 1 đến 11. Cách đếm còn lại là đồng hồ 24 giờ, đếm liền một mạch từ 00:00 đến 23:59 mà không cần hậu tố. Văn bản hành chính, lịch tàu xe, giờ bay ở Việt Nam thường ghi kiểu 24 giờ, còn lời nói hằng ngày thì dùng 12 giờ kèm "sáng, trưa, chiều, tối, đêm".
Hai cách đếm này cùng tồn tại hàng thế kỷ, mỗi cách có lý do của nó. Nhưng chỗ giao nhau giữa chúng, đúng lúc giữa trưa và nửa đêm, là nơi sinh ra nhầm lẫn kinh điển: 12 AM là trưa hay khuya? Bài này kể nguồn gốc của hai cách đếm, giải đáp chuyện 12 giờ, và đưa ra cách ghi giờ để vé tàu, lịch hẹn, hợp đồng không bị hiểu sai.
Vì sao lại chia ngày thành hai lần mười hai
Cách chia một ngày đêm thành hai nửa, mỗi nửa mười hai phần, có gốc từ Ai Cập cổ đại. Người Ai Cập chia ban đêm thành mười hai phần dựa vào sự xuất hiện lần lượt của các nhóm sao, và chia ban ngày thành các phần đo bằng đồng hồ bóng nắng. Người Hy Lạp, rồi người La Mã, kế thừa cách chia mười hai giờ ban ngày và mười hai giờ ban đêm. Lúc đầu đó là những giờ dài ngắn theo mùa; về sau, các nhà thiên văn mới dùng giờ bằng nhau để tính toán.
Khi đồng hồ cơ xuất hiện ở châu Âu cuối thời trung đại, các thành phố chọn những cách đếm khác nhau. Một số nơi ở Ý đếm 24 giờ liền một mạch bắt đầu từ lúc hoàng hôn, gọi là giờ Ý; chiếc đồng hồ do họa sĩ Paolo Uccello trang trí năm 1443 trong nhà thờ lớn Florence vẫn chạy theo kiểu một kim, 24 giờ ấy. Ở nhiều nơi khác, đồng hồ tháp đánh chuông từ 1 đến 12 rồi lặp lại, vì đánh 24 tiếng chuông vừa tốn sức máy vừa khó đếm.
Mặt đồng hồ 12 giờ cũng có lợi thế thực tế: vạch chia thưa, dễ đọc, kim giờ quay hai vòng mỗi ngày. Những thứ ấy khiến đồng hồ 12 giờ trở thành dạng phổ biến nhất của đồng hồ treo tường và đeo tay, và cách nói giờ kiểu 12 giờ cắm rễ trong ngôn ngữ hằng ngày của nhiều dân tộc, trong đó có tiếng Việt.
Đồng hồ 12 giờ và 24 giờ: đối chiếu
Bảng dưới đối chiếu cách ghi một số mốc giờ theo hai hệ và theo cách nói quen thuộc của người Việt.
| Kiểu 24 giờ | Kiểu 12 giờ (tiếng Anh) | Cách nói tiếng Việt |
|---|---|---|
| 00:00 | 12:00 AM (12 midnight) | 12 giờ đêm, 0 giờ |
| 01:30 | 1:30 AM | 1 giờ rưỡi sáng (khuya) |
| 06:00 | 6:00 AM | 6 giờ sáng |
| 12:00 | 12:00 PM (12 noon) | 12 giờ trưa |
| 13:15 | 1:15 PM | 1 giờ 15 chiều (trưa) |
| 18:45 | 6:45 PM | 7 giờ kém 15 tối |
| 23:59 | 11:59 PM | 12 giờ kém 1 phút đêm |
Lưu ý cách chia buổi trong tiếng Việt không có ranh giới cố định: 1 giờ chiều có người gọi là 1 giờ trưa, 6 giờ có thể là chiều hay tối tùy mùa và vùng. Vì vậy chữ "sáng, chiều, tối" giải quyết được phần lớn trường hợp trong lời nói, nhưng chưa đủ chặt cho văn bản cần chính xác.
