UyenBac.comUyên Bác
Gia vị và nguyên liệu

Gạo đến từ đâu: thuần hoá cây lúa, gạo tẻ và gạo nếp khác nhau ra sao

Cây lúa được thuần hoá ở lưu vực Dương Tử và riêng biệt ở châu Phi. Lịch sử hạt gạo, vì sao gạo nếp dẻo, cơm nguội cứng và gạo thơm có mùi lá dứa.

Wide view of a ripening rice field in Cần Thơ in late afternoon, a farmer seen from behind holding a heavy golden panicle in her palm, low sun, warm haze

Lúa châu Á, Oryza sativa, được thuần hoá từ lúa dại ở vùng hạ lưu sông Dương Tử; bằng chứng khảo cổ cho thấy con người đã thu hái và bắt đầu trồng lúa ở đó từ khoảng chín đến mười nghìn năm trước, và quá trình thuần hoá kéo dài hàng nghìn năm. Ở châu Phi, một loài lúa khác, Oryza glaberrima, được thuần hoá độc lập ở vùng đồng bằng ngập nước sông Niger.

Ngày nay gạo nuôi một phần rất lớn dân số thế giới. Nhưng vì sao gạo nếp dẻo mà gạo tẻ tơi, vì sao cơm nguội lại cứng, vì sao một số loại gạo có mùi giống lá dứa, đều nằm ở hoá học của tinh bột và ở vài gen nhỏ được con người chọn lọc qua hàng nghìn năm. Bài này kể lịch sử cây lúa, các chặng lan truyền, rồi giải thích những cơ chế đó.

Từ lúa dại đến lúa trồng: thuần hoá thay đổi gì

Tổ tiên hoang dã của lúa châu Á là một loài lúa dại sống ở đầm lầy, ven sông vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới châu Á. Lúa dại có những đặc điểm tốt cho chính nó nhưng bất tiện cho người hái: bông lúa tự rụng hạt khi chín để gieo hạt xuống nước, hạt chín không đều, nhiều hạt có râu dài, và hạt có thể ngủ nghỉ lâu trước khi nảy mầm.

Khi con người thu hái và gieo trồng lại, họ vô tình chọn những cây giữ hạt trên bông, vì hạt rụng xuống nước thì không hái được. Qua nhiều thế hệ, đột biến làm bông lúa không tự rụng hạt trở nên phổ biến. Cùng lúc, cây trồng chín đồng đều hơn, hạt to hơn, ít râu hơn, nảy mầm ngay khi gieo. Những thay đổi này được giới khảo cổ thực vật nhận ra qua phần cuống hạt còn lại trong các di chỉ: hạt rụng tự nhiên để lại vết nhẵn, hạt bị tuốt để lại vết gãy.

Ở lưu vực Dương Tử, các di chỉ cho thấy tỉ lệ hạt "không rụng" tăng dần qua hàng nghìn năm, nghĩa là thuần hoá không phải một sự kiện mà một quá trình dài. Còn việc hai nhóm lúa chính hiện nay, nhóm japonica hạt tròn và nhóm indica hạt dài, có chung một gốc thuần hoá hay hình thành từ nhiều nơi, thì giới nghiên cứu di truyền vẫn còn tranh luận.

Cây lúa đi khắp thế giới

Từ các trung tâm thuần hoá, cây lúa lan theo những con đường di cư và buôn bán dài hàng nghìn năm. Một số chặng chính:

