Đồng hồ nước là dụng cụ đo thời gian bằng lượng nước chảy ra khỏi hoặc chảy vào một chiếc bình qua một lỗ nhỏ. Đọc mực nước trên thang vạch, người ta biết đã trôi qua bao lâu. Khác với đồng hồ mặt trời, nó chạy được cả ban đêm lẫn ngày mưa, trong nhà lẫn ngoài trời, nên trong hơn ba nghìn năm nó là "đồng hồ trong nhà" của Ai Cập, Babylon, Hy Lạp, La Mã, Trung Hoa và nhiều vùng khác.
Cái khó của đồng hồ nước nằm ở chỗ nước không chịu chảy đều: bình càng vơi, nước chảy càng chậm. Toàn bộ lịch sử của dụng cụ này là chuỗi những cách khắc phục chuyện đó, và đi đến cuối chuỗi ấy là những cỗ máy thiên văn cao như toà nhà, chạy bằng sức nước, với bộ phận điều tốc mà về nguyên lý đã gần với đồng hồ cơ. Bài này kể lại hành trình đó và giải thích vật lý đằng sau từng bước.
Chiếc bình rỉ nước đầu tiên
Đồng hồ nước còn nguyên vẹn cổ nhất mà giới khảo cổ biết là một chiếc bình đá tìm thấy ở khu đền Karnak, Ai Cập, thường được xác định niên đại vào thời pharaoh Amenhotep III, khoảng thế kỷ 14 trước Công nguyên. Chiếc bình có một lỗ nhỏ gần đáy, mặt trong khắc các thang vạch cho từng tháng. Nước được đổ đầy lúc chiều tối, rồi mực nước tụt dần cho biết đêm đã trôi qua bao nhiêu phần.
Điều đáng chú ý là thành bình không đứng thẳng mà loe ra phía trên, giống một cái chậu hình nón cụt. Đây không phải để trang trí. Khi mực nước cao, áp lực lớn, nước chảy nhanh; phần trên bình rộng hơn nên cùng lượng nước chảy ra thì mực nước chỉ hạ một chút. Khi mực nước thấp, nước chảy chậm, phần dưới bình hẹp nên mực nước lại hạ đủ nhanh. Hình dáng loe làm cho mực nước hạ gần đều theo thời gian. Người Ai Cập không có công thức vật lý cho chuyện này; họ tìm ra bằng thử và sửa.
Các thang vạch khác nhau cho từng tháng cũng cho thấy họ dùng kiểu giờ theo mùa: đêm mùa đông dài hơn đêm mùa hè, nên mỗi "giờ đêm" mùa đông phải ứng với nhiều nước hơn.
Hai kiểu đồng hồ nước và vật lý của dòng chảy
Kiểu chảy ra. Nước chảy khỏi một bình qua lỗ đáy, người ta đọc mực nước còn lại. Đơn giản, nhưng tốc độ chảy phụ thuộc chiều cao cột nước. Theo một định luật mà nhà khoa học Ý Torricelli nêu ra vào thế kỷ 17, vận tốc nước phun ra tỷ lệ với căn bậc hai của chiều cao mực nước. Cột nước cao gấp bốn thì nước chảy nhanh gấp đôi, nên bình hình trụ thẳng không cho thang vạch đều.
Kiểu chảy vào. Nước nhỏ giọt từ một bình trên xuống một bình dưới, người ta đọc mực nước dâng lên ở bình dưới, thường bằng một cái phao có gắn que chỉ. Kiểu này dễ đọc hơn và cho phép gắn thêm cơ cấu chuyển động theo phao.
Mấu chốt là giữ mực nước bình trên không đổi. Nếu bình cấp nước luôn đầy đến cùng một mức thì dòng nhỏ giọt xuống bình dưới có tốc độ ổn định, mực nước bình dưới dâng đều. Người xưa làm điều đó bằng một lỗ tràn (nước thừa chảy đi), bằng nhiều bình xếp bậc thang để mỗi bình làm phẳng dao động của bình trên, hoặc bằng một van phao tự đóng mở.
