Container vận tải biển hiện đại thường được tính mốc từ tháng 4 năm 1956, khi Malcom McLean, một chủ hãng xe tải ở Mỹ, cho con tàu chở dầu cải hoán Ideal X chở 58 thùng hàng bằng thép từ cảng Newark xuống Houston. Ý tưởng nhét hàng vào hộp không mới; cái mới là McLean coi cả chuỗi vận chuyển, từ xe tải, cảng đến tàu, như một hệ thống chỉ di chuyển một thứ duy nhất: chiếc hộp.
Trong vòng hơn hai chục năm sau đó, chiếc hộp thép ấy đã làm thay đổi cảng biển, nghề bốc vác, vị trí nhà máy và cả giá hàng hoá trên kệ. Bài này kể container ra đời thế nào, vì sao kích thước của nó phải chuẩn hoá trên toàn thế giới, cấu tạo khiến nó chồng được chín mười tầng trên tàu, và chiếc hộp đã đến Việt Nam ra sao.
Trước container: hàng rời và những ngày dài ở cảng
Trước thập niên 1960, hàng hoá đi biển chủ yếu theo lối hàng rời đóng kiện: bao gạo, thùng gỗ, kiện bông, thùng phuy, máy móc trong khung gỗ, mỗi kiện một hình dạng. Ở cảng, đội bốc vác khuân từng kiện từ xe xuống, móc lên lưới, cần cẩu nhấc qua mạn tàu, rồi dưới hầm tàu lại có người xếp từng kiện sao cho khít, không xô lệch khi tàu lắc. Đến cảng đích, mọi việc lặp lại theo chiều ngược.
Kiểu bốc xếp này chậm và tốn kém. Một con tàu có thể nằm ở cảng nhiều ngày chỉ để dỡ và nhận hàng, trong khi tàu chỉ kiếm ra tiền khi đang chạy. Hàng dễ bị vỡ, bị ướt và bị mất cắp trong lúc chuyển tay. Phần chi phí ở hai đầu cảng chiếm một tỉ lệ rất lớn trong tổng chi phí vận chuyển, đôi khi lớn hơn cả chi phí chạy tàu qua đại dương.
Từng có những thử nghiệm dùng thùng lớn trước McLean: đường sắt ở châu Âu và Mỹ đầu thế kỷ 20 có những loại thùng chuyển được giữa toa tàu và xe; quân đội Mỹ trong thập niên 1950 dùng các hòm thép nhỏ để chở quân nhu. Nhưng các loại thùng này không cùng kích thước, không có cách khoá chung, và không có tàu, cảng nào được thiết kế quanh chúng.
Ý tưởng của McLean: chở thùng xe, không chở hàng
Malcom McLean làm giàu từ nghề xe tải ở miền đông nước Mỹ. Ông thấy xe tải của mình mất rất nhiều thời gian chờ ở cảng để hàng được dỡ ra và chất lên tàu từng kiện. Ý tưởng của ông là tách phần thùng xe khỏi khung gầm, nhấc nguyên cả thùng lên tàu, đến nơi lại đặt thùng lên một khung gầm khác và chạy đi. Hàng bên trong không ai phải động tới từ kho người gửi đến kho người nhận.
Để thử, ông mua một hãng tàu, cải hoán con tàu chở dầu Ideal X bằng cách lắp một sàn đỡ phía trên boong, và tháng 4 năm 1956 cho tàu chở 58 thùng từ Newark tới Houston. Chi phí bốc xếp thấp hơn rất nhiều so với hàng rời; các tài liệu về sau thường dẫn con số chênh lệch hàng chục lần. Từ đây McLean đóng hoặc cải hoán tàu chuyên dụng, có khung dẫn hướng trong hầm để thùng xếp thẳng hàng, và cần cẩu riêng để nhấc thùng.