  • Đông Nam Á và Nam Á: lúa lan xuống phía nam qua các thung lũng sông lớn; ở Ấn Độ, lúa trồng hoà với các dòng lúa địa phương. Ở đồng bằng sông Hồng, các di chỉ khảo cổ thời đồ đồng đã có dấu tích lúa gạo, cho thấy nghề trồng lúa có từ rất sớm.
  • Triều Tiên và Nhật Bản: nghề trồng lúa nước đến bán đảo Triều Tiên và quần đảo Nhật Bản muộn hơn, và ở Nhật, sự xuất hiện của lúa nước gắn với những thay đổi lớn về xã hội trong thiên niên kỷ thứ nhất trước Công nguyên.
  • Trung Đông và Địa Trung Hải: lúa được biết ở Ba Tư và vùng Lưỡng Hà; người Hy Lạp biết tới gạo sau các chiến dịch của Alexander. Người Ả Rập về sau đưa lúa vào trồng ở Tây Ban Nha và Sicily thời trung đại; chữ chỉ gạo trong tiếng Tây Ban Nha vẫn mang gốc Ả Rập.
  • Châu Phi: bên cạnh lúa châu Phi bản địa, lúa châu Á được đưa tới bờ đông châu Phi qua thương mại Ấn Độ Dương, và sau này tới Tây Phi qua tàu châu Âu.
  • Châu Mỹ: lúa đến châu Mỹ sau năm 1492. Ở vùng Carolina của Bắc Mỹ thế kỷ 18, gạo thành cây đồn điền lớn dựa trên lao động nô lệ; một số nhà sử học cho rằng kiến thức trồng lúa của người châu Phi bị bắt làm nô lệ đóng góp quan trọng vào thành công đó, dù mức độ vẫn còn được bàn.

Ở mọi nơi lúa tới, nó kéo theo một bộ kỹ thuật riêng: ruộng bậc thang, đê, kênh dẫn nước, lịch thời vụ theo mùa mưa. Vì cần quản lý nước chung, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng canh tác lúa nước định hình cả cách tổ chức làng xã ở những vùng trồng lúa.

Vì sao lúa sống được trong ruộng ngập nước

Hầu hết cây trồng sẽ chết úng nếu rễ ngập nước lâu, vì rễ cần oxy. Lúa có một lợi thế hiếm: trong thân và rễ có những khoang khí thông nhau, cho phép oxy đi từ lá xuống tận rễ. Nhờ đó cây lúa sống được trong đất ngập, nơi phần lớn cỏ dại cạn không sống nổi. Ruộng ngập nước vì vậy vừa cấp nước cho lúa vừa là cách làm cỏ tự nhiên.

Nước ruộng còn giữ nhiệt độ ổn định quanh gốc lúa và mang theo phù sa, chất dinh dưỡng. Trong đất ngập, một số vi sinh vật cố định đạm sống cộng sinh với bèo hoa dâu và tảo lam, bổ sung đạm cho ruộng; đây là cơ chế nằm sau tập quán thả bèo hoa dâu trong ruộng lúa ở nhiều nước châu Á. Đổi lại, ruộng ngập là môi trường thiếu oxy, nơi vi sinh vật phân giải chất hữu cơ thải ra khí metan, một khía cạnh của lúa nước mà ngành khí hậu hiện nay quan tâm.

Không phải mọi lúa đều trồng trong ruộng ngập. Lúa cạn, hay lúa nương, được gieo trên đất dốc chỉ nhờ nước mưa, vẫn là cách trồng của nhiều cộng đồng miền núi ở Đông Nam Á. Năng suất lúa cạn thường thấp hơn, nhưng nó không cần công trình thuỷ lợi.

Gạo tẻ, gạo nếp, gạo thơm: chuyện nằm ở tinh bột

Tinh bột trong hạt gạo gồm hai loại phân tử: amylose, chuỗi glucose gần như thẳng, và amylopectin, chuỗi phân nhánh nhiều như cành cây. Tỉ lệ giữa hai loại này quyết định phần lớn tính chất của cơm:

Loại gạoThành phần tinh bộtCơm khi nấu
Gạo tẻ hạt dài nhiều amyloseAmylose tương đối caoHạt rời, tơi, khô; nguội thì cứng nhanh
Gạo tẻ mềm, gạo thơm phổ biếnAmylose thấp đến trung bìnhMềm, dẻo vừa, hạt vẫn tách nhau
Gạo hạt tròn kiểu japonicaAmylose thấpDẻo, hơi dính, hợp để nắm thành khối
Gạo nếpGần như toàn amylopectin, rất ít hoặc không có amyloseDẻo dính, trong khi chín, đục khi còn sống

Gạo nếp có được tính chất ấy là nhờ một đột biến ở gen kiểm soát việc tổng hợp amylose: gen hỏng thì hạt gần như không có amylose, chỉ còn amylopectin phân nhánh, dễ quấn vào nhau và giữ nước, nên xôi dẻo dính. Hạt gạo nếp sống có màu trắng đục như sữa, khác với gạo tẻ hơi trong, cũng vì cấu trúc tinh bột khác.

