UyenBac.comUyên Bác
Đo lường, con số, chữ viết

Chữ số Ả Rập từ đâu ra: từ Ấn Độ qua Baghdad đến sổ sách của châu Âu

Chữ số 0 đến 9 sinh ở Ấn Độ, đi qua giới học giả Hồi giáo rồi vào châu Âu nhờ thương nhân. Vì sao gọi là Ả Rập, và cách ghi theo hàng mạnh ở chỗ nào.

Overhead view of an old wooden abacus with dark beads beside a modern pocket calculator with blank display on a linen cloth, soft morning light, antique gold accents

Mười chữ số 0, 1, 2, … 9 mà cả thế giới dùng hôm nay ra đời ở Ấn Độ, được các học giả trong thế giới Hồi giáo tiếp nhận và truyền bá, rồi vào châu Âu qua Tây Ban Nha và qua thương nhân Ý. Người châu Âu học chúng từ sách tiếng Ả Rập nên gọi là "chữ số Ả Rập", trong khi chính người Ả Rập thời trung cổ gọi chúng là chữ số Ấn Độ. Giới nghiên cứu ngày nay hay dùng tên ghép "chữ số Hindu – Ả Rập" để nói đúng cả hai chặng.

Điều làm mười ký hiệu này mạnh không nằm ở hình dáng của chúng, mà ở cách viết theo hàng: vị trí của chữ số cho biết nó là đơn vị, chục hay trăm, và số 0 giữ chỗ cho hàng trống. Bài này đi theo hành trình của chúng qua ba nền văn minh, giải thích vì sao hệ ghi số này thắng các hệ khác, và gỡ vài câu chuyện phổ biến trên mạng nhưng không có cơ sở.

Ấn Độ: nơi mười ký hiệu gặp cách viết theo hàng

Ở Ấn Độ cổ, các ký hiệu số xuất hiện từ khá sớm trong hệ chữ Brahmi, với ký hiệu riêng cho các số từ một đến chín, nhưng lúc đầu chúng chưa được viết theo hàng. Muốn ghi hai mươi hay ba trăm, người ta dùng ký hiệu riêng cho hai mươi, cho trăm, tương tự cách nhiều nền văn minh khác làm. Bước ngoặt là khi chín ký hiệu được dùng theo vị trí, kèm một ký hiệu cho hàng trống. Giới nghiên cứu nhìn chung đặt sự hoàn thiện của hệ này ở Ấn Độ trong khoảng giữa thiên niên kỷ thứ nhất sau Công nguyên, dù mốc chính xác vẫn còn được bàn.

Một trong những bằng chứng có niên đại chắc chắn hay được dẫn là bia khắc ở Gwalior năm 876, trong đó số không được viết như một vòng tròn nhỏ, rất giống chữ số 0 ngày nay. Các văn bản toán học Ấn Độ thế kỷ VII đã nêu quy tắc tính với số không, cho thấy nó không chỉ là dấu giữ chỗ mà là một con số thật. Câu chuyện riêng của số không đủ dài cho cả một bài; ở đây chỉ cần nhớ rằng chính sự kết hợp chín chữ số với số không và cách viết theo hàng đã tạo ra hệ ghi số mà ta dùng.

Để thấy vì sao số không là mảnh ghép bắt buộc, hãy thử viết hai trăm lẻ năm mà không có nó. Với chỉ chín ký hiệu, "25" có thể là hai mươi lăm, hai trăm lẻ năm hay hai nghìn không trăm năm mươi, và người đọc phải đoán theo ngữ cảnh. Các nhà thiên văn Babylon từng gặp đúng vấn đề này với hệ đếm cơ số sáu mươi của họ và về sau dùng một dấu đặc biệt để đánh dấu hàng trống ở giữa số. Điểm khác của Ấn Độ là số không được dùng ở mọi vị trí, kể cả cuối số, và được coi như một con số tham gia phép tính. Khi đó, cùng một bộ mười ký hiệu ghi được mọi số tự nhiên mà không cần thêm ký hiệu nào, và đó là điều không hệ cổ đại nào khác làm trọn được.

Baghdad và Andalus: chặng trung chuyển

Al-Khwarizmi và cuốn sách về cách tính kiểu Ấn Độ. Khoảng đầu thế kỷ IX, nhà toán học Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi làm việc ở Baghdad đã viết một chuyên luận về cách tính bằng chữ số Ấn Độ. Bản gốc tiếng Ả Rập không còn, nhưng bản dịch Latinh thế kỷ XII mở đầu bằng câu "Dixit Algorizmi", nghĩa là "Algorizmi nói". Từ tên ông mà tiếng châu Âu có chữ "algorism" chỉ phép tính bằng chữ số, về sau thành "algorithm", tức thuật toán.

Hai nhánh chữ số trong thế giới Hồi giáo. Từ Ấn Độ, chữ số đi vào thế giới nói tiếng Ả Rập và tách thành hai nhánh hình dạng. Nhánh phía đông, dùng ở Trung Đông, cho ra các chữ số mà ngày nay vẫn thấy trên biển số xe, đồng tiền ở nhiều nước Ả Rập và có hình dạng khác hẳn. Nhánh phía tây, dùng ở Bắc Phi và Tây Ban Nha thời Hồi giáo, có hình dạng gần với chữ số châu Âu về sau.