Điều đáng nói là McLean không phát minh ra cái hộp. Đóng góp của ông là nhìn ra rằng cái hộp chỉ có giá trị khi tàu, cảng, xe tải, cần cẩu và giấy tờ đều được tổ chức lại quanh nó. Nhà nghiên cứu Marc Levinson trong cuốn sách The Box năm 2006 đã kể lại câu chuyện này chi tiết, và cuốn sách thường được dùng làm nguồn tham khảo về lịch sử container.
Chuẩn hoá kích thước: vì sao container nào cũng giống nhau
Thập niên 1960, mỗi hãng tàu dùng một cỡ thùng riêng, và một chiếc thùng của hãng này không lên được tàu của hãng kia. Tổ chức Tiêu chuẩn hoá Quốc tế ISO đã ban hành các tiêu chuẩn về kích thước và góc đúc trong khoảng cuối thập niên 1960. Kích thước ngoài phổ biến hiện nay như sau:
| Loại | Dài | Rộng | Cao | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Container 20 feet | Khoảng 6,06 m | Khoảng 2,44 m | Khoảng 2,59 m | Là đơn vị tính TEU — một container 20 feet tương đương |
| Container 40 feet | Khoảng 12,19 m | Khoảng 2,44 m | Khoảng 2,59 m | Tính là 2 TEU |
| Container 40 feet cao | Khoảng 12,19 m | Khoảng 2,44 m | Khoảng 2,90 m | Cao hơn khoảng 30 cm, hợp với hàng nhẹ cồng kềnh |
| Container lạnh | Theo cỡ 20 hoặc 40 feet | Như trên | Như trên | Có máy lạnh riêng, cắm điện trên tàu và ở bãi |
Chiều rộng 8 feet, tức khoảng 2,44 m, không phải ngẫu nhiên: nó khớp với chiều rộng cho phép của xe tải trên đường bộ ở Mỹ thời đó. Một chiếc hộp đi biển cũng phải đi được trên đường bộ và đường sắt; vì vậy kích thước của nó bị quy định bởi chiếc xe tải chứ không phải bởi con tàu. TEU, đơn vị tương đương 20 feet, giờ dùng để đo sức chở của tàu và sản lượng của cảng trên khắp thế giới.
Góc đúc và khoá xoắn: chi tiết nhỏ giữ cả chồng hàng
Tám góc đúc. Mỗi container có tám khối thép đúc ở tám góc, có lỗ hình bầu dục. Toàn bộ sức nặng khi chồng nhiều tầng truyền qua bốn cột góc xuống các khối này, chứ không đè lên vách. Cần cẩu cũng nhấc container bằng cách móc vào bốn góc trên.
Khoá xoắn. Một chốt thép có đầu hình bầu dục được đút vào lỗ góc đúc rồi xoay một phần tư vòng là khoá chặt hai container vào nhau, hoặc container vào sàn xe, sàn tàu. Thiết kế góc đúc và khoá xoắn thường được ghi công cho Keith Tantlinger, kỹ sư làm việc cho McLean; bằng sáng chế sau đó được nhường lại để làm cơ sở cho tiêu chuẩn chung.
Vách tôn sóng. Vách container làm bằng thép tấm dập sóng. Các nếp sóng làm tấm thép mỏng cứng hơn nhiều so với tấm phẳng cùng độ dày, giống như tấm bìa các-tông gấp nếp, nên container vừa nhẹ vừa chịu được va đập và áp lực khi tàu lắc.
Chồng nhiều tầng. Nhờ kết cấu chịu lực ở góc, container rỗng hay đầy đều được tính toán để chồng thành nhiều tầng trên boong và trong hầm tàu. Việc xếp nặng dưới nhẹ trên, buộc chằng và phân bố tải là công việc của bộ phận lập sơ đồ xếp hàng, vì một chồng container đổ có thể kéo theo cả hàng chục chiếc khác.
