Đồng hồ cát là hai bầu thủy tinh nối với nhau qua một cổ hẹp, chứa một lượng hạt mịn chảy từ bầu trên xuống bầu dưới trong một khoảng thời gian định sẵn. Lật ngược lại là bắt đầu đếm lần nữa. Nó không cho biết bây giờ là mấy giờ, mà đo một khoảng: ba phút, nửa giờ, một giờ. Chính vì chỉ làm một việc ấy nên nó bền bỉ đến lạ, đi theo thủy thủ trên các đại dương, đứng trên bục giảng, nằm trong bếp, và đến nay vẫn là biểu tượng "xin chờ" trên màn hình máy tính.
Điều thú vị nhất ở đồng hồ cát nằm ở vật lý: không như nước, dòng hạt chảy qua cổ hẹp gần như đều đặn bất kể bầu trên còn nhiều hay ít. Nhờ đặc tính này mà một dụng cụ đơn giản đến thế lại đo được khá ổn định. Bài này đi qua chuyện nó ra đời, cái bí mật của dòng cát và những công việc nó từng gánh vác.
Ra đời từ bao giờ: những gì biết chắc và những gì còn mờ
Nguồn gốc đồng hồ cát ít rõ ràng hơn người ta tưởng. Nhiều bài viết phổ thông nói nó có từ thời cổ đại, có khi gán cho người Ai Cập hay Hy Lạp, nhưng giới sử học về đo thời gian không tìm được bằng chứng chắc chắn cho chuyện ấy. Đồng hồ cát đòi hỏi thủy tinh trong, thổi được thành bầu đều, và một cách hàn kín hai bầu với nhau; những điều kiện kỹ thuật này hợp với châu Âu thời trung đại hơn.
Những bằng chứng rõ ràng xuất hiện ở châu Âu vào thế kỷ 14. Mốc hay được dẫn nhất là một bức bích họa do họa sĩ Ambrogio Lorenzetti vẽ trong toà thị chính Siena, nước Ý, khoảng năm 1338, trong đó có một nhân vật cầm đồng hồ cát. Từ thời điểm ấy trở đi, đồng hồ cát xuất hiện ngày càng nhiều trong sổ sách mua sắm của tàu thuyền, trong tranh vẽ và trong các bản kiểm kê tài sản.
Còn việc nó đến Việt Nam lúc nào thì chưa có tư liệu đủ chắc để nêu một mốc. Có thể nghĩ tới con đường tàu buôn phương Tây từ thế kỷ 16–17, nhưng đó là suy đoán hợp lý chứ không phải sự thật đã được xác lập. Điều chắc chắn hơn là đến thế kỷ 20, đồng hồ cát đã là món đồ quen thuộc trong phòng thí nghiệm, lớp học và sau này là bếp nhà, cửa hàng quà tặng ở các đô thị nước ta.
Vì sao cát chảy đều còn nước thì không
Chất lỏng chịu áp lực của cả cột. Nước trong bình đè xuống lỗ đáy bằng toàn bộ chiều cao cột nước, nên bình càng đầy nước càng phun mạnh. Đó là lý do đồng hồ nước phải nghĩ đủ cách để giữ mực nước không đổi.
Hạt khô tựa vào thành bình. Trong một khối hạt, phần lớn sức nặng của các lớp trên được truyền sang thành bình qua ma sát giữa các hạt và giữa hạt với thủy tinh. Hiện tượng này được kỹ sư người Đức Janssen mô tả cho các xi lô chứa ngũ cốc từ cuối thế kỷ 19: áp lực ở đáy xi lô ngừng tăng sau khi chiều cao vượt quá vài lần đường kính. Đáy bầu đồng hồ cát vì thế không "cảm thấy" bầu trên còn nhiều hay ít.
Tốc độ chảy phụ thuộc cổ, không phụ thuộc chiều cao. Các thí nghiệm về dòng hạt chảy qua lỗ, tổng kết thành một công thức thực nghiệm mang tên Beverloo vào giữa thế kỷ 20, cho thấy lưu lượng chủ yếu phụ thuộc kích thước lỗ, kích thước hạt và mật độ hạt, gần như không phụ thuộc độ cao lớp hạt phía trên. Lỗ to gấp đôi thì lưu lượng tăng nhiều hơn gấp đôi, khoảng theo lũy thừa hai rưỡi của đường kính lỗ.
