UyenBac.comUyên Bác
Đo lường, con số, chữ viết

Dấu phẩy hay dấu chấm thập phân: vì sao Việt Nam viết 3,14 còn Mỹ viết 3.14

Số thập phân phổ biến ở châu Âu từ Simon Stevin năm 1585; dấu chấm và dấu phẩy tách hai truyền thống. Vì sao Việt Nam viết 3,14 và từ 2003 quốc tế cho phép cả hai.

Macro shot of a fountain pen nib resting on blank ivory paper beside an old brass vernier caliper, shallow depth of field, soft window light, slate and antique gold

Việt Nam viết dấu phẩy để tách phần nguyên và phần thập phân, như 3,14, vì kế thừa truyền thống châu Âu lục địa qua giáo dục kiểu Pháp; còn Anh, Mỹ và nhiều nước chịu ảnh hưởng của họ viết dấu chấm, như 3.14. Hai lối viết tách ra từ thế kỷ XVII, khi số thập phân mới lan rộng ở châu Âu và mỗi tác giả chọn một cách đánh dấu. Năm 2003, Đại hội Cân đo Quốc tế chính thức công nhận cả dấu chấm lẫn dấu phẩy trên dòng đều là dấu thập phân hợp lệ.

Chuyện tưởng nhỏ này gây ra không ít rắc rối thật: hoá đơn nước ngoài đọc sai giá, bảng tính hiểu nhầm số thành ngày tháng, tài liệu kỹ thuật dịch thiếu cẩn thận. Bài này kể lại số thập phân ra đời thế nào, vì sao có hai phe dấu chấm và dấu phẩy, và quy ước quốc tế nói gì về cách nhóm hàng nghìn.

Trước số thập phân: phân số và hệ sáu mươi

Trong phần lớn lịch sử, phần lẻ của một số được viết bằng phân số. Người Ai Cập cổ có lối viết riêng chủ yếu bằng phân số đơn vị, tức phân số có tử số bằng một. Các nhà thiên văn Babylon dùng hệ cơ số sáu mươi cho phần lẻ, và dấu vết của nó còn đến hôm nay trong cách chia một giờ thành sáu mươi phút, một độ góc thành sáu mươi phút góc. Suốt thời cổ đại và trung đại, các nhà thiên văn châu Âu và Trung Đông vẫn tính bảng sao bằng phân số sáu mươi.

Phân số thập phân, tức phân số có mẫu là 10, 100, 1000, đã được một số học giả dùng khá sớm. Trong thế giới Hồi giáo, nhà toán học al-Uqlidisi ở thế kỷ X và nhất là al-Kashi ở Samarkand thế kỷ XV đã trình bày cách tính với phân số thập phân khá đầy đủ. Ở Trung Hoa, cách tính theo hàng thập phân trên que tính cũng được dùng trong đo lường từ sớm. Nhưng ở châu Âu, cho đến thế kỷ XVI, phần lẻ vẫn chủ yếu viết bằng phân số thường, và các phép tính có phần lẻ rất cồng kềnh.

Simon Stevin năm 1585: số thập phân cho mọi người

Một cuốn sách mỏng cho thương nhân và thợ đo. Năm 1585, kỹ sư người vùng Flanders Simon Stevin xuất bản một cuốn sách nhỏ bằng tiếng Hà Lan, cùng năm có bản tiếng Pháp, giải thích cách dùng phân số thập phân trong mọi phép tính hằng ngày. Ông viết cho thợ đo đất, người đo thùng rượu, thương nhân, chứ không chỉ cho giới học thuật.

Ký hiệu của Stevin không giống ngày nay. Stevin không dùng dấu chấm hay dấu phẩy. Ông đánh số thứ tự hàng thập phân bằng những con số nhỏ đặt trong vòng tròn sau mỗi chữ số: chữ số hàng phần mười kèm số một trong vòng tròn, hàng phần trăm kèm số hai. Cách này rõ ràng nhưng rườm rà, và những người đi sau nhanh chóng tìm cách viết gọn hơn.

