Đồng hồ thạch anh giữ giờ nhờ một mẩu tinh thể thạch anh nhỏ được cắt thành hình âm thoa, rung đều đặn 32.768 lần mỗi giây khi có dòng điện kích thích. Một mạch điện tử đếm các dao động ấy, cứ đủ 32.768 lần thì phát ra một xung, đẩy kim giây nhích một bước hoặc làm con số trên màn hình đổi. Chiếc đồng hồ treo tường giá rẻ nhất trong nhà bạn, chiếc lò vi sóng, chiếc máy tính, điện thoại — đều đếm thời gian theo cách này.
Trước khi thạch anh xuất hiện, độ chính xác cao là đặc quyền của những chiếc đồng hồ quả lắc đắt tiền đặt trong hầm đài thiên văn. Thạch anh đưa độ chính xác cỡ vài giây mỗi tuần vào túi áo của tất cả mọi người, với giá vài viên pin. Bài này giải thích vì sao một hòn đá lại biết rung, vì sao lại là con số 32.768, và vì sao chiếc đồng hồ thạch anh nhà bạn vẫn có ngày chạy nhanh, ngày chạy chậm.
Hiệu ứng áp điện: hòn đá biết phát điện và biết cử động
Năm 1880, hai anh em nhà vật lý người Pháp Pierre và Jacques Curie phát hiện ra rằng khi ép một số tinh thể, trong đó có thạch anh, trên bề mặt tinh thể xuất hiện điện tích. Hiện tượng ngược lại được dự đoán bằng lý thuyết ngay sau đó và cũng được hai ông xác nhận: đặt một điện áp lên tinh thể thì nó biến dạng nhẹ. Hiện tượng này gọi là hiệu ứng áp điện.
Ghép hai chiều lại, ta có một vật vừa là lò xo cơ học vừa là linh kiện điện. Một mẩu thạch anh được cắt theo hình dạng và hướng tinh thể phù hợp có một tần số rung tự nhiên, giống như một chiếc âm thoa có một nốt riêng. Khi được nối vào một mạch khuếch đại, tinh thể rung, sinh ra điện áp xoay chiều, mạch khuếch đại điện áp ấy rồi đưa trở lại tinh thể để duy trì dao động. Kết quả là một nguồn dao động có tần số rất ổn định, vì tần số do kích thước và độ cứng của tinh thể quyết định chứ không do mạch điện.
Thạch anh được chọn vì nhiều lý do: rẻ, có sẵn trong tự nhiên và tổng hợp được, cứng, bền hoá học, ít mất năng lượng khi rung nên dao động "trong" và ổn định, và tần số ít thay đổi theo nhiệt độ nếu cắt đúng hướng. Hiệu ứng áp điện đã được ứng dụng trong các thiết bị sóng âm dưới nước từ thời Chiến tranh thế giới thứ nhất và trong máy phát vô tuyến trước khi đến với đồng hồ.
Từ phòng thí nghiệm đến cổ tay: các mốc chính
1927: chiếc đồng hồ thạch anh đầu tiên. Warren Marrison và J. W. Horton tại phòng thí nghiệm của Bell ở Mỹ chế tạo đồng hồ đầu tiên dùng dao động thạch anh làm chuẩn. Đó là một thiết bị to như một tủ, đặt trong phòng có nhiệt độ ổn định, dùng làm chuẩn tần số cho hệ thống điện thoại.
Thập niên 1930–1940: soán ngôi quả lắc. Các viện đo lường và đài thiên văn dần chuyển từ đồng hồ quả lắc chính xác nhất sang đồng hồ thạch anh. Nhờ chúng, các nhà khoa học lần đầu đo được rằng Trái Đất tự quay không hoàn toàn đều, ngày dài ngắn lệch nhau những phần nghìn giây theo mùa.
1969: đồng hồ đeo tay thạch anh thương mại đầu tiên. Cuối năm 1969, một nhà sản xuất Nhật Bản đưa ra thị trường chiếc đồng hồ đeo tay thạch anh đầu tiên, giá ngang một chiếc ô tô nhỏ. Cùng giai đoạn, các hãng Thụy Sĩ cũng phát triển máy thạch anh riêng.
