UyenBac.comUyên Bác
Đo thời gian và lịch

Đồng hồ nguyên tử và một giây dài bao lâu: từ vòng quay Trái Đất đến nguyên tử xêzi

Một giây từng là một phần 86.400 của ngày, nay là 9.192.631.770 dao động của nguyên tử xêzi. Vì sao phải đổi, đồng hồ nguyên tử chạy thế nào và giây nhuận là gì.

Clean laboratory room with a tall metal instrument cabinet, cables and a small vacuum chamber, technician seen from behind in a lab coat, cool blue light, wide shot

Từ năm 1967, một giây được định nghĩa là thời gian của đúng 9.192.631.770 chu kỳ bức xạ phát ra khi nguyên tử xêzi-133 chuyển giữa hai mức năng lượng rất gần nhau. Đồng hồ nguyên tử là thiết bị đếm những chu kỳ ấy. Trước đó, giây được tính từ chuyển động của Trái Đất: một phần 86.400 của ngày mặt trời trung bình. Việc đổi định nghĩa không phải chuyện câu chữ; nó thừa nhận rằng hành tinh của chúng ta là một chiếc đồng hồ kém chính xác hơn một nguyên tử.

Hệ quả của lựa chọn ấy nằm ngay trong túi bạn: định vị vệ tinh trên điện thoại, đồng bộ mạng di động, giao dịch ngân hàng điện tử đều dựa vào đồng hồ nguyên tử. Nó cũng sinh ra một thứ kỳ lạ là giây nhuận, những giây được chèn thêm vào năm để giờ nguyên tử không bỏ xa Mặt Trời. Bài này đi qua câu chuyện ấy.

Khi Trái Đất là chiếc đồng hồ chuẩn

Hàng nghìn năm, ngày là đơn vị thời gian tự nhiên nhất: Mặt Trời lên đỉnh, rồi lên đỉnh lần nữa. Chia ngày thành 24 giờ, giờ thành 60 phút, phút thành 60 giây, ta có giây bằng một phần 86.400 của ngày. Vì ngày mặt trời thật dài ngắn theo mùa, các nhà thiên văn dùng ngày mặt trời trung bình, lấy trung bình cả năm.

Đến khi đồng hồ quả lắc chính xác nhất rồi đồng hồ thạch anh ra đời, người ta đo được điều mà trước đó chỉ nghi ngờ: Trái Đất quay không đều. Có biến đổi theo mùa do gió và khối khí dịch chuyển; có biến đổi thất thường do chuyển động bên trong lõi Trái Đất; và về lâu dài, Trái Đất quay chậm dần vì lực thủy triều của Mặt Trăng hãm lại. Ngày hôm nay dài hơn ngày của vài nghìn năm trước một chút, và các ghi chép nhật thực cổ đại đã giúp các nhà khoa học ước lượng sự chậm dần ấy.

Năm 1960, giây được định nghĩa lại theo năm thay vì theo ngày: một phần nhất định của năm chí tuyến 1900, gọi là giây lịch thiên văn. Định nghĩa này ổn định hơn về nguyên tắc, nhưng gần như không ai đo trực tiếp được, vì phải quan sát thiên văn nhiều năm. Trong khi đó, phòng thí nghiệm đã có một ứng viên tốt hơn hẳn.

Đồng hồ nguyên tử hoạt động thế nào

Nguyên tử là chiếc âm thoa hoàn hảo. Electron trong nguyên tử chỉ được ở những mức năng lượng nhất định. Khi chuyển giữa hai mức, nguyên tử hấp thụ hoặc phát ra bức xạ có tần số đúng bằng chênh lệch năng lượng chia cho một hằng số tự nhiên. Mọi nguyên tử xêzi-133 trong vũ trụ đều giống hệt nhau, nên tần số ấy là như nhau ở mọi nơi, mọi lúc — không mòn, không lão hoá, không cần cắt gọt.

Dùng vi sóng để "hỏi" nguyên tử. Trong đồng hồ xêzi, một chùm nguyên tử được chiếu sóng vi ba từ một bộ dao động. Nếu tần số vi ba đúng bằng tần số chuyển mức, nhiều nguyên tử đổi trạng thái nhất. Một bộ dò đếm số nguyên tử đã đổi trạng thái và báo về cho mạch điều khiển.