Ông đề nghị cả đơn vị đo theo hệ thập phân. Stevin cho rằng tiền tệ, cân đo cũng nên chia theo mười để tận dụng lối tính mới. Ý tưởng này phải chờ hơn hai thế kỷ, đến hệ mét thời Cách mạng Pháp, mới thành hiện thực ở quy mô quốc gia.

Tác động lâu dài. Cuốn sách của Stevin thường được coi là bước ngoặt đưa số thập phân vào đời sống châu Âu, dù ông không phải người đầu tiên nghĩ ra phân số thập phân. Đây là một mẫu hình lặp lại nhiều lần trong lịch sử: người làm cho ý tưởng trở nên dễ dùng thường có ảnh hưởng hơn người nghĩ ra nó trước.

Dấu chấm và dấu phẩy: hai truyền thống tách ra

Sau Stevin, các tác giả châu Âu thử nhiều cách đánh dấu chỗ bắt đầu phần thập phân: gạch đứng, dấu ngoặc, gạch dưới, dấu chấm, dấu phẩy. Trong các bảng số in cuối thế kỷ XVI và đầu thế kỷ XVII đã thấy dấu chấm làm dấu thập phân. Nhà toán học Scotland John Napier, người công bố logarit, dùng dấu chấm và cả dấu phẩy trong các tác phẩm của mình đầu thế kỷ XVII, và các bảng logarit được dùng rộng rãi góp phần phổ biến cách viết này.

Ở Anh, dấu chấm dần thắng thế. Ở nhiều nước châu Âu lục địa, dấu phẩy được chuộng hơn. Một cách giải thích hay gặp là Leibniz và các nhà toán học lục địa đã dùng dấu chấm giữa dòng làm dấu nhân, nên dấu phẩy được chọn cho số thập phân để tránh nhầm. Cách giải thích này hợp lý nhưng chỉ là một phần câu chuyện, vì lựa chọn ký hiệu còn chịu ảnh hưởng của sách giáo khoa, nhà in và thói quen từng vùng.

Người Anh trong một thời gian dài còn có lối viết riêng: dấu thập phân đặt cao ở giữa dòng, như 3·14, để phân biệt với dấu chấm hết câu. Lối này còn thấy trong sách in Anh đến giữa thế kỷ XX rồi dần mất khi máy chữ và máy tính chỉ có dấu chấm dưới dòng.

Từ châu Âu, hai truyền thống theo chân thuộc địa, thương mại và giáo dục ra khắp thế giới. Các nước chịu ảnh hưởng Anh, Mỹ như Úc, Ấn Độ, Philippines dùng dấu chấm; các nước chịu ảnh hưởng Pháp, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Đức, Nga như phần lớn châu Âu, Mỹ Latinh và Việt Nam dùng dấu phẩy. Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc ngày nay dùng dấu chấm.

Số thập phân đi vào đời sống: logarit, hệ mét và tiền tệ

Một ký hiệu chỉ thắng khi có thứ buộc nhiều người phải dùng nó hằng ngày. Với số thập phân, thứ đầu tiên là bảng logarit. Từ thập niên 1610 và 1620, các bảng logarit được in và dùng rộng rãi trong thiên văn, hàng hải và đo đạc, vì chúng biến phép nhân chia dài thành phép cộng trừ. Mỗi trang bảng chứa hàng trăm số có phần thập phân, và người dùng buộc phải quen với một cách đánh dấu nhất quán. Cách viết trong những bảng phổ biến nhất vì vậy có sức lan toả rất lớn.

Thứ thứ hai là hệ mét. Khi nước Pháp cuối thế kỷ XVIII đặt các đơn vị đo theo lũy thừa của mười, số thập phân không còn là công cụ của nhà khoa học mà thành chuyện của người đi chợ: một mét hai mươi lăm, ba ki-lô-gam rưỡi. Hệ mét lan đến đâu, thói quen viết số thập phân theo kiểu Pháp, tức dấu phẩy, lan đến đó, trong đó có Việt Nam thời thuộc địa.