Thập niên 1970–1980: thạch anh phổ cập. Mạch tích hợp rẻ đi nhanh, giá đồng hồ thạch anh giảm mạnh, đồng hồ điện tử hiển thị số trở thành món đồ phổ biến. Ngành đồng hồ cơ truyền thống chịu một cú sốc lớn, các nhà sử học kinh tế thường gọi là "khủng hoảng thạch anh".
Vì sao lại là 32.768
Con số nghe lạ này thật ra rất tròn trịa trong ngôn ngữ của mạch điện tử. 32.768 bằng 2 mũ 15. Một mạch chia đôi tần số đơn giản (gọi là trigơ) giảm tần số đi một nửa; nối 15 trigơ liên tiếp, tần số 32.768 Hz còn đúng 1 Hz, tức một xung mỗi giây.
| Sau số tầng chia đôi | Tần số còn lại | Ghi chú |
|---|---|---|
| 0 | 32.768 Hz | Tần số rung của tinh thể |
| 5 | 1.024 Hz | |
| 10 | 32 Hz | |
| 14 | 2 Hz | Một số máy dùng để làm kim trôi mượt hơn |
| 15 | 1 Hz | Một xung mỗi giây, đẩy kim giây |
Vì sao không chọn tần số cao hơn cho chính xác hơn? Tần số cao thì tinh thể nhỏ hơn và mạch tốn điện hơn, vì mạch tiêu thụ năng lượng mỗi lần đảo trạng thái. Tần số thấp hơn thì tinh thể to ra, khó đặt vừa trong đồng hồ đeo tay. 32.768 Hz là điểm cân bằng: tinh thể hình âm thoa dài vài milimét, mạch chạy hàng năm trời với một viên pin cúc áo, và tần số nằm trên ngưỡng tai người nghe được nên không gây tiếng rít.
Bên trong một chiếc đồng hồ treo tường thạch anh
Nếu tháo nắp sau một chiếc đồng hồ treo tường dùng pin, bạn thấy một hộp nhựa nhỏ gọi là máy. Bên trong có bốn phần: viên pin, một bảng mạch nhỏ có chip và tinh thể thạch anh hình trụ bọc kim loại, một cuộn dây với một nam châm vĩnh cửu nhỏ, và hệ bánh răng nhựa.
Mỗi giây, chip gửi một xung điện ngắn qua cuộn dây, đảo chiều mỗi lần. Từ trường đẩy nam châm hình đĩa quay nửa vòng, bánh răng giảm tốc biến nửa vòng ấy thành một bước nhích của kim giây. Kiểu động cơ này gọi là động cơ bước Lavet, được một kỹ sư người Pháp nghĩ ra từ những năm 1930 và gần như mọi đồng hồ kim chạy pin đều dùng.
Loại kim trôi, quảng cáo là "không tiếng tích tắc", dùng xung dày hơn nhiều, có máy dùng 8 hoặc 16 xung mỗi giây, khiến kim giây trông như lướt đều. Nó êm hơn, hợp phòng ngủ, đổi lại tốn pin hơn một chút.
Còn đồng hồ hiển thị số thì không có cuộn dây và bánh răng; mạch đếm xung trực tiếp và đổi các đoạn sáng trên màn hình. Trong điện thoại và máy tính, một tinh thể 32.768 Hz tương tự vẫn giữ giờ khi máy tắt, còn những tinh thể tần số cao hơn nhiều điều khiển nhịp xử lý.
Vì sao đồng hồ thạch anh vẫn chạy sai
Nhiệt độ. Tinh thể âm thoa có tần số chuẩn nhất ở khoảng 25 độ C, gần nhiệt độ cổ tay. Lạnh hơn hay nóng hơn, nó đều rung chậm đi, và lệch tăng nhanh theo bình phương độ chênh nhiệt. Một chiếc đồng hồ treo ở hiên nhà mùa đông miền Bắc có thể chậm hơn chiếc treo trong phòng.
Sai số chế tạo. Mỗi tinh thể được cắt và hiệu chỉnh trong dung sai cho phép, không chiếc nào đúng tuyệt đối 32.768 Hz. Đồng hồ treo tường phổ thông thường sai cỡ vài giây đến khoảng hai mươi giây mỗi tháng; nhà sản xuất thường ghi sai số trong sách hướng dẫn.