Cuối cùng vẫn có chút lệch. Ngay khi bầu trên gần cạn, hình phễu của lớp cát và va chạm của hạt làm dòng chảy hơi biến động. Độ ẩm, tĩnh điện và việc hạt mòn dần qua nhiều năm cũng đổi tốc độ. Vì vậy một chiếc đồng hồ cát cũ hiếm khi đúng như lúc mới làm.
Thí nghiệm nhỏ: tự thấy cát chảy đều còn nước chảy chậm dần
Bạn có thể kiểm chứng điều trên bằng hai chai nhựa trong cùng cỡ, một ít cát khô đã rây (hoặc muối hạt mịn đã sấy khô), nước và đồng hồ bấm giờ trên điện thoại. Thí nghiệm hợp với một buổi học khoa học ở nhà cho trẻ từ mười tuổi.
- Khoan lỗ cùng đường kính, khoảng ba đến bốn milimét, ở nắp hai chai.
- Đổ vào chai thứ nhất cát khô đến gần đầy, chai thứ hai nước đến cùng độ cao. Đánh dấu bằng bút lông năm vạch cách đều nhau trên thân mỗi chai.
- Lật ngược hai chai cùng lúc trên hai chiếc cốc. Ghi lại thời điểm mặt cát và mặt nước đi qua từng vạch.
- So sánh: với nước, khoảng thời gian giữa hai vạch liên tiếp dài dần về cuối; với cát, các khoảng gần như bằng nhau, chỉ lệch ở đoạn cuối khi cát còn ít.
- Thử thêm: đổi sang lỗ to gấp đôi và đo thời gian cát chảy hết. Bạn sẽ thấy thời gian giảm nhiều hơn một nửa, đúng như quy luật lưu lượng tăng nhanh theo cỡ lỗ.
- Cuối cùng, làm ẩm cát một chút rồi thử lại: dòng chảy sẽ ngắt quãng hoặc tắc hẳn, giải thích vì sao thợ xưa phải sấy và hàn kín bầu.
Kết quả đo tay sẽ không đẹp như sách, vì mắt đọc vạch có sai số và mặt cát lõm hình phễu. Nhưng xu hướng thì rõ, và đó là thứ người ta muốn trẻ nhìn thấy tận mắt.
Không chỉ là cát: những thứ người ta đã cho vào bầu thủy tinh
Tên gọi là đồng hồ cát, nhưng thứ chảy bên trong không nhất thiết là cát sông hay cát biển. Cát tự nhiên có hạt góc cạnh, kích thước không đều, dễ kẹt ở cổ hẹp và làm mờ thủy tinh vì cọ xát. Các tài liệu cổ về làm đồng hồ cát ở châu Âu nhắc đến nhiều công thức khác: bột vỏ trứng nung, bột đá cẩm thạch nghiền mịn, bột oxit chì hoặc thiếc, tất cả được rây kỹ và nung khô.
Yêu cầu chung với vật liệu là hạt tròn, đều, cứng vừa đủ để không vỡ vụn, và thật khô. Hạt ẩm dính vào nhau tạo vòm che cổ hẹp, làm dòng chảy ngừng giữa chừng; vì vậy thợ làm đồng hồ cát xưa phải sấy vật liệu và hàn kín bầu. Ngày nay, đồng hồ cát chất lượng tốt thường dùng hạt thủy tinh nhỏ đều do máy sản xuất, cho dòng chảy mượt và ít mòn.
Một chi tiết kỹ thuật khác là cổ hẹp. Thời đầu, hai bầu thường được thổi riêng rồi nối với nhau bằng một miếng kim loại có lỗ, quấn chỉ và bôi sáp cho kín. Muốn chỉnh thời gian, thợ chỉ việc thêm hoặc bớt hạt rồi thử với một đồng hồ chuẩn. Về sau, kỹ thuật thổi thủy tinh cho phép làm cả hai bầu liền một khối, cổ hẹp đúc liền, kín hoàn toàn với hơi ẩm, nhưng đổi lại không còn chỉnh được lượng hạt.