Thứ thứ ba là tiền tệ. Nước Mỹ chia đồng đô la thành một trăm xu từ cuối thế kỷ XVIII, và cách viết giá có dấu chấm thập phân đi vào mọi bảng giá. Nước Anh giữ hệ tiền chia theo mười hai và hai mươi cho đến tận năm 1971 mới chuyển sang chia một trăm. Mỗi lần một đơn vị đo hay một đồng tiền chuyển sang thập phân là thêm hàng triệu người phải đọc dấu thập phân hằng ngày, và lối viết của nơi đó càng khó thay đổi về sau.

Cùng một con số, viết theo các truyền thống khác nhau

Không chỉ dấu thập phân khác nhau mà cách nhóm hàng nghìn cũng khác. Bảng dưới lấy cùng một số, một triệu hai trăm ba mươi tư nghìn năm trăm sáu mươi bảy phẩy tám chín, để so sánh.

Truyền thốngCách viếtGhi chú
Việt Nam, Đức, Ý, Tây Ban Nha, Indonesia1.234.567,89Dấu chấm nhóm hàng nghìn, dấu phẩy thập phân
Anh, Mỹ, Úc, Trung Quốc, Nhật1,234,567.89Ngược lại hoàn toàn với Việt Nam
Pháp, nhiều nước Bắc Âu, chuẩn khoa học1 234 567,89Khoảng trắng hẹp nhóm hàng nghìn
Thuỵ Sĩ (trong một số ngữ cảnh)1'234'567.89Dấu nháy đơn nhóm hàng nghìn
Ấn Độ (cách đếm lakh, crore)12,34,567.89Nhóm ba chữ số đầu, sau đó nhóm hai
Văn bản khoa học theo khuyến nghị SI1 234 567,89 hoặc 1 234 567.89Dấu thập phân tuỳ ngôn ngữ, hàng nghìn luôn là khoảng trắng

Chỗ nguy hiểm nhất là số có ba chữ số sau dấu phân cách. Với người Việt, 1.500 là một nghìn năm trăm; với người Mỹ, 1.500 là một phẩy năm. Một hoá đơn, một bảng đặt hàng hay một chỉ số kỹ thuật bị đọc theo truyền thống sai là sai đúng một nghìn lần.

Quy ước quốc tế năm 2003 và lý do của khoảng trắng

Năm 1948, Đại hội Cân đo Quốc tế đã ra khuyến nghị về cách viết số, và năm 2003 Đại hội lần thứ 22 khẳng định lại: dấu thập phân có thể là dấu chấm trên dòng hoặc dấu phẩy trên dòng, tuỳ ngôn ngữ của văn bản. Cùng nghị quyết đó nhấn mạnh rằng các chữ số có thể được chia thành nhóm ba chữ số để dễ đọc, nhưng các nhóm chỉ được ngăn cách bằng khoảng trắng, không bao giờ bằng dấu chấm hay dấu phẩy.

Lý do của khoảng trắng rất thực tế. Nếu cả thế giới thống nhất dùng khoảng trắng để nhóm hàng nghìn, thì dấu chấm hay dấu phẩy xuất hiện trong số chỉ có thể là dấu thập phân, bất kể người đọc thuộc truyền thống nào. Cách viết 1 234,5 hay 1 234.5 đều không thể bị hiểu sai. Các tiêu chuẩn quốc tế về đại lượng và đơn vị cũng theo hướng này.

Trong đời sống Việt Nam, dấu chấm nhóm hàng nghìn vẫn rất phổ biến, đặc biệt khi viết tiền: 1.500.000 đồng. Văn bản hành chính, báo chí và hoá đơn đều quen lối này. Trong tài liệu khoa học kỹ thuật, nhất là khi có người đọc quốc tế, dùng khoảng trắng để nhóm hàng nghìn là cách an toàn nhất.