Những gì vẫn gây sai số. Nhiệt độ làm nước đặc hay loãng hơn, nên đêm lạnh nước chảy chậm hơn đêm nóng một chút. Cặn bẩn, rêu, muối khoáng bám làm lỗ nhỏ dần. Bụi rơi vào bình, nước bay hơi. Vì vậy đồng hồ nước luôn cần người trông coi và thường xuyên được chỉnh lại theo Mặt Trời hoặc các vì sao.
Người Hy Lạp: kẻ trộm nước và nhà cơ khí Alexandria
Người Hy Lạp gọi đồng hồ nước là klepsydra, ghép từ hai chữ nghĩa là "trộm" và "nước", vì nước cứ lặng lẽ biến khỏi bình. Ở Athens cổ, những chiếc bình rỉ nước đơn giản được dùng tại toà án để giới hạn thời gian phát biểu của mỗi bên: lời nói kéo dài đúng bằng một bình nước. Một số chiếc bình đất nung dùng vào việc này đã được tìm thấy trong các cuộc khai quật ở Athens. Cách nói "thời gian của bạn hết rồi" ở toà án thời ấy theo nghĩa đen là nước đã cạn.
Bước nhảy về kỹ thuật thường được gắn với Ctesibius ở Alexandria, sống vào khoảng thế kỷ 3 trước Công nguyên, một nhà cơ khí mà các tác giả cổ như Vitruvius còn nhắc tới. Theo các mô tả còn lại, đồng hồ của ông dùng nguồn nước giữ mực ổn định, một cái phao nâng dần theo mực nước bình nhận, và cái phao ấy đẩy một hình người nhỏ chỉ vào cột giờ. Để chỉ giờ theo mùa, cột giờ có thể xoay hoặc thay vạch theo tháng.
Ý nghĩa của những cải tiến này lớn hơn chiếc đồng hồ: đó là một trong những ví dụ sớm nhất về cơ cấu tự điều chỉnh, tức một bộ phận tự đo sai lệch và tự sửa — van phao giữ mực nước không cần người canh. Cùng nguyên lý ấy, hai nghìn năm sau, nằm trong bồn cầu nhà bạn.
Lậu khắc phương Đông và những cỗ máy thiên văn
Ở Trung Hoa, đồng hồ nước gọi là lậu khắc: "lậu" là rỉ, "khắc" là vạch khắc trên que phao. Hệ thống phổ biến chia một ngày đêm thành 100 khắc, nên mỗi khắc dài khoảng 14 phút rưỡi theo cách tính bây giờ. Các triều đại phương Bắc duy trì cơ quan chuyên trông coi lậu khắc để báo giờ cho kinh thành, đánh trống, gõ chuông theo canh. Ở Việt Nam, chữ "khắc" còn sống trong tiếng nói hằng ngày, như "một khắc" hay "khắc khoải", là dấu vết của hệ đo này; còn hiện vật đồng hồ nước của các triều đại nước ta thì tư liệu công bố rộng rãi không nhiều, nên khó nói chi tiết.
Đỉnh điểm kỹ thuật của dòng đồng hồ nước phương Đông là tháp thiên văn do Tô Tụng và cộng sự xây ở kinh đô nhà Tống vào cuối thế kỷ 11. Đó là một toà tháp nhiều tầng, trên đỉnh đặt hỗn thiên nghi để quan sát sao, bên trong có quả cầu thiên văn tự quay, và các tầng dưới có hình nhân xuất hiện báo giờ. Toàn bộ chạy bằng một bánh xe lớn có nhiều gầu, nước rót vào từng gầu; khi gầu đủ nặng, một cơ cấu cân bằng mới nhả cho bánh xe quay một nấc rồi khoá lại.
Cơ cấu "nhả một nấc rồi khoá" ấy chính là một dạng bộ thoát — bộ phận biến một nguồn năng lượng liên tục thành những bước đều đặn. Đồng hồ cơ châu Âu ra đời hai thế kỷ sau dùng bộ thoát chạy bằng quả nặng thay vì nước. Vì vậy các nhà sử học khoa học hay xếp tháp của Tô Tụng vào khúc chuyển giữa đồng hồ nước và đồng hồ cơ, dù chưa có bằng chứng rằng châu Âu học trực tiếp từ đó.