Vì sao cơm nguội cứng và gạo thơm có mùi lá dứa

Khi nấu, hạt tinh bột hút nước, phồng lên, chuỗi tinh bột giãn ra và mất cấu trúc tinh thể; quá trình này gọi là hồ hoá, làm cơm mềm. Khi cơm nguội, nhất là trong tủ lạnh, các chuỗi tinh bột, chủ yếu amylose, dần xếp lại sát nhau thành vùng có trật tự, đẩy nước ra. Hiện tượng thoái hoá tinh bột này làm cơm nguội cứng và khô. Hâm nóng lại làm cơm mềm một phần, nhưng không về hẳn như mới nấu.

Gạo nhiều amylose thoái hoá nhanh hơn, nên cơm gạo tơi để nguội cứng rõ; gạo nếp gần như không có amylose nên xôi nguội vẫn dẻo hơn nhiều. Cũng vì thế, cơm nguội của gạo hạt dài lại hợp để rang, vì hạt rời và khô, không dính chảo.

Mùi thơm đặc trưng của nhiều loại gạo thơm chủ yếu đến từ một hợp chất tên 2-acetyl-1-pyrroline. Ở lúa thường, một gen làm hợp chất này bị chuyển hoá thành chất khác; ở lúa thơm, gen đó bị hỏng, nên hợp chất tích tụ trong hạt. Điều thú vị là chính hợp chất này cũng tạo mùi đặc trưng của lá dứa, vì thế gạo thơm và lá dứa có mùi gần giống nhau. Mùi này dễ bay hơi, nên gạo thơm để lâu, nhất là sau khi xát, sẽ nhạt mùi dần.

Gạo trắng, gạo lứt và cuộc Cách mạng Xanh

Hạt lúa sau khi tuốt còn vỏ trấu cứng bên ngoài. Bóc trấu thì được gạo lứt, còn nguyên lớp cám và phôi. Xát tiếp bỏ cám và phôi thì được gạo trắng. Gạo trắng giữ được lâu hơn vì lớp cám chứa dầu dễ ôi; gạo lứt nấu lâu chín hơn và vị bùi hơn. Máy xát gạo cơ khí phổ biến từ thế kỷ 19 làm gạo trắng thành sản phẩm đại trà.

Lịch sử khoa học còn ghi một câu chuyện gắn với gạo trắng: cuối thế kỷ 19, bác sĩ Hà Lan Christiaan Eijkman làm việc ở Java nhận thấy gà ăn gạo xát trắng mắc bệnh giống bệnh tê phù ở người, còn gà ăn gạo lứt thì không. Những quan sát này góp phần dẫn tới khái niệm vitamin, và Eijkman nhận giải Nobel năm 1929. Bài nhắc như một cột mốc lịch sử, không phải lời khuyên ăn uống.

Giữa thế kỷ 20, nỗi lo thiếu lương thực ở châu Á dẫn tới việc lai tạo giống lúa mới. Năm 1966, Viện Nghiên cứu Lúa quốc tế ở Philippines giới thiệu giống IR8, thân thấp, không đổ ngã khi bón nhiều phân, cho năng suất cao hơn hẳn giống cũ. Cùng phân bón, thuỷ lợi và thuốc bảo vệ thực vật, các giống lúa mới làm sản lượng lúa nhiều nước châu Á tăng nhanh. Giai đoạn này được gọi là Cách mạng Xanh, và cũng được tranh luận nhiều về tác động môi trường, đa dạng giống và chi phí đầu vào với nông dân.