Codex Vigilanus năm 976. Bản chép tay sớm nhất ở châu Âu được biết có các chữ số từ một đến chín là một bộ sách chép ở vùng bắc Tây Ban Nha năm 976, thường gọi là Codex Vigilanus. Trong đó chưa có số không, cho thấy chữ số đến châu Âu từng phần chứ không trọn gói.

Gerbert d'Aurillac và bàn tính. Cuối thế kỷ X, học giả người Pháp Gerbert d'Aurillac, người từng học ở vùng Catalonia, dùng các ký hiệu số này trên những thẻ đặt lên bàn tính. Cách dùng này chưa khai thác sức mạnh thật của hệ, vì cột bàn tính đã làm thay việc giữ hàng, nên số không chưa cần thiết.

Fibonacci và giới thương nhân Ý

Bước quyết định để chữ số vào đời sống châu Âu đến từ thương mại. Leonardo ở Pisa, người đời sau quen gọi là Fibonacci, lớn lên ở Bejaia thuộc Algeria ngày nay, nơi cha ông làm việc cho thương nhân Pisa. Ở đó ông học cách tính bằng chữ số Ấn Độ. Năm 1202, ông viết cuốn Liber Abaci, trình bày chữ số, cách cộng trừ nhân chia, và rất nhiều bài toán thương mại thực tế như đổi tiền, chia lãi, quy đổi đơn vị.

Liber Abaci không biến châu Âu thành thập phân ngay lập tức. Trong vài thế kỷ sau, ở các thành phố thương mại Ý mọc lên những trường dạy tính, nơi con nhà buôn học cách tính theo lối mới. Song song, nhiều nơi vẫn tính bằng bàn tính và ghi sổ bằng số La Mã. Hai phe này có tên gọi riêng trong lịch sử toán học châu Âu: người tính bằng bàn tính và người tính bằng chữ số trên giấy.

Một mốc hay được dẫn là quy định năm 1299 của phường hội đổi tiền ở Florence cấm ghi chữ số kiểu mới vào sổ sách, yêu cầu viết số bằng chữ hoặc số La Mã. Lý do được hiểu là chữ số mới dễ bị sửa: thêm một nét là 0 thành 6 hay 9, thêm một chữ số vào cuối là tiền tăng mười lần. Mối lo này đến nay vẫn còn trong thói quen ghi số tiền bằng chữ trên séc, hoá đơn và giấy biên nhận.

Phải đến khi nghề in lan rộng từ nửa sau thế kỷ XV, hình dạng chữ số mới ổn định dần. Sách in về số học thương mại xuất hiện ở nhiều nước, và qua thế kỷ XVI, chữ số Hindu – Ả Rập trở thành cách ghi số phổ biến ở châu Âu.

Vì sao ghi số theo hàng mạnh hơn: so với số La Mã

Lợi thế của chữ số Ấn Độ không phải là gọn, mà là nó biến phép tính thành thao tác trên chính con số viết ra. So sánh với cách ghi số La Mã cho thấy điều đó rõ nhất.

Tiêu chíChữ số Hindu – Ả RậpSố La Mã
Số ký hiệu cần nhớMười ký hiệu cho mọi sốBảy ký hiệu, nhưng số lớn cần thêm quy ước
Giá trị theo vị tríCó: cùng chữ số 3 nhưng ở hàng trăm là ba trămKhông thật sự; giá trị chủ yếu do ký hiệu quyết định
Ký hiệu cho hàng trốngCó số khôngKhông có
Cộng, nhân trên giấyĐặt thẳng hàng rồi tính từng cột, có nhớGần như phải dùng bàn tính rồi mới ghi kết quả
Độ dài khi viếtTăng chậm, một chữ số cho mỗi hàngCó thể rất dài, ví dụ 3.888 viết là MMMDCCCLXXXVIII
Rủi ro bị sửaDễ sửa hơn nếu không cẩn thậnKhó sửa hơn một chút, nhưng vẫn sửa được

Phép nhân là chỗ khác biệt lớn nhất. Với chữ số theo hàng, bạn chỉ cần thuộc bảng cửu chương chín nhân chín, rồi áp quy tắc dịch hàng là nhân được hai số bất kỳ. Với số La Mã, không có thuật toán nhân trên giấy tương đương, nên người ta tính trên bàn tính hoặc bảng đếm, rồi chỉ dùng số La Mã để ghi lại. Đó là lý do chữ số mới đi cùng một cuộc đổi mới trong cách dạy tính, chứ không chỉ đổi cách viết.