12 AM là trưa hay nửa đêm
Quy ước thông dụng. Trong cách dùng phổ biến ở các nước nói tiếng Anh, 12:00 AM là nửa đêm (đầu ngày mới) và 12:00 PM là giữa trưa. Đồng hồ điện tử, điện thoại cài kiểu 12 giờ đều hiển thị theo quy ước này. Logic là: 12:01 AM là một phút sau nửa đêm, nằm trong khoảng trước giữa trưa.
Vì sao vẫn gây tranh cãi. Về mặt chữ, giữa trưa không ở "trước" cũng không ở "sau" giữa trưa, nửa đêm cũng nằm đúng ranh giới hai ngày. Vì vậy, nói chặt chẽ thì 12 giờ không thuộc AM hay PM. Một số văn bản cũ và một số người hiểu ngược lại, coi 12 AM là trưa.
Cách các cơ quan đo lường khuyến nghị. Cơ quan đo lường quốc gia của Mỹ và nhiều hướng dẫn biên tập khuyên không viết 12 AM hay 12 PM khi cần chính xác, mà viết "12 noon" và "12 midnight", hoặc dùng kiểu 24 giờ. Nhiều hãng bay, hãng vận tải tránh đặt giờ khởi hành đúng 12:00 đêm, dùng 11:59 PM hoặc 12:01 AM để không ai lẫn ngày.
Chuyện nửa đêm thuộc ngày nào. Chuẩn quốc tế về cách ghi ngày giờ ISO 8601 dùng 00:00 cho thời điểm bắt đầu một ngày; cách ghi 24:00 để chỉ thời điểm kết thúc ngày cũng được nhiều nơi chấp nhận. Vì thế "24:00 ngày 31/12" và "00:00 ngày 1/1" là cùng một thời điểm. Một số lịch tàu hay giờ đóng cửa ghi 24:00 để nhấn mạnh là cuối ngày hôm đó.
Đồng hồ 24 giờ: từ đài thiên văn đến lịch tàu
Các nhà thiên văn từ lâu đã đếm giờ liên tục, vì công việc của họ diễn ra xuyên đêm và chuyện đổi từ PM sang AM giữa một phiên quan sát là rắc rối không đáng có. Trong thời gian dài, ngày thiên văn còn được tính bắt đầu từ giữa trưa, để cả một đêm quan sát nằm trong cùng một ngày; quy ước này được bỏ từ năm 1925, khi ngày thiên văn được đổi sang bắt đầu từ nửa đêm.
Đường sắt là ngành đưa đồng hồ 24 giờ vào đời sống công chúng. Trên một bảng giờ tàu dày đặc, một dấu AM hay PM in nhầm có thể làm khách lỡ chuyến. Vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, nhiều công ty đường sắt ở châu Âu và Canada đã chuyển sang ghi giờ kiểu 24 giờ. Quân đội nhiều nước dùng đồng hồ 24 giờ cho mệnh lệnh, nên ở Mỹ người ta quen gọi kiểu ghi này là "giờ quân sự", đọc 1500 là "mười lăm trăm giờ".
Ngày nay, kiểu 24 giờ là chuẩn trong hàng không, y tế, vận tải, máy tính và văn bản kỹ thuật trên toàn thế giới. Ở phần lớn châu Âu, châu Á và Mỹ Latinh, nó cũng là kiểu ghi thông thường trên giấy tờ. Các nước nói tiếng Anh như Mỹ, Úc, Canada, cùng một số nước khác, vẫn chuộng kiểu 12 giờ trong sinh hoạt.
Ở Việt Nam, văn bản hành chính, thông báo, vé tàu xe, giấy mời thường ghi kiểu 24 giờ, như "14 giờ 00" hay "14h00". Trong lời nói, người Việt gần như luôn dùng kiểu 12 giờ kèm buổi. Trên điện thoại, người dùng chọn được một trong hai kiểu trong phần cài đặt ngày giờ.