Ở thế giới Trung Đông thời trung đại, các nhà cơ khí cũng làm những đồng hồ nước công phu có hình người, chim, chuông tự động. Cuốn sách về các thiết bị cơ khí của al-Jazari, hoàn thành đầu thế kỷ 13, mô tả nhiều chiếc như vậy kèm hình vẽ, và là nguồn tư liệu quý cho lịch sử máy móc.
Những hiểu lầm thường gặp về đồng hồ nước
"Đồng hồ nước là đồ thô sơ, chỉ đoán giờ áng chừng." Những chiếc đơn giản thì đúng là áng chừng, nhưng các hệ thống nhiều bình bậc thang có van phao và người trông coi thường xuyên cho phép triều đình phương Đông duy trì việc báo giờ, báo canh cho cả một kinh thành trong nhiều thế kỷ. Độ chính xác thua đồng hồ quả lắc về sau, song đủ cho nhu cầu của xã hội thời ấy.
"Đồng hồ nước chỉ đo giờ." Nhiều chiếc dùng để đo một khoảng thời gian xác định chứ không cho biết giờ trong ngày: thời gian phát biểu ở toà, một ca gác, một lượt tưới ruộng chia nước theo lượt. Ở một số vùng khô hạn, người ta dùng bát có lỗ thả nổi trên nước, bát chìm là hết lượt, để chia nước tưới công bằng giữa các hộ.
"Người xưa không biết nước chảy chậm dần." Hình dáng loe của bình Karnak và các bình bậc thang cho thấy họ biết rất rõ, chỉ là chưa có công thức để mô tả. Công thức chỉ đến với Torricelli ở thế kỷ 17, khi đồng hồ nước đã nhường chỗ cho đồng hồ cơ.
"Đồng hồ nước biến mất vì người ta tìm ra thứ chính xác hơn." Lý do thực tế không chỉ là độ chính xác. Ở xứ lạnh nước đóng băng; ở mọi nơi nước bay hơi, đóng cặn, cần người canh suốt ngày đêm. Một đồng hồ quả nặng chỉ cần lên dây mỗi ngày một lần, đó là ưu thế về chi phí vận hành ngay cả khi độ chính xác ban đầu chưa hơn.
Đồng hồ nước so với các cách đo giờ cùng thời
Đặt cạnh các công cụ khác, ta thấy vì sao đồng hồ nước sống lâu đến vậy, và vì sao cuối cùng nó vẫn bị thay thế.
| Công cụ | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|
| Đồng hồ mặt trời | Không cần chăm sóc, tự đúng theo Mặt Trời | Vô dụng ban đêm và ngày nhiều mây |
| Đồng hồ nước | Chạy cả ngày lẫn đêm, trong nhà, làm được cơ cấu báo giờ | Cần người trông, sai theo nhiệt độ, cặn bẩn, nước đóng băng ở xứ lạnh |
| Nhang, nến có vạch | Rẻ, mang theo được, dùng ban đêm | Cháy nhanh chậm tùy gió và chất liệu, độ chính xác thấp |
| Đồng hồ cát | Không đóng băng, không bay hơi, dùng được trên tàu thuyền | Chỉ đo khoảng ngắn, phải lật liên tục |
| Đồng hồ cơ dùng quả nặng | Chạy đều, ít phụ thuộc thời tiết | Ban đầu sai nhiều, đắt, cần thợ giỏi |
Ở châu Âu khí hậu lạnh, nước đóng băng mùa đông là một nhược điểm thật sự, và đó là một trong những lý do đồng hồ cơ dùng quả nặng được ưa chuộng ở đó. Ở những vùng ấm hơn, đồng hồ nước còn được dùng thêm một thời gian dài.