Vòng phản hồi. Mạch điều khiển liên tục chỉnh tần số bộ dao động sao cho số nguyên tử đổi trạng thái là cực đại. Khi đó bộ dao động bị "khoá" vào tần số của nguyên tử, và việc đếm 9.192.631.770 dao động cho ra đúng một giây.

Chiếc đầu tiên. Đồng hồ nguyên tử xêzi đầu tiên chạy ổn định được Louis Essen và Jack Parry xây dựng tại Phòng thí nghiệm Vật lý Quốc gia của Anh năm 1955. Các phép đo so sánh với giây thiên văn trong những năm sau đó cho ra con số 9.192.631.770, và năm 1967 Đại hội Cân đo quốc tế lấy con số ấy làm định nghĩa giây.

Đồng hồ hiện đại. Các chuẩn xêzi tốt nhất ngày nay dùng nguyên tử được làm lạnh bằng laser và tung lên như một vòi phun nước, cho sai số chưa tới một giây trong hàng chục triệu năm theo cách nói quen thuộc của giới đo lường.

Giờ nguyên tử quốc tế, UTC và giây nhuận

Không có một chiếc đồng hồ nguyên tử nào là "đồng hồ của thế giới". Hàng trăm đồng hồ nguyên tử ở các viện đo lường quốc gia trên khắp thế giới liên tục so sánh với nhau qua vệ tinh. Văn phòng Cân đo Quốc tế ở Pháp tính trung bình có trọng số của chúng để ra Giờ nguyên tử quốc tế, viết tắt là TAI. Đây là thang thời gian chạy đều nhất mà con người có.

Nhưng đời sống vẫn theo Mặt Trời. Nếu chỉ dùng giờ nguyên tử, vì Trái Đất quay chậm dần, giữa trưa trên đồng hồ sẽ trôi dần khỏi lúc Mặt Trời lên đỉnh. Giải pháp từ năm 1972 là Giờ phối hợp quốc tế, UTC: chạy theo nhịp giây nguyên tử, nhưng khi chênh lệch với thời gian quay của Trái Đất tiến gần 0,9 giây thì chèn thêm một giây nhuận, thường vào cuối ngày 30 tháng Sáu hoặc 31 tháng Mười Hai. Khi đó đồng hồ chuẩn chạy 23:59:59, rồi 23:59:60, rồi mới sang 00:00:00.

Từ 1972 đến nay đã có 27 giây nhuận được thêm vào, lần gần nhất vào cuối ngày 31 tháng 12 năm 2016. Giờ Việt Nam là UTC cộng 7 giờ, nên giây nhuận ở Việt Nam rơi vào 6 giờ 59 phút 60 giây sáng hôm sau.

Giây nhuận gây phiền cho hệ thống máy tính, vốn mặc định mỗi phút có 60 giây. Đã có những sự cố phần mềm, máy chủ treo vào đúng thời điểm giây nhuận. Năm 2022, Đại hội Cân đo quốc tế thông qua nghị quyết sẽ ngừng dùng giây nhuận chậm nhất vào năm 2035, để chênh lệch giữa giờ nguyên tử và Trái Đất được phép lớn hơn; cách xử lý cụ thể khi chênh lệch tích luỹ vẫn đang được bàn.

Một giây qua các định nghĩa

Bảng dưới tóm tắt các cách định nghĩa giây. Mỗi lần đổi, giá trị thực tế của giây gần như không đổi, chỉ có cách xác định nó chính xác hơn.