Mỗi ngôn ngữ nói giờ một kiểu
Ngoài chuyện 12 hay 24 giờ, cách nói giờ trong lời ăn tiếng nói cũng khác nhau theo từng ngôn ngữ, và đó là nguồn nhầm lẫn khi học ngoại ngữ. Tiếng Việt nói "7 giờ rưỡi", "8 giờ kém 15", tức là lấy giờ sắp tới trừ đi số phút còn thiếu. Tiếng Anh nói "half past seven" cho 7 giờ 30, tức là nửa giờ sau 7 giờ, và "quarter to eight" cho 7 giờ 45.
Tiếng Đức lại có cách nói "halb acht", nghĩa đen là "nửa tám", để chỉ 7 giờ 30, tức là đã đi được nửa đường tới 8 giờ. Người Việt hay người Anh học tiếng Đức thường hiểu nhầm thành 8 giờ 30 và đến muộn một tiếng. Một số ngôn ngữ khác ở Trung Âu và Bắc Âu cũng dùng kiểu nói tương tự.
Ở nhiều nước châu Âu như Pháp, Đức, Ý, kiểu 24 giờ không chỉ có trên giấy mà còn đi vào lời nói trang trọng: phát thanh viên đọc "20 giờ" cho bản tin buổi tối, nhà ga thông báo tàu "lúc 17 giờ 12". Trong khi đó, người Việt nói "14 giờ" chủ yếu ở các cuộc họp, thông báo, còn ngoài đời vẫn nói "2 giờ chiều".
Khác biệt này cho thấy cách đếm giờ không phải chuyện kỹ thuật thuần tuý, mà là thói quen văn hoá. Khi làm việc với người nói ngôn ngữ khác, viết giờ bằng chữ số kiểu 24 giờ là cách gọn nhất để vượt qua những khác biệt ấy.
Những chỗ hay nhầm khi đọc và ghi giờ
Phần lớn nhầm lẫn về giờ không đến từ việc không biết đọc đồng hồ, mà từ chỗ hai người dùng hai quy ước khác nhau mà không ai nói ra. Một vài tình huống quen thuộc:
- Chuyến bay hay chuyến xe lúc 00:30: nhiều người tưởng là nửa đêm của ngày ghi trên vé, nhưng thật ra đó là 30 phút sau nửa đêm, tức đã sang ngày đó, và họ đến muộn mất một ngày.
- Giấy mời ghi "12 giờ ngày 15": có người hiểu là trưa ngày 15, có người hiểu là đêm ngày 15 rạng sáng 16.
- Hạn chót "hết ngày 30/6": với hệ thống máy tính, có thể là 23:59:59 ngày 30/6, có thể là 00:00 ngày 30/6, tùy cách người lập trình hiểu.
- Tài liệu tiếng Anh ghi "7:00 PM": dịch máy hoặc người dịch vội có thể ghi thành 7 giờ sáng nếu bỏ sót hậu tố.
- Đồng hồ số để kiểu 12 giờ không hiện AM/PM: đặt báo thức lúc 6:00 nhưng thật ra là 6 giờ chiều.
- Văn bản nước ngoài dùng dấu chấm thay dấu hai chấm, như 7.30, có thể lẫn với số thập phân trong bảng tính.
Điểm chung của những nhầm lẫn này là chúng xảy ra ở ranh giới: giữa trưa, nửa đêm, cuối ngày, giữa hai ngôn ngữ. Khi một mốc giờ rơi vào ranh giới, đó là lúc nên viết rõ hơn bình thường.
Ghi giờ sao cho không ai hiểu nhầm
Những nguyên tắc dưới đây hữu ích khi bạn soạn giấy mời, thông báo, hợp đồng hay lịch làm việc với người nước ngoài.
- Trong văn bản, dùng kiểu 24 giờ: 07:00, 19:30. Viết đủ hai chữ số cho giờ và phút.
- Tránh hẹn đúng 12:00 đêm. Nếu cần chỉ cuối ngày, ghi 23:59 hoặc ghi rõ "hết ngày"; nếu là đầu ngày, ghi 00:01 hoặc "rạng sáng ngày…".