Đồng hồ cát trên biển: đo tốc độ tàu và chia ca trực
Trên tàu buồm, đồng hồ nước không dùng được vì sóng làm mặt nước chao đảo, còn đồng hồ cơ thời trung đại quá to và quá nhạy với rung lắc. Đồng hồ cát thì khác: dòng hạt ít bị ảnh hưởng bởi chuyển động của tàu. Vì vậy nó trở thành dụng cụ đo thời gian chủ yếu trên biển trong nhiều thế kỷ.
Việc đầu tiên là chia ca. Đồng hồ cát nửa giờ được lật liên tục, mỗi lần lật người trực gõ chuông một tiếng; sau tám lần lật là hết bốn giờ, hết một ca gác. Tập quán gõ chuông theo nửa giờ này còn được giữ trong nghi thức của nhiều lực lượng hải quân đến hôm nay.
Việc thứ hai là đo tốc độ. Thủy thủ thả xuống nước một tấm gỗ buộc vào cuộn dây có thắt nút cách đều, rồi lật một đồng hồ cát nhỏ chạy chừng nửa phút. Khi cát chảy hết, họ đếm xem bao nhiêu nút đã trôi qua tay. Khoảng cách giữa các nút được tính sao cho số nút đếm được bằng tốc độ tàu theo đơn vị hải lý mỗi giờ. Đó là lý do đơn vị tốc độ trên biển trong tiếng Anh vẫn gọi là "knot", tức là nút.
Kết hợp tốc độ, hướng la bàn và thời gian, người hoa tiêu tính được tàu đã đi bao xa, theo hướng nào, một phương pháp gọi là dự đoán vị trí. Sai số của đồng hồ cát cộng dồn qua nhiều ngày là một trong những lý do các tàu xưa hay lệch vị trí, và là động lực cho cuộc tìm kiếm đồng hồ đi biển chính xác ở thế kỷ 18.
Những chiếc đồng hồ cát quen thuộc và khoảng thời gian chúng đo
Mỗi khoảng thời gian gắn với một công việc. Bảng dưới liệt kê một số cách dùng phổ biến; thời gian ghi là thời gian danh nghĩa, đồng hồ thật có thể lệch một chút.
| Khoảng thời gian | Công việc gắn với nó | Ghi chú |
|---|---|---|
| Khoảng nửa phút | Đo tốc độ tàu bằng dây thắt nút | Thường gọi là đồng hồ đo tốc độ |
| 3 phút | Luộc trứng lòng đào, đánh răng, hãm trà | Loại phổ biến nhất trong bếp và nhà tắm |
| 5–10 phút | Thuyết trình ngắn, lượt nói trong buổi tranh luận ở lớp | Người nói thấy được thời gian còn lại |
| 30 phút | Chia ca trực trên tàu, gõ chuông nửa giờ | Tám lần lật là một ca bốn giờ |
| 1 giờ | Bài giảng, phiên họp, buổi đọc sách | Đồng hồ cát lớn, thường để trên bàn |
Ưu điểm chung của đồng hồ cát trong những việc này là ai cũng nhìn thấy thời gian còn lại mà không cần đọc số. Đó cũng là lý do giáo viên, người điều phối cuộc họp và cả nhà trị liệu cho trẻ nhỏ vẫn thích dùng nó.
Từ dụng cụ đến biểu tượng
Khi đồng hồ cơ, rồi đồng hồ quả lắc, rồi đồng hồ thạch anh lần lượt lấy đi các công việc đo thời gian chính xác, đồng hồ cát lui về những việc nhỏ trong nhà. Nhưng hình dáng của nó thì lại đi xa hơn bao giờ hết. Trong nghệ thuật châu Âu, đồng hồ cát từ lâu là hình ảnh của thời gian trôi và của đời người hữu hạn, hay xuất hiện trong tranh tĩnh vật và trên bia mộ.