Những nhầm lẫn hay gặp và cách phòng

Hiểu nguồn gốc hai truyền thống giúp bạn chủ động tránh lỗi khi làm việc với số liệu nước ngoài:

  • Bảng tính: một tệp số liệu xuất từ hệ thống dùng dấu chấm thập phân, mở trên máy cài định dạng Việt Nam, có thể bị hiểu thành văn bản hoặc ngày tháng. Kiểm lại thiết lập vùng và ngôn ngữ trước khi tính.
  • Tệp CSV: định dạng này dùng dấu phẩy để tách cột, nên ở những nơi dùng dấu phẩy thập phân, phần mềm thường chuyển sang dấu chấm phẩy để tách cột. Đây là lý do cùng một tệp mở ở hai máy cho kết quả khác nhau.
  • Dịch tài liệu: khi dịch từ tiếng Anh sang tiếng Việt, cần đổi cả dấu thập phân lẫn dấu nhóm hàng nghìn; chỉ đổi một trong hai là tạo ra con số sai.
  • Giá và khối lượng hàng nhập: nhãn ghi 1.5 kg là một ký rưỡi, không phải một nghìn năm trăm ký. Đọc theo ngữ cảnh và đơn vị.
  • Số không đứng đầu và đứng cuối: viết 0,5 thay vì ,5 để dấu phẩy không bị bỏ sót; tránh thêm số không thừa ở cuối như 5,0 trong những bảng mà dấu phẩy có thể bị mờ. Đây là nguyên tắc an toàn trình bày số liệu được nhiều ngành chú trọng.

Điểm chung là dấu phân cách trong số không mang ý nghĩa tự thân, nó chỉ có nghĩa trong một quy ước. Khi số liệu đi qua biên giới, hãy ghi rõ quy ước hoặc dùng khoảng trắng để nhóm hàng nghìn.

Câu hỏi thường gặp

Ai phát minh ra số thập phân?

Không có một người duy nhất. Phân số thập phân đã được các nhà toán học Trung Đông như al-Kashi trình bày từ thế kỷ XV, và cách tính theo hàng thập phân có ở Trung Hoa từ sớm. Ở châu Âu, cuốn sách năm 1585 của Simon Stevin là bước phổ biến quan trọng nhất.

Viết 3,14 hay 3.14 mới đúng?

Cả hai đều đúng trong truyền thống của mình. Trong văn bản tiếng Việt, theo quy ước phổ biến dùng dấu phẩy: 3,14. Trong văn bản tiếng Anh dùng dấu chấm: 3.14. Quy ước quốc tế năm 2003 công nhận cả hai.

Vì sao chuẩn quốc tế khuyên nhóm hàng nghìn bằng khoảng trắng?

Vì dấu chấm và dấu phẩy đã mang nghĩa thập phân ở các truyền thống khác nhau. Dùng khoảng trắng để nhóm hàng nghìn thì dấu chấm hay phẩy trong số chỉ còn một nghĩa duy nhất là dấu thập phân, ai đọc cũng không nhầm.

Trung Quốc, Nhật Bản dùng dấu nào?

Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc ngày nay dùng dấu chấm làm dấu thập phân và dấu phẩy để nhóm hàng nghìn, giống Anh và Mỹ. Việt Nam theo truyền thống ngược lại, nên khi giao dịch với các nước này cần chú ý.

Vì sao một giờ có sáu mươi phút mà không theo hệ thập phân?

Vì cách chia thời gian và góc thừa hưởng hệ cơ số sáu mươi của các nhà thiên văn Babylon. Thời Cách mạng Pháp từng thử giờ thập phân nhưng không thành công. Câu chuyện chi tiết thuộc về lịch sử đo thời gian.

Mở tệp số liệu nước ngoài bị lỗi số, nên làm gì?

Kiểm thiết lập vùng của phần mềm bảng tính, xem tệp dùng dấu nào cho thập phân và dấu nào tách cột, rồi dùng chức năng nhập dữ liệu để chỉ định đúng quy ước thay vì mở trực tiếp. Sau đó đối chiếu vài con số với bản gốc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138