Chiếc hộp đã thay đổi cảng biển và thế giới ra sao
Khi hàng chỉ còn là những chiếc hộp giống nhau, cảng biển đổi hẳn hình dạng. Những cầu tàu hẹp sát trung tâm thành phố, bao quanh bởi nhà kho và hàng trăm người bốc vác, nhường chỗ cho những bến rộng mênh mông ở xa đô thị, có cần trục giàn khổng lồ và bãi xếp container, cần ít người hơn hẳn. Nghề bốc vác truyền thống ở nhiều thành phố cảng thu hẹp nhanh chóng, kéo theo những cuộc đình công và tranh chấp lao động kéo dài.
Thời gian tàu nằm cảng giảm từ nhiều ngày xuống còn tính bằng giờ, tàu lớn dần lên vì càng lớn thì chi phí mỗi chiếc hộp càng rẻ, và những con tàu lớn nhất ngày nay chở trên hai vạn TEU. Chi phí vận chuyển rẻ và đáng tin đến mức các nhà máy có thể đặt ở bất kỳ nước nào có nhân công và nguyên liệu phù hợp, rồi gửi linh kiện qua lại nhiều lần trước khi thành sản phẩm. Chuỗi cung ứng toàn cầu như ta biết hôm nay khó tồn tại nếu thiếu chiếc hộp thép.
Mặt trái cũng đi theo. Hàng hoá trong container khó kiểm tra hơn, nên hải quan phải dựa vào khai báo, máy soi và phân tích rủi ro. Mỗi khi một cảng lớn tắc nghẽn hay một tuyến hàng hải bị gián đoạn, hiệu ứng lan ra cả thế giới, vì hệ thống được tối ưu để chạy liên tục, ít có khoảng dư.
Hành trình của một chiếc container qua cảng
Để thấy chiếc hộp đã biến cảng thành một dây chuyền ra sao, hãy theo một container hàng xuất khẩu, ví dụ giả định, từ lúc rời nhà máy đến lúc nằm trên tàu:
- Container rỗng được kéo tới nhà máy, đóng hàng, đóng cửa và kẹp niêm phong. Từ lúc này, không ai mở hộp nếu không có lý do kiểm tra.
- Xe đầu kéo chở container tới cổng cảng. Tại cổng, số hiệu container được đối chiếu. Mỗi container có một mã riêng theo tiêu chuẩn quốc tế gồm bốn chữ cái chỉ chủ sở hữu, sáu chữ số và một chữ số kiểm tra cuối cùng, tính từ các ký tự trước đó để phát hiện lỗi đọc nhầm, chép nhầm.
- Container được đưa vào bãi và xếp vào đúng ô theo kế hoạch, thường gom theo con tàu, cảng đến và trọng lượng. Container lạnh được cắm điện vào các ổ cấp điện riêng của bãi.
- Trước khi tàu cập, bộ phận lập sơ đồ xếp hàng tính toán vị trí từng chiếc trên tàu: hàng nặng xuống thấp, hàng dỡ ở cảng gần xếp trên, cân bằng hai mạn để tàu không nghiêng.
- Khi tàu cập bến, cần trục giàn trên cầu tàu nhấc từng container từ xe trung chuyển lên tàu theo đúng thứ tự trên sơ đồ, công nhân lắp khoá xoắn và thanh chằng.
- Tàu rời bến. Ở cảng đích, mọi bước lặp lại theo chiều ngược, và chiếc hộp đi tiếp bằng xe tải, tàu hoả hay sà lan tới kho người nhận, vẫn còn nguyên niêm phong.
Điểm đáng chú ý là trong suốt hành trình, không ai cần biết bên trong hộp có gì để di chuyển nó; người ta chỉ cần biết mã số, trọng lượng và nơi đến. Sự trừu tượng hoá đó chính là bí quyết của container, và cũng là lý do thông tin khai báo trên giấy tờ trở nên quan trọng chẳng kém bản thân món hàng.