- Với giữa trưa, ghi "12:00 trưa" thay vì chỉ "12 giờ".
- Khi viết tiếng Anh, nếu dùng kiểu 12 giờ thì luôn kèm AM hoặc PM; với 12 giờ, viết "12 noon" hoặc "12 midnight".
- Khi làm việc qua nhiều múi giờ, ghi kèm múi giờ hoặc độ lệch so với UTC.
- Với ngày giờ trong tệp, bảng tính, tên tài liệu, cân nhắc kiểu ghi chuẩn quốc tế năm – tháng – ngày rồi đến giờ, để sắp xếp đúng thứ tự và không lẫn ngày với tháng.
Không có quy ước nào tự nó là đúng hay sai; cả 12 giờ lẫn 24 giờ đều chính xác nếu hai bên hiểu như nhau. Mục tiêu của việc ghi giờ cẩn thận là để người đọc không phải đoán.
Câu hỏi thường gặp
AM và PM có phải tiếng Anh không?
Không. Đó là chữ viết tắt của hai cụm từ Latinh, ante meridiem và post meridiem, trong đó meridiem nghĩa là giữa trưa. Tiếng Anh mượn lại cùng với nhiều thuật ngữ học thuật khác. Từ meridian trong tiếng Anh, nghĩa là kinh tuyến, cũng cùng gốc, vì giữa trưa là lúc Mặt Trời đi qua kinh tuyến nơi người quan sát đứng.
Đồng hồ có mặt 24 giờ thật không?
Có. Ngoài chiếc đồng hồ thế kỷ 15 ở Florence, nhiều đồng hồ thiên văn, đồng hồ dùng trong hàng hải, quân sự và một số đồng hồ đeo tay cho phi công hoặc người đi xa có mặt số 24 giờ, kim giờ quay một vòng mỗi ngày. Chúng ít phổ biến vì vạch chia dày, khó đọc nhanh hơn mặt 12 giờ.
Vì sao người Mỹ gọi kiểu 24 giờ là giờ quân sự?
Vì ở Mỹ, trong đời sống thường ngày gần như ai cũng dùng kiểu 12 giờ, còn quân đội, cảnh sát, cấp cứu, hàng không dùng kiểu 24 giờ để tránh nhầm. Người dân tiếp xúc với kiểu 24 giờ chủ yếu qua các lực lượng này nên gọi như vậy. Ở phần lớn thế giới, đó chỉ đơn giản là cách ghi giờ thông thường.
Giờ 0 và giờ 24 có khác nhau không?
Chúng chỉ cùng một thời điểm trên đồng hồ, nhưng gắn với hai ngày khác nhau: 24:00 là kết thúc ngày hôm nay, 00:00 là bắt đầu ngày mai. Đồng hồ điện tử luôn hiển thị 00:00, còn cách ghi 24:00 thường gặp trong lịch tàu, giờ mở cửa hay quy định về thời hạn, để người đọc hiểu rằng mốc ấy thuộc về ngày được nhắc đến.
Tiếng Việt có cách nói tương đương AM và PM không?
Tiếng Việt dùng các buổi: sáng, trưa, chiều, tối, đêm, khuya. Cách này giàu sắc thái hơn AM và PM vì chia ngày thành nhiều đoạn, nhưng ranh giới giữa các buổi không cố định. Khi cần chính xác, văn bản tiếng Việt thường chuyển hẳn sang kiểu 24 giờ thay vì thêm buổi vào sau giờ.
Cài điện thoại kiểu 12 giờ hay 24 giờ thì tốt hơn?
Tùy thói quen. Kiểu 24 giờ khớp với văn bản, lịch tàu xe, vé máy bay và tránh lỗi đặt báo thức nhầm buổi. Kiểu 12 giờ gần với cách nói hằng ngày hơn. Nếu bạn hay đặt báo thức hoặc làm việc với lịch quốc tế, kiểu 24 giờ thường giúp giảm nhầm lẫn.