Thời máy tính, nó trở thành biểu tượng của việc chờ đợi: con trỏ hình đồng hồ cát cho người dùng biết máy đang bận. Trên điện thoại, ký hiệu đồng hồ cát xuất hiện ở chức năng hẹn giờ, ở những ưu đãi sắp hết hạn, ở những tin nhắn tự huỷ. Người ta nhận ra hình dáng ấy ngay lập tức, kể cả những người chưa từng cầm một chiếc thật.
Ở góc nhìn của người đo lường, đồng hồ cát dạy một bài học khác: muốn đo đều, đôi khi không cần cơ cấu phức tạp mà cần chọn đúng vật liệu. Một nắm hạt khô, tròn, đều, chảy qua một cái lỗ đúng cỡ, tự nó đã có một nhịp ổn định mà nước phải nhờ đến cả hệ thống bình bậc thang mới có được.
Câu hỏi thường gặp
Có thể tự hiệu chỉnh một chiếc đồng hồ cát không?
Với loại hai bầu nối bằng nút hoặc vòng kim loại tháo được, bạn có thể thêm hoặc bớt hạt rồi thử với đồng hồ điện thoại cho đến khi đúng. Phần lớn đồng hồ cát hiện nay được hàn liền một khối nên không mở được. Khi đó bạn chỉ có thể ghi lại thời gian thực của nó, ví dụ chạy hai phút năm mươi giây, và dùng theo con số đó.
Vì sao đồng hồ cát chạy chậm dần sau nhiều năm?
Hạt cọ xát vào nhau và vào cổ thủy tinh qua hàng nghìn lần lật, mòn tròn dần và sinh ra bụi rất mịn. Bụi mịn cùng hơi ẩm lọt vào làm hạt dễ dính, có thể làm dòng chảy chậm hoặc ngắt quãng. Cổ thủy tinh cũng có thể bị mài rộng ra một chút, làm đồng hồ chạy nhanh hơn. Hai hiệu ứng ngược chiều này khiến mỗi chiếc lão hoá một kiểu.
Đồng hồ cát có chạy được trên tàu vũ trụ không?
Không theo cách thông thường, vì dòng hạt cần trọng lực kéo xuống. Trong môi trường gần như không trọng lượng, hạt sẽ lơ lửng hoặc dính vào thành bầu. Ngược lại, trên một hành tinh có trọng lực khác Trái Đất, đồng hồ cát vẫn chạy nhưng với tốc độ khác, vì lưu lượng hạt phụ thuộc vào gia tốc trọng trường.
Chuyện đồng hồ cát có từ thời Ai Cập cổ đại có đúng không?
Đây là thông tin hay gặp trên mạng nhưng thiếu bằng chứng. Các nhà sử học về đo thời gian chưa tìm thấy hiện vật hay mô tả đáng tin cậy nào về đồng hồ cát trước thời trung đại châu Âu. Những bằng chứng chắc chắn sớm nhất thuộc về thế kỷ 14. Có thể dạng sơ khai đã có trước đó, nhưng hiện chưa thể khẳng định.
Vì sao đồng hồ cát hay dùng cho trẻ nhỏ?
Trẻ nhỏ chưa đọc được số và chưa có cảm nhận về độ dài của một phút. Nhìn cát vơi dần, trẻ thấy được thời gian như một lượng vật chất đang giảm, dễ hiểu hơn nhiều so với con số trên màn hình. Vì vậy nhiều gia đình dùng đồng hồ cát ba phút khi tập cho trẻ đánh răng, hoặc dùng loại năm phút để báo trước lúc chuyển sang việc khác.
Đồng hồ cát và đồng hồ hẹn giờ điện tử, cái nào chính xác hơn?
Đồng hồ hẹn giờ điện tử dùng tinh thể thạch anh, sai số thường chỉ vài giây trong nhiều ngày, nên chính xác hơn hẳn. Đồng hồ cát có thể lệch vài giây đến vài chục giây tùy chất lượng, độ ẩm và tuổi. Bù lại, nó không cần pin, không phát tiếng, nhìn là biết còn bao lâu, và không làm phân tâm như một màn hình sáng.