Lão hoá. Tinh thể và lớp bọc thay đổi rất chậm theo năm tháng, làm tần số trôi dần, thường nhiều hơn trong năm đầu.
Pin yếu. Khi pin sắp hết, động cơ bước không còn đủ lực đẩy kim, nhất là lúc kim giây đi lên từ số 6 tới số 12 phải chống lại trọng lực. Kim có thể nhích tại chỗ, lùi lại hoặc dừng hẳn ở khoảng số 8–9 — dấu hiệu quen thuộc để thay pin.
Giải pháp. Đồng hồ cao cấp có mạch bù nhiệt đo nhiệt độ và hiệu chỉnh; một số đồng hồ nhận sóng vô tuyến từ các trạm phát giờ chuẩn ở châu Âu, Mỹ, Nhật Bản để tự chỉnh mỗi đêm. Điện thoại thì tự đồng bộ giờ qua mạng di động hoặc qua internet.
Thạch anh nhân tạo: tinh thể được nuôi chứ không đào lên
Thạch anh tự nhiên có nhiều, nhưng hiếm khi đủ trong và đồng đều để cắt thành bộ dao động. Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, nhu cầu tinh thể cho máy vô tuyến tăng vọt, các nước phải tìm nguồn thạch anh tự nhiên chất lượng cao, và điều đó thúc đẩy nghiên cứu nuôi tinh thể nhân tạo. Đến nửa sau thế kỷ 20, phần lớn thạch anh dùng cho điện tử là thạch anh nuôi.
Phương pháp phổ biến gọi là thủy nhiệt. Trong một nồi thép rất dày chịu áp suất cao, người ta đặt mảnh vụn thạch anh ở đáy và treo những lát tinh thể mồi ở phần trên, rồi đổ dung dịch kiềm vào. Đáy nồi được giữ nóng hơn phần trên. Ở đáy, thạch anh hoà tan vào dung dịch; dòng đối lưu mang dung dịch lên vùng mát hơn, nơi thạch anh kết tinh trở lại trên các lát mồi. Sau nhiều tuần đến vài tháng, lát mồi lớn thành những thỏi tinh thể đều đặn.
Thỏi tinh thể được cắt theo những góc rất chính xác so với các trục tinh thể, vì tần số và độ nhạy nhiệt của bộ dao động phụ thuộc mạnh vào hướng cắt. Tinh thể âm thoa cho đồng hồ được tạo hình bằng kỹ thuật khắc tương tự cách làm chip, rồi hiệu chỉnh tần số bằng cách bóc bớt hoặc phủ thêm lớp kim loại mỏng trên hai nhánh. Cả công đoạn ấy để có một linh kiện bán với giá chỉ vài đồng lẻ.
Mấy hiểu lầm thường gặp về đồng hồ thạch anh
"Đồng hồ thạch anh thì không cần bảo dưỡng." Máy thạch anh ít cần chăm sóc hơn máy cơ nhiều, nhưng pin cạn để lâu trong máy có thể rỉ dung dịch, làm hỏng mạch. Khi không dùng một thời gian dài, nên tháo pin ra.
"Kim trôi là đồng hồ cơ." Kim giây lướt đều không còn là dấu hiệu chắc chắn của máy cơ, vì nhiều máy thạch anh cũng làm được như vậy bằng cách chia nhỏ xung. Muốn biết chắc, cần xem máy hoặc thông số của nhà sản xuất.
"Đồng hồ thạch anh càng đắt càng chính xác." Giá thường phản ánh vỏ, mặt kính, thiết kế và thương hiệu nhiều hơn bộ máy. Độ chính xác cao thật sự đến từ bù nhiệt, tinh thể được tuyển chọn, hoặc tự chỉnh theo sóng vô tuyến hay mạng — những tính năng có thể có ở cả đồng hồ giá vừa phải.
Thạch anh đã thay đổi cách con người sống với thời gian
Trước thạch anh, một chiếc đồng hồ chính xác là vật đắt tiền, cần lên dây, cần thợ bảo dưỡng. Đúng giờ là chuyện của người có điều kiện, hoặc của nhà ga, bưu điện, nơi có đồng hồ chuẩn. Thạch anh làm cho độ chính xác trở thành thứ rẻ tiền và có mặt khắp nơi. Hẹn nhau "đúng 7 giờ 15" trở thành chuyện bình thường của cả xã hội.