Thời kỳĐịnh nghĩaDựa vàoĐiểm yếu
Trước 1960Một phần 86.400 của ngày mặt trời trung bìnhVòng quay Trái ĐấtTrái Đất quay không đều
1960–1967Một phần nhất định của năm chí tuyến 1900Quỹ đạo Trái Đất quanh Mặt TrờiKhó đo trực tiếp, cần quan sát nhiều năm
Từ 19679.192.631.770 chu kỳ bức xạ của nguyên tử xêzi-133Tính chất của nguyên tửĐồng hồ thế hệ mới đã chính xác hơn chuẩn xêzi
Tương lai (đang bàn)Có thể dựa trên chuyển mức quang học của một nguyên tử hoặc ion khácÁnh sáng thay cho vi sóngChưa thống nhất chọn nguyên tử nào

Các đồng hồ quang học, dùng tần số ánh sáng cao gấp hàng chục nghìn lần tần số vi sóng, đã đạt độ chính xác vượt chuẩn xêzi nhiều lần. Giới đo lường quốc tế đang chuẩn bị định nghĩa lại giây, với lộ trình được bàn quanh năm 2030; thời điểm và lựa chọn cụ thể nên kiểm tra theo công bố của Văn phòng Cân đo Quốc tế.

Thời gian là đại lượng con người đo chính xác nhất

Trong bảy đơn vị cơ bản của hệ SI, giây là đơn vị được đo chính xác nhất, và vì thế các đơn vị khác dần được định nghĩa dựa vào nó. Năm 1983, mét được định nghĩa lại là quãng đường ánh sáng đi trong chân không trong một phần 299.792.458 giây. Từ đó, đo độ dài thực chất là đo thời gian ánh sáng đi, và tốc độ ánh sáng trở thành một con số cố định theo định nghĩa chứ không còn là kết quả đo.

Năm 2019, hệ SI được định nghĩa lại toàn bộ dựa trên các hằng số tự nhiên có giá trị cố định. Kilôgam, từng được định nghĩa bằng một quả cân bạch kim – iriđi cất giữ ở Pháp, nay được xác định qua hằng số Planck, mà đơn vị của hằng số này lại có giây và mét bên trong. Ampe, kelvin, mol cũng đều gắn với giây theo cách này hay cách khác.

Nói cách khác, độ chính xác của đồng hồ nguyên tử lan sang mọi phép đo. Khi các phòng thí nghiệm làm được đồng hồ chính xác hơn, họ có thể kiểm tra những câu hỏi tinh tế của vật lý: hằng số tự nhiên có thay đổi theo thời gian không, thời gian trôi khác nhau thế nào khi nâng đồng hồ cao thêm vài chục centimét. Các đồng hồ quang học hiện đại đủ nhạy để phát hiện sự chênh lệch nhịp thời gian do độ cao, đúng như thuyết tương đối dự đoán.

Mấy hiểu lầm về đồng hồ nguyên tử

"Đồng hồ nguyên tử không bao giờ sai." Mọi đồng hồ đều có sai số, kể cả đồng hồ nguyên tử. Sai số rất nhỏ nhưng không bằng không, và chính vì vậy giờ quốc tế phải lấy trung bình của hàng trăm đồng hồ, loại bớt chiếc nào trôi bất thường.

"Đồng hồ treo tường ghi atomic là có nguyên tử bên trong." Những chiếc đồng hồ bán ở châu Âu, Mỹ, Nhật có chữ này thực ra là đồng hồ thạch anh nhận sóng vô tuyến từ trạm phát giờ chuẩn, mà trạm này được điều khiển bởi đồng hồ nguyên tử. Ở Việt Nam, những đồng hồ đó thường không bắt được sóng nên chạy như đồng hồ thạch anh thường.

"Giây nhuận làm ngày dài ra một giây là do Trái Đất quay chậm đi một giây mỗi ngày." Không phải. Một ngày hiện nay chỉ chênh với 86.400 giây nguyên tử cỡ một vài phần nghìn giây, có giai đoạn còn ngắn hơn chứ không dài hơn. Chênh lệch nhỏ ấy cộng dồn ngày qua ngày, thường phải hơn một năm mới đủ gần một giây, và lúc ấy giây nhuận được thêm vào.

Đồng hồ nguyên tử trong đời sống hằng ngày

Bạn có thể chưa từng thấy một chiếc đồng hồ nguyên tử, nhưng hầu như ngày nào cũng dùng đến nó. Hệ thống định vị vệ tinh là ví dụ rõ nhất. Mỗi vệ tinh mang đồng hồ nguyên tử và liên tục phát tín hiệu cho biết giờ phát. Máy thu trên điện thoại đo độ trễ của tín hiệu từ nhiều vệ tinh để tính khoảng cách. Ánh sáng đi khoảng 30 centimét trong một phần tỷ giây, nên đồng hồ chỉ cần lệch một phần triệu giây là vị trí đã sai cỡ 300 mét.

