Phần lớn ký hiệu phép tính quen thuộc chỉ mới có khoảng bốn đến năm trăm năm. Dấu cộng và dấu trừ xuất hiện trong một cuốn sách số học in ở Đức năm 1489, dấu bằng do Robert Recorde đưa ra trong sách in năm 1557, dấu nhân chéo thường được gắn với William Oughtred qua sách in năm 1631, còn dấu chia ÷ xuất hiện trong một cuốn đại số tiếng Đức năm 1659. Trước đó hàng nghìn năm, người ta viết toán bằng lời.
Lịch sử các ký hiệu này cho thấy một điều ít được dạy ở trường: ký hiệu toán học không do ai ban hành mà được chọn lọc như từ ngữ, ký hiệu nào tiện và được các tác giả có ảnh hưởng dùng thì sống, ký hiệu khác thì mất. Bài này kể lại từng dấu, những chỗ còn tranh luận về nguồn gốc, và vì sao học sinh Việt Nam học dấu chia là hai chấm trong khi sách nước ngoài dùng ÷ hay gạch chéo.
Khi toán học còn viết bằng lời
Các nhà sử học toán học hay chia cách viết đại số thành ba giai đoạn. Giai đoạn đầu là đại số bằng lời, khi mọi phép tính được mô tả bằng câu văn đầy đủ: "lấy một số, nhân với chính nó, thêm mười lần số đó, được ba mươi chín". Các bài toán Babylon, Ai Cập cổ, và cả nhiều sách toán trung đại đều viết như vậy. Cách viết này đọc được, nhưng rất dài, và khó nhìn ra cấu trúc của bài toán.
Giai đoạn thứ hai là đại số viết tắt, khi người ta bắt đầu dùng chữ viết tắt cho những từ lặp lại nhiều. Diophantus ở Alexandria, khoảng thế kỷ III, thường được nhắc là người dùng những ký hiệu viết tắt cho ẩn số và lũy thừa. Các tác giả Ý thời trung đại dùng chữ p với gạch nhỏ phía trên để chỉ "più" (cộng thêm) và chữ m tương tự để chỉ "meno" (bớt đi). Cách này còn thấy trong sách của Luca Pacioli in năm 1494.
Giai đoạn thứ ba là đại số ký hiệu, cách viết bạn học ở trường hôm nay, nơi một dòng như x² + 10x = 39 thay cho cả một câu văn. Giai đoạn này thành hình chủ yếu trong thế kỷ XVI và XVII ở châu Âu, cùng với nghề in, vì sách in đưa một cách viết đến hàng nghìn độc giả cùng lúc và giúp ký hiệu chuẩn hoá nhanh hơn chép tay.
Dấu cộng và dấu trừ: từ kho hàng ra trang sách
Lần in sớm nhất được biết. Dấu + và − xuất hiện trong một cuốn sách số học thương mại của Johannes Widmann in ở Leipzig năm 1489. Điều thú vị là trong sách đó, hai dấu này ban đầu dùng để chỉ phần dư và phần thiếu trong hàng hoá, như một thùng hàng nặng hơn hay nhẹ hơn mức chuẩn, chứ chưa hẳn là phép tính cộng trừ như ta hiểu.
Dấu cộng có thể từ chữ "et". Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng dấu + là dạng viết tắt của chữ Latinh "et", nghĩa là "và", vốn đã được viết nhanh thành hình chữ thập trong các bản chép tay trước đó. Đây là giả thuyết phổ biến nhất, nhưng không có tài liệu nào chứng minh dứt khoát.
Dấu trừ thì còn mù mờ hơn. Có giả thuyết cho rằng dấu − bắt nguồn từ gạch ngang mà người chép tay hay dùng để đánh dấu chữ viết tắt, hoặc từ chữ m viết tắt cho "minus" bị rút gọn dần. Nguồn gốc chính xác vẫn còn để ngỏ, và nên đọc các câu chuyện chắc nịch về nó với dè dặt.
Lan rộng nhờ sách đại số. Trong thế kỷ XVI, các sách đại số ở Đức và Anh dùng + và − ngày càng nhiều, và đến thế kỷ XVII thì chúng trở thành chuẩn chung ở châu Âu, thay thế dần lối p và m của người Ý.
Dấu bằng: hai đường song song của Robert Recorde
Dấu bằng là ký hiệu hiếm hoi có "giấy khai sinh" rõ ràng. Năm 1557, nhà toán học và thầy thuốc xứ Wales Robert Recorde xuất bản cuốn The Whetstone of Witte, một sách đại số viết bằng tiếng Anh cho người học. Trong đó ông giải thích rằng để tránh phải lặp đi lặp lại cụm "bằng với", ông dùng hai đoạn thẳng song song có cùng độ dài, vì theo ông không có hai thứ nào có thể bằng nhau hơn thế.