Container ở Việt Nam
Container đến với vùng biển Việt Nam khá sớm theo một con đường ít người biết. Theo cuốn The Box của Marc Levinson, trong chiến tranh, cuối thập niên 1960, hãng tàu của McLean được quân đội Mỹ thuê chở hàng tiếp tế bằng tàu container tới vịnh Cam Ranh, nay thuộc tỉnh Khánh Hoà, và khả năng đó đã góp phần thuyết phục giới quân sự về hiệu quả của container. Đây là một chi tiết lịch sử của phía hãng tàu, không phải câu chuyện của ngành vận tải biển Việt Nam.
Đối với kinh tế Việt Nam, container trở thành phương thức chính từ khi đất nước mở cửa giao thương, xuất khẩu tăng mạnh từ thập niên 1990. Ngày nay, các cụm cảng container lớn tập trung ở Hải Phòng, ở khu vực Thành phố Hồ Chí Minh, trong đó có cụm cảng nước sâu Cái Mép – Thị Vải thuộc địa phận Bà Rịa – Vũng Tàu cũ, nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh sau đợt sắp xếp tỉnh thành năm 2025, đón được những tàu mẹ đi thẳng sang châu Âu, châu Mỹ.
Container cũng đi vào đời sống theo những cách không ai dự tính: thùng container cũ được cải tạo thành quán cà phê, văn phòng công trường, nhà kho, thậm chí nhà ở. Đó là bằng chứng cuối cùng cho sức mạnh của sự chuẩn hoá: một chiếc hộp đủ chắc để vượt đại dương thì cũng đủ chắc để làm một bức tường, và vì nó có mặt khắp nơi, nó rẻ.
Câu hỏi thường gặp
Ai phát minh ra container?
Thùng chở hàng lớn có trước, nhưng container vận tải biển hiện đại gắn với Malcom McLean, người tổ chức chuyến tàu Ideal X năm 1956 chở 58 thùng từ Newark tới Houston. Ông được ghi công vì xây dựng cả hệ thống tàu, cảng và xe tải quanh chiếc hộp.
TEU là gì?
TEU là đơn vị tương đương một container 20 feet. Một container 40 feet tính là 2 TEU. Đơn vị này dùng để đo sức chở của tàu container và sản lượng hàng thông qua của cảng, giúp so sánh giữa các tàu và các cảng trên thế giới.
Vì sao container rộng đúng khoảng 2,44 mét?
Chiều rộng 8 feet, khoảng 2,44 mét, khớp với chiều rộng xe tải được phép chạy trên đường bộ ở Mỹ khi container được chuẩn hoá. Container phải đi được cả đường biển, đường bộ và đường sắt, nên kích thước bị chi phối bởi phương tiện hẹp nhất trong chuỗi.
Khoá xoắn container hoạt động thế nào?
Khoá xoắn là chốt thép có đầu hình bầu dục, đút vào lỗ ở góc đúc của container rồi xoay một phần tư vòng để khoá. Nó giữ container chồng lên nhau, hoặc giữ container vào sàn xe, sàn tàu, không cho trượt hay bật ra khi di chuyển.
Vì sao vách container lại có nếp sóng?
Nếp sóng làm tấm thép mỏng cứng hơn nhiều so với tấm phẳng cùng độ dày, giống nguyên lý tấm bìa gấp nếp. Nhờ vậy container nhẹ mà vẫn chịu được va đập và lực ép khi tàu lắc, còn sức nặng chính khi chồng tầng được truyền qua bốn cột góc.
Container đã thay đổi thương mại thế giới như thế nào?
Container giảm mạnh thời gian và chi phí bốc xếp ở cảng, làm hàng ít hư hỏng và mất mát. Vận chuyển rẻ và đáng tin cho phép nhà máy đặt ở nhiều nước và trao đổi linh kiện qua lại, tạo nên chuỗi cung ứng toàn cầu, đồng thời thu hẹp nghề bốc vác truyền thống.