Di sản của đồng hồ nước trong đời sống hôm nay
Đồng hồ nước biến mất khỏi đời sống thường ngày, nhưng ý tưởng của nó không biến mất. Chiếc bình có lỗ nhỏ là tổ tiên của mọi thiết bị định lượng bằng dòng chảy: bình nhỏ giọt trong phòng thí nghiệm, cách tính lưu lượng qua lỗ trong thủy lực, đến cả chiếc phễu lọc cà phê phin mà người Việt quen thuộc — nước chảy chậm dần khi mực nước trong phin hạ, đúng như những gì người Ai Cập đã quan sát.
Van phao giữ mực nước không đổi, thứ Ctesibius dùng để làm đều dòng chảy, ngày nay có trong bồn cầu, bồn chứa nước mái nhà, bộ chế hòa khí của động cơ đời cũ. Bánh xe gầu nước nhả từng nấc của Tô Tụng là anh em họ hàng với bộ thoát trong đồng hồ cơ, và qua đó với mọi cỗ máy biến chuyển động liên tục thành nhịp đều.
Một bài học nữa đến từ cách người xưa sống chung với sai số. Họ biết đồng hồ nước sai theo mùa, theo nhiệt, theo cặn, nên đặt ra chế độ đối chiếu: chỉnh bằng Mặt Trời ban ngày, bằng sao ban đêm, ghi chép vào sổ. Chính thói quen đối chiếu giữa nhiều nguồn đo ấy về sau trở thành nền tảng của nghề đo lường hiện đại, nơi đồng hồ nguyên tử của các nước vẫn được so chéo với nhau để ra một giờ chung.
Câu hỏi thường gặp
Đồng hồ nước có chính xác bằng đồng hồ mặt trời không?
Về ngắn hạn, đồng hồ nước tốt có thể đo các khoảng như một giờ khá đều, nhưng qua một ngày đêm nó dễ trôi đi nhiều phút hoặc hơn do nhiệt độ, cặn và cách đổ nước. Đồng hồ mặt trời tự đúng theo Mặt Trời mỗi ngày nhưng không chạy ban đêm. Vì vậy người xưa dùng cả hai, lấy đồng hồ mặt trời để chỉnh đồng hồ nước.
Vì sao gọi là clepsydra?
Từ này mượn từ tiếng Hy Lạp, ghép hai thành tố nghĩa là trộm và nước, ám chỉ việc nước lặng lẽ biến khỏi bình qua lỗ nhỏ. Ban đầu tên gọi chỉ những chiếc bình rỉ nước đơn giản ở Athens, sau mở rộng thành tên chung cho mọi loại đồng hồ nước trong các ngôn ngữ châu Âu và trong sách lịch sử khoa học.
Một khắc trong lậu khắc dài bao lâu?
Trong hệ phổ biến chia ngày đêm thành 100 khắc, mỗi khắc tương đương khoảng 14,4 phút ngày nay. Qua các thời kỳ, có lúc người ta đổi số khắc để khớp với 12 canh giờ, nên độ dài khắc trong sách cổ không phải lúc nào cũng giống nhau. Khi đọc văn bản xưa, nên xem văn bản thuộc thời nào trước khi quy đổi.
Có thể tự làm một chiếc đồng hồ nước để dạy trẻ không?
Được, và đây là một bài thực hành tốt. Dùng hai chai nhựa trong, đục một lỗ nhỏ ở nắp chai trên, cho nước nhỏ giọt xuống chai dưới, rồi đánh dấu mực nước theo từng năm phút bằng đồng hồ điện thoại. Trẻ sẽ tự thấy vạch không đều nhau khi chai trên vơi dần, và từ đó hiểu vì sao người xưa phải nghĩ cách giữ mực nước không đổi.
Vì sao đồng hồ cơ thay thế đồng hồ nước?
Đồng hồ cơ dùng quả nặng không đóng băng, không bay hơi, không bám cặn, và có thể đánh chuông báo giờ cho cả một thị trấn. Ban đầu nó chưa chắc chính xác hơn, nhưng dễ bảo trì hơn ở khí hậu lạnh và dễ làm to. Đến khi có quả lắc vào thế kỷ 17, độ chính xác của đồng hồ cơ bỏ xa đồng hồ nước.