Dấu bằng trong sách của Recorde dài hơn nhiều so với dấu = ngày nay. Nó cũng không thắng ngay lập tức. Trong một thời gian dài, nhiều tác giả châu Âu dùng ký hiệu khác cho phép bằng, như chữ viết tắt của từ "aequalis" trong tiếng Latinh, và René Descartes trong một số tác phẩm dùng một ký hiệu khác hẳn. Dấu của Recorde thắng dần trong thế kỷ XVII, một phần nhờ các nhà toán học Anh có ảnh hưởng như Isaac Newton dùng nó, và một phần nhờ nó đơn giản, dễ in.
Ý tưởng "hai đường song song bằng nhau" cũng cho thấy một đặc điểm của ký hiệu tốt: nó gợi ra chính khái niệm mà nó đại diện. Ngày nay, cùng logic đó sinh ra những biến thể như ≠ (không bằng), ≈ (xấp xỉ bằng) và ≡ (đồng nhất), tất cả đều xây trên hai đường của Recorde.
Dòng thời gian các ký hiệu phép tính quen thuộc
Bảng dưới tổng hợp các mốc được giới sử học toán học chấp nhận rộng rãi. Năm ghi là lần in sớm được biết hoặc thời điểm gắn với người phổ biến, không có nghĩa là không ai dùng trước đó trong chép tay.
| Ký hiệu | Mốc thường được dẫn | Ghi chú |
|---|---|---|
| + và − | Sách của Johannes Widmann, Leipzig, 1489 | Ban đầu chỉ phần dư, phần thiếu của hàng hoá |
| √ (căn) | Sách của Christoph Rudolff, 1525 | Có giả thuyết là biến dạng của chữ r trong "radix" (gốc) |
| = | Robert Recorde, The Whetstone of Witte, 1557 | Hai đường song song cùng độ dài |
| × | Thường gắn với William Oughtred, sách in năm 1631 | Về sau Leibniz ưa dấu chấm vì × dễ lẫn với chữ x |
| > và < | Sách của Thomas Harriot, in năm 1631 sau khi ông mất | Hình dạng hiện đại được chuẩn hoá về sau |
| ÷ | Sách đại số của Johann Rahn, 1659 | Trước đó ký hiệu này dùng trong bản chép tay để đánh dấu đoạn đáng ngờ |
| : | Leibniz dùng cho phép chia vào cuối thế kỷ XVII | Phổ biến ở châu Âu lục địa, trong đó có trường học Việt Nam |
Một điểm hay bị bỏ qua: cùng một ký hiệu có thể mang nghĩa khác nhau tuỳ nơi. Ký hiệu ÷ từng được dùng làm dấu trừ ở một số nước Bắc Âu, và trong ngành thương mại một số nơi vẫn còn dấu vết đó. Vì thế các tiêu chuẩn quốc tế về ký hiệu toán học khuyên tránh dùng ÷ trong văn bản khoa học, thay bằng gạch chéo hoặc phân số.
Dấu nhân và dấu chia: vì sao mỗi nơi một kiểu
Với phép nhân, ba ký hiệu cùng tồn tại: dấu chéo ×, dấu chấm ở giữa dòng và việc viết liền không dấu như 2x hay ab. Dấu chéo tiện ở số học, nhưng khi đại số dùng chữ x làm ẩn số thì nó gây nhầm. Gottfried Wilhelm Leibniz là một trong những người phản đối dấu chéo vì lý do này và chuộng dấu chấm. Kết quả là ngày nay ở bậc tiểu học thường dạy dấu ×, còn từ khi học đại số thì dùng dấu chấm hoặc viết liền.
Với phép chia, sự đa dạng còn lớn hơn: ÷ ở trường học nhiều nước nói tiếng Anh, dấu hai chấm ở nhiều nước châu Âu lục địa, gạch chéo / trong kỹ thuật và máy tính, và gạch ngang của phân số ở mọi nơi. Học sinh Việt Nam học phép chia với dấu hai chấm, như 12 : 3 = 4, một thói quen thường được giải thích là đến từ truyền thống giáo dục kiểu Pháp. Khi lên lớp trên, phân số và gạch chéo dần thay thế.
Bàn phím máy tính thêm một lớp nữa. Dấu sao * cho phép nhân và gạch chéo / cho phép chia đến từ giới hạn của các bộ ký tự máy tính đời đầu và các ngôn ngữ lập trình như FORTRAN cuối thập niên 1950, vốn không có sẵn × và ÷. Từ đó, bảng tính và máy tính bỏ túi phổ biến hai ký hiệu này, và nhiều người trẻ ngày nay gõ * và / còn quen tay hơn viết × và ÷.
Chữ x, số mũ và dấu ngoặc: phần còn lại của bộ ký hiệu
Ký hiệu phép tính chỉ là một nửa câu chuyện. Nửa kia là cách viết ẩn số và lũy thừa. Cuối thế kỷ XVI, nhà toán học Pháp François Viète đề xuất dùng chữ cái cho cả đại lượng chưa biết và đại lượng đã biết, với quy ước nguyên âm cho ẩn số và phụ âm cho số đã biết. Đây là bước quan trọng, vì lần đầu tiên người ta có thể viết một công thức tổng quát cho cả một loại bài toán thay vì giải từng bài với số cụ thể.