Những câu chuyện về chữ số nên đọc với dè dặt

Mạng xã hội có không ít lời giải thích hấp dẫn về hình dạng chữ số. Phần lớn không có cơ sở trong nghiên cứu lịch sử chữ viết:

  • Thuyết "mỗi chữ số có số góc bằng giá trị của nó": hình vẽ minh hoạ trông thuyết phục nhưng phải vẽ lại chữ số theo một kiểu tuỳ tiện mới khớp. Các bản chép tay thời trung cổ cho thấy hình dạng chữ số thay đổi dần theo nét bút, không xuất phát từ việc đếm góc.
  • Thuyết "chữ số do người Ả Rập phát minh": tên gọi phản ánh con đường châu Âu biết đến chúng, không phản ánh nơi sinh. Chính các tác giả Ả Rập trung cổ gọi chúng là chữ số Ấn Độ.
  • Thuyết "châu Âu tiếp nhận ngay vì quá tiện": thực tế quá trình kéo dài nhiều thế kỷ, có giai đoạn bị cấm trong sổ sách, và bàn tính vẫn được dùng song song rất lâu.
  • Thuyết "chữ số Ả Rập ở các nước Ả Rập giống của ta": nhiều nước Trung Đông dùng nhánh chữ số phía đông với hình dạng khác hẳn, dù cùng nguyên lý ghi theo hàng.

Điều đáng tin là bằng chứng có niên đại: bia khắc, bản chép tay, sách in. Chúng cho thấy một quá trình biến đổi liên tục, không có khoảnh khắc "phát minh" nào gói gọn trong một câu chuyện đẹp.

Mười chữ số trên trang in và trong đời sống Việt Nam

Ngay cả khi đã ổn định, chữ số vẫn tiếp tục có những biến thể trong nghề in. Có hai kiểu chữ số mà dân thiết kế chữ phân biệt: kiểu chữ số cao bằng nhau như trong phần lớn văn bản ngày nay, và kiểu chữ số lên xuống như chữ thường, trong đó 3, 4, 5, 7, 9 thòng xuống dưới dòng còn 6, 8 vươn lên cao. Kiểu thứ hai hay gặp trong sách in cũ và được coi là đẹp khi lẫn trong đoạn văn. Ngoài ra, các phông chữ dùng cho bảng số thường có chữ số rộng bằng nhau để các cột thẳng hàng.

Cách viết tay cũng khác nhau theo vùng: ở nhiều nước châu Âu, số 7 có gạch ngang giữa thân và số 1 có nét móc dài để không nhầm với 7. Khi bạn đọc hoá đơn, giấy tờ viết tay từ nước ngoài, những khác biệt này có thể gây nhầm lẫn thật.

Ở Việt Nam, trong thời gian dài, sách vở chữ Hán và chữ Nôm ghi số bằng chữ Hán. Chữ số Hindu – Ả Rập trở nên phổ biến cùng với chữ Quốc ngữ, trường học kiểu mới và giấy tờ hành chính thời cận đại. Ngày nay, cả hai cách vẫn cùng tồn tại ở những chỗ quen thuộc: số trên câu đối, hoành phi viết bằng chữ Hán, còn mọi thứ khác từ biển số nhà ở Thành phố Hồ Chí Minh đến mã định danh mười hai chữ số trên căn cước đều dùng mười ký hiệu đến từ Ấn Độ.

Câu hỏi thường gặp

Chữ số Ả Rập có phải do người Ả Rập phát minh không?

Không. Hệ chữ số và cách ghi theo hàng hình thành ở Ấn Độ. Các học giả trong thế giới Hồi giáo tiếp nhận, phát triển phép tính và truyền sang châu Âu, nên người châu Âu gọi là chữ số Ả Rập. Tên gọi chính xác hơn là chữ số Hindu – Ả Rập.

Người Ả Rập ngày nay dùng chữ số nào?

Tuỳ nước. Ở Bắc Phi phổ biến chữ số giống chữ số quốc tế, còn ở nhiều nước Trung Đông dùng song song nhánh chữ số phía đông có hình dạng khác. Cả hai đều theo nguyên lý ghi theo hàng giống nhau.

Fibonacci có vai trò gì trong lịch sử chữ số?

Cuốn Liber Abaci năm 1202 của ông là một trong những sách quan trọng nhất đưa chữ số và cách tính kiểu Ấn Độ vào giới thương nhân châu Âu, với rất nhiều bài toán buôn bán thực tế. Dãy số mang tên ông chỉ là một bài toán nhỏ trong cuốn sách đó.

Từ "thuật toán" liên quan gì tới chữ số Ả Rập?

Từ "algorithm" bắt nguồn từ tên al-Khwarizmi, nhà toán học ở Baghdad thế kỷ IX đã viết về cách tính bằng chữ số Ấn Độ. Bản dịch Latinh dùng tên ông dạng Algorizmi, rồi dần thành từ chỉ quy trình tính toán.

Vì sao ghi số tiền bằng chữ trên hoá đơn, séc?

Vì chữ số rất dễ bị sửa bằng cách thêm nét hay thêm chữ số. Mối lo này có từ thời trung cổ, khi một số phường hội ở Ý từng cấm ghi chữ số kiểu mới vào sổ sách. Ghi kèm bằng chữ là cách đối chiếu để phát hiện sửa chữa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138