Các nhà thiết kế hệ thống định vị còn phải tính cả thuyết tương đối: đồng hồ trên vệ tinh bay nhanh và ở xa Trái Đất nên chạy khác đồng hồ dưới mặt đất một lượng nhỏ nhưng đủ gây sai số lớn nếu không bù. Đó là một trong những kiểm chứng hằng ngày của vật lý thế kỷ 20.

Mạng điện thoại di động cần các trạm phát đồng bộ với nhau để không giẫm lên tín hiệu của nhau. Mạng điện cần đồng bộ để đo và xử lý sự cố. Sàn giao dịch tài chính ghi dấu thời gian cho từng lệnh. Máy tính, điện thoại tự chỉnh giờ qua mạng từ những máy chủ thời gian vốn được nối với đồng hồ nguyên tử. Ở Việt Nam, cũng như các nước khác, cơ quan đo lường quốc gia duy trì chuẩn thời gian và tần số và đối chiếu với giờ quốc tế; thông tin chi tiết về chuẩn quốc gia nên xem từ nguồn chính thức của cơ quan này.

Câu hỏi thường gặp

Đồng hồ nguyên tử có dùng chất phóng xạ không?

Không. Đồng hồ xêzi dùng đồng vị xêzi-133, là đồng vị bền, không phóng xạ. Chữ nguyên tử ở đây chỉ việc dùng tính chất của nguyên tử làm chuẩn tần số, không liên quan đến phân rã hạt nhân. Nhiều người nhầm vì liên tưởng với năng lượng nguyên tử, nhưng hai lĩnh vực này hoàn toàn khác nhau.

Vì sao chọn con số 9.192.631.770 mà không chọn số tròn?

Vì định nghĩa mới phải giữ cho độ dài giây gần như không đổi so với giây cũ, để mọi phép đo trước đó vẫn dùng được. Các nhà đo lường đã so sánh tần số của xêzi với giây thiên văn trong nhiều năm và tìm ra con số này. Nếu chọn số tròn, giây sẽ đột ngột dài hoặc ngắn đi, gây xáo trộn trong khoa học và kỹ thuật.

Đồng hồ trên điện thoại có phải đồng hồ nguyên tử không?

Không. Điện thoại dùng tinh thể thạch anh để giữ giờ, nhưng nó thường xuyên được chỉnh theo giờ của mạng di động hoặc máy chủ thời gian trên internet, mà các nguồn này lại được nối về đồng hồ nguyên tử. Vì vậy giờ trên điện thoại thường rất đúng dù bản thân máy không có đồng hồ nguyên tử bên trong.

Giây nhuận khác năm nhuận thế nào?

Năm nhuận thêm một ngày 29 tháng Hai để lịch khớp với chu kỳ mùa, theo một quy tắc cố định biết trước hàng nghìn năm. Giây nhuận thêm một giây để giờ nguyên tử khớp với vòng quay Trái Đất, và không có quy tắc cố định vì sự quay của Trái Đất biến đổi khó đoán; việc thêm giây được quyết định dựa trên quan sát và thông báo trước khoảng sáu tháng.

Có khi nào phải bớt một giây không?

Về nguyên tắc có thể có giây nhuận âm, tức bỏ bớt một giây, nếu Trái Đất quay nhanh lên. Từ năm 1972 đến nay chưa lần nào phải dùng. Trong những năm gần đây, Trái Đất có lúc quay nhanh hơn một chút, khiến giới đo lường bàn đến khả năng này. Đây cũng là một lý do quốc tế muốn bỏ hẳn giây nhuận.

UTC và GMT có phải là một không?

Trong sinh hoạt, hai cách gọi thường được dùng thay nhau vì chênh nhau không quá một giây. Về kỹ thuật thì khác: GMT gốc là giờ mặt trời trung bình tại Greenwich, dựa vào quan sát thiên văn; UTC chạy theo giây nguyên tử và được giữ gần thời gian Trái Đất nhờ giây nhuận. Văn bản kỹ thuật, hàng không, máy tính đều dùng UTC.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138