Những chỗ hay hiểu sai về hạt gạo

Gạo lứt là một giống lúa riêng. Gạo lứt chỉ là gạo mới bóc trấu, chưa xát bỏ cám. Giống lúa nào cũng cho được gạo lứt; xát tiếp thì thành gạo trắng.

Gạo nếp dẻo vì có nhiều đường hơn. Độ dẻo đến từ dạng tinh bột chứ không phải đường. Gạo nếp gần như chỉ có amylopectin phân nhánh, dễ quấn vào nhau và giữ nước; lượng đường tự do trong gạo nếp và gạo tẻ đều rất thấp.

Gạo đỏ, gạo đen được nhuộm màu. Màu của các giống gạo đỏ, gạo đen tự nhiên đến từ sắc tố, chủ yếu là anthocyanin, nằm ở lớp cám. Xát trắng thì phần lớn màu mất đi, nên các loại này thường được bán ở dạng còn cám.

Lúa chỉ trồng được trong ruộng ngập nước. Lúa nước là cách phổ biến nhất, nhưng lúa cạn trồng trên nương chỉ nhờ nước mưa vẫn tồn tại ở nhiều vùng núi. Cây lúa chịu được ngập nhờ khoang khí trong thân rễ, chứ không bắt buộc phải ngập.

Gạo càng trắng càng là gạo tốt. Độ trắng phản ánh mức xát và đánh bóng, không phải chất lượng giống. Gạo xát kỹ bóng đẹp hơn nhưng mất nhiều lớp cám và phôi hơn; người chọn gạo đánh giá bằng mùi, độ dẻo, độ đều hạt nhiều hơn là màu.

Câu hỏi thường gặp

Lúa châu Phi khác lúa châu Á thế nào?

Lúa châu Phi, Oryza glaberrima, được thuần hoá độc lập ở vùng đồng bằng sông Niger từ một loài lúa dại châu Phi. Nó chịu được điều kiện khắc nghiệt và đất nghèo khá tốt nhưng năng suất thấp hơn lúa châu Á. Ngày nay ở Tây Phi có cả hai loài, và có những giống lai giữa chúng.

Vì sao gạo nếp sống màu trắng đục?

Hạt gạo nếp gần như toàn amylopectin, và cách các phân tử này xếp trong hạt tạo nhiều khoảng trống nhỏ làm ánh sáng tán xạ, nên hạt trông đục như sữa. Khi nấu chín, tinh bột hồ hoá, khoảng trống biến mất, xôi trở nên trong hơn.

Vì sao gạo thơm và lá dứa có mùi giống nhau?

Cả hai đều chứa hợp chất 2-acetyl-1-pyrroline, nguồn chính của mùi thơm đặc trưng ấy. Ở lúa thơm, một gen đáng lẽ chuyển hoá hợp chất này bị hỏng, nên nó tích tụ trong hạt. Lá dứa thì tự nhiên chứa lượng lớn hợp chất đó.

Cơm nguội cứng có phải do mất nước không?

Mất nước chỉ là một phần. Nguyên nhân chính là thoái hoá tinh bột: khi cơm nguội, các chuỗi tinh bột, nhất là amylose, xếp lại sát nhau thành cấu trúc có trật tự và đẩy nước ra. Cơm để tủ lạnh cứng nhanh hơn vì nhiệt độ thấp thúc đẩy quá trình này.

Giống lúa IR8 có ý nghĩa gì?

IR8 được Viện Nghiên cứu Lúa quốc tế giới thiệu năm 1966. Giống lúa thân thấp này chịu được lượng phân bón cao mà không đổ ngã, cho năng suất vượt xa nhiều giống truyền thống. Nó mở đầu cho làn sóng giống lúa mới gọi là Cách mạng Xanh ở châu Á.

Ruộng lúa có liên quan gì đến khí metan?

Trong ruộng ngập nước, đất thiếu oxy, nên một số vi sinh vật phân giải chất hữu cơ và thải ra khí metan. Vì vậy canh tác lúa nước là một nguồn phát thải metan từ nông nghiệp. Các kỹ thuật như tưới ngập khô xen kẽ đang được nghiên cứu để giảm lượng phát thải này.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138