Quy ước mà bạn học ở trường, dùng các chữ cuối bảng chữ cái như x, y, z cho ẩn số và chữ đầu như a, b, c cho số đã biết, gắn với cuốn La Géométrie của René Descartes năm 1637. Cũng trong sách đó, Descartes dùng cách viết số mũ nhỏ phía trên như x³, thay cho cách viết lặp xxx hay chữ viết tắt cồng kềnh trước đó. Riêng bình phương thì ông vẫn hay viết xx, một chi tiết cho thấy thói quen cũ rút lui chậm như thế nào.
Có một câu chuyện lan truyền rộng rằng chữ x đến từ một từ Ả Rập nghĩa là "cái gì đó", được người Tây Ban Nha phiên âm thành chữ x. Câu chuyện hấp dẫn nhưng chưa có bằng chứng văn bản thuyết phục, và nhiều nhà sử học toán học xem nó là giả thuyết chưa được chứng minh. Còn dấu ngoặc tròn để gom phép tính có trong sách từ thế kỷ XVI, nhưng chỉ phổ biến rộng trong thế kỷ XVIII khi các nhà toán học như Leibniz và Euler dùng chúng thường xuyên; trước đó người ta hay kẻ một gạch ngang phía trên nhóm số cần gom.
Những điều nên nhớ khi đọc ký hiệu toán ở các nước khác
Hiểu lịch sử giúp tránh vài nhầm lẫn thực tế, nhất là khi con bạn học chương trình quốc tế hoặc khi bạn đọc tài liệu nước ngoài:
- Dấu chấm giữa dòng là phép nhân, còn dấu chấm dưới dòng ở nhiều nước là dấu thập phân. Viết 2.5 trong sách tiếng Anh là hai phẩy năm, không phải hai nhân năm.
- Dấu ÷ và dấu hai chấm cùng là phép chia, nhưng dấu hai chấm còn dùng cho tỷ lệ, như tỷ lệ bản đồ 1 : 50.000.
- Thứ tự thực hiện phép tính là quy ước, không phải chân lý tự nhiên. Những bài toán gây tranh cãi trên mạng kiểu "6 : 2(1+2) bằng mấy" thật ra là chuyện cách viết mơ hồ, không phải chuyện ai giỏi toán hơn.
- Dấu trừ − và gạch nối - trông giống nhau nhưng là hai ký tự khác nhau trong bảng mã máy tính; dán số âm từ văn bản sang bảng tính đôi khi bị nhận thành chữ vì lý do này.
- Ký hiệu nhỏ hơn hoặc bằng có hai kiểu vẽ, ≤ và ⩽; cả hai cùng nghĩa, chỉ khác truyền thống in ấn.
Điểm chung của các lưu ý này là ký hiệu chỉ có nghĩa trong một cộng đồng người dùng. Khi đọc tài liệu từ một truyền thống khác, câu hỏi đầu tiên nên là "ở đây họ quy ước thế nào", trước khi kết luận ai đúng ai sai.
Câu hỏi thường gặp
Ai phát minh ra dấu bằng?
Robert Recorde, nhà toán học xứ Wales, đưa dấu bằng vào cuốn The Whetstone of Witte in năm 1557. Ông giải thích chọn hai đoạn thẳng song song cùng độ dài vì không có hai thứ nào bằng nhau hơn thế. Dấu của ông dài hơn dấu bằng ngày nay.
Dấu cộng và dấu trừ có từ khi nào?
Lần in sớm nhất được biết là trong sách số học của Johannes Widmann ở Leipzig năm 1489. Trước đó, có thể chúng đã được dùng trong chép tay. Nguồn gốc hình dạng của chúng, như dấu cộng từ chữ "et", vẫn là giả thuyết.
Vì sao trường Việt Nam dạy dấu chia là dấu hai chấm?
Dấu hai chấm cho phép chia phổ biến ở nhiều nước châu Âu lục địa, gắn với cách dùng của Leibniz. Việt Nam xây dựng trường học kiểu mới trong ảnh hưởng của giáo dục Pháp, nên thường được giải thích là kế thừa thói quen này.
Vì sao đại số không dùng dấu ×?
Vì dấu × dễ lẫn với chữ x, ẩn số phổ biến nhất trong đại số. Từ thế kỷ XVII, Leibniz và nhiều nhà toán học khác chuộng dấu chấm, và về sau người ta thường viết liền các thừa số như 3ab mà không cần dấu.
Ký hiệu ÷ trước đây dùng để làm gì?
Trong các bản chép tay cổ, ký hiệu tương tự gọi là obelus được dùng để đánh dấu những đoạn văn bị nghi là sai hoặc thêm vào. Sau khi Johann Rahn dùng nó cho phép chia năm 1659, nó dần phổ biến ở Anh và Mỹ.
Vì sao máy tính dùng * và / thay cho × và ÷?
Các bộ ký tự máy tính và ngôn ngữ lập trình đời đầu không có sẵn × và ÷, nên chọn những ký tự đã có trên bàn phím. Thói quen đó lan sang bảng tính và máy tính cá nhân, đến nay thành chuẩn chung trong tin học.