Nó còn đi vào những thứ ta ít nghĩ là đồng hồ. Mọi mạch điện tử cần nhịp — máy giặt đếm thời gian vắt, nồi cơm điện hẹn giờ nấu, máy tính đồng bộ hàng tỷ thao tác mỗi giây — phần lớn đều có một tinh thể thạch anh hoặc một linh kiện dao động tương tự làm nhạc trưởng. Ngành sản xuất tinh thể thạch anh nhân tạo cho điện tử là một ngành công nghiệp lớn, vì thạch anh tự nhiên không đủ tinh khiết và đồng đều.
Điều nghịch lý là khi thạch anh rẻ và chính xác đến thế, đồng hồ cơ lại sống sót ở một vị trí mới: món đồ của tay nghề, thẩm mỹ và ký ức. Người ta không mua một chiếc đồng hồ cơ vì nó chính xác hơn, mà vì thích nhìn những bánh răng tự chuyển động không cần pin.
Câu hỏi thường gặp
Đồng hồ thạch anh có cần chỉnh giờ định kỳ không?
Có, nếu bạn cần đúng tới từng phút. Với sai số vài giây đến vài chục giây mỗi tháng, sau một năm đồng hồ có thể lệch vài phút. Đồng hồ nhận sóng vô tuyến hoặc đồng bộ qua mạng thì tự chỉnh. Với đồng hồ thường, chỉnh vào dịp thay pin hoặc mỗi vài tháng là đủ cho sinh hoạt gia đình.
Vì sao kim giây của đồng hồ sắp hết pin hay dừng ở khoảng số 8 hoặc 9?
Đoạn từ số 6 lên số 12, kim giây phải đi ngược lại trọng lực, và đoạn khó nhất thường quanh số 8–9, nơi mô men do trọng lượng kim lớn nhất. Khi pin yếu, xung điện không đủ mạnh để đẩy kim qua đoạn này nên kim nhích tại chỗ hoặc dừng. Đây là dấu hiệu nên thay pin chứ chưa chắc máy hỏng.
Đồng hồ thạch anh có tiếng tích tắc không?
Loại kim nhảy từng giây có tiếng tách nhẹ do bánh răng và nam châm quay nửa vòng mỗi giây. Loại kim trôi dùng nhiều xung nhỏ mỗi giây nên gần như không có tiếng. Đồng hồ hiển thị số thì hoàn toàn im lặng. Âm thanh không đến từ tinh thể, vì tinh thể rung ở 32.768 Hz, cao hơn ngưỡng nghe của tai người.
Thạch anh trong đồng hồ có giống thạch anh trong đá trang trí không?
Về thành phần hoá học thì cùng là silic điôxit kết tinh. Nhưng tinh thể trong đồng hồ thường là thạch anh nhân tạo, nuôi trong nồi áp suất cao để có độ tinh khiết và cấu trúc đồng đều, rồi được cắt theo hướng tinh thể chính xác. Một khối thạch anh trang trí không thể dùng thay được vì nó không được cắt và hiệu chỉnh cho mục đích dao động.
Đồng hồ thạch anh có bị nam châm làm sai không?
Tinh thể thạch anh không bị ảnh hưởng bởi từ trường, nhưng động cơ bước bên trong dùng nam châm nhỏ và cuộn dây. Một nam châm mạnh đặt sát có thể làm kim dừng hoặc chạy sai trong lúc đó; bỏ nam châm ra thường đồng hồ chạy lại bình thường. Đồng hồ cơ thì nhạy với từ trường hơn, vì lò xo cân bằng bằng thép có thể bị nhiễm từ.
Con số 32.768 có liên quan gì đến tin học không?
Có mối liên hệ về toán: 32.768 là 2 mũ 15, một lũy thừa của hai, giống các con số quen thuộc trong tin học. Lý do chung là cả hai đều dùng mạch số làm việc theo hệ nhị phân. Với đồng hồ, chọn lũy thừa của hai giúp chia tần số xuống đúng một giây bằng chuỗi mạch chia đôi đơn giản, tiết kiệm điện.