Giờ mùa hè là quy ước vặn đồng hồ nhanh lên một giờ vào mùa có ngày dài, rồi vặn lùi lại khi ngày ngắn đi. Ý tưởng là dời giờ thức dậy và giờ làm việc sớm hơn so với Mặt Trời, để buổi tối còn nhiều ánh sáng tự nhiên hơn và, theo lập luận ban đầu, tiết kiệm nhiên liệu thắp sáng. Khoảng vài chục quốc gia, chủ yếu ở châu Âu, Bắc Mỹ và một phần Nam bán cầu, vẫn dùng quy ước này.
Việt Nam không dùng giờ mùa hè, và người Việt thường chỉ gặp nó khi làm việc với đối tác nước ngoài: giờ họp với châu Âu tự nhiên lệch đi một tiếng, chuyến bay quá cảnh đổi giờ, đồng hồ trên điện thoại tự nhảy khi đi du lịch. Bài này giải thích giờ mùa hè từ đâu ra, vì sao nó còn gây tranh cãi, và vì sao một nước nhiệt đới như Việt Nam gần như không được lợi gì từ nó.
Ý tưởng đến từ đâu: từ câu đùa đến đề xuất nghiêm túc
Benjamin Franklin năm 1784: một bài viết châm biếm. Khi ở Paris, Franklin gửi cho một tờ báo bức thư hài hước, tính xem dân Paris sẽ tiết kiệm bao nhiêu nến nếu chịu dậy sớm theo Mặt Trời, và đề xuất bắn đại bác lúc bình minh để đánh thức họ. Bài viết thường được nhắc như nguồn gốc của giờ mùa hè, nhưng thực ra Franklin không đề xuất vặn đồng hồ; ông chỉ trêu thói ngủ muộn.
George Vernon Hudson năm 1895. Nhà côn trùng học người New Zealand này thích có thêm ánh sáng buổi chiều để đi bắt côn trùng sau giờ làm. Ông trình bày đề xuất dời đồng hồ hai giờ vào mùa hè trước một hội khoa học ở Wellington. Đề xuất được bàn luận nhưng không được thực hiện.
William Willett năm 1907. Một nhà thầu xây dựng ở London, Willett in một cuốn sách nhỏ kêu gọi vặn đồng hồ dần dần vào tháng Tư và lùi lại vào tháng Chín, để người dân tận dụng buổi sáng mùa hè mà ông thấy nhiều người ngủ phí. Ông vận động Quốc hội Anh nhiều năm nhưng chưa thành công; ông qua đời năm 1915, một năm trước khi nước Anh áp dụng giờ mùa hè.
Một thị trấn ở Canada. Trước khi có quốc gia nào áp dụng, đã có vài địa phương tự thử. Thị trấn Port Arthur ở Ontario, Canada, thường được nhắc là nơi dùng giờ mùa hè từ năm 1908.
Chiến tranh đưa giờ mùa hè vào luật
Thứ biến ý tưởng thành luật không phải sở thích bắt côn trùng hay đi dạo buổi tối, mà là chiến tranh. Ngày 30 tháng 4 năm 1916, giữa Chiến tranh thế giới thứ nhất, Đế quốc Đức và Áo – Hung là những nước đầu tiên áp dụng giờ mùa hè trên toàn quốc, với mục tiêu tiết kiệm than dùng cho thắp sáng. Vài tuần sau, nước Anh làm theo, rồi nhiều nước châu Âu khác. Mỹ áp dụng năm 1918.
Sau chiến tranh, nhiều nước bỏ giờ mùa hè vì nó không được lòng dân, nhất là nông dân, những người làm việc theo Mặt Trời và bò sữa chẳng biết đồng hồ đã vặn. Đến Chiến tranh thế giới thứ hai, giờ mùa hè quay trở lại, có nước dùng quanh năm, có nước thậm chí dùng giờ "mùa hè kép", nhanh hai giờ so với giờ chuẩn.
Cuộc khủng hoảng dầu mỏ thập niên 1970 lại thúc đẩy một đợt áp dụng mới với lý do tiết kiệm năng lượng. Từ đó, giờ mùa hè trở thành nếp ổn định ở phần lớn châu Âu và Bắc Mỹ, với lịch chuyển giờ được quy định bằng luật và thống nhất giữa các nước láng giềng để giao thương không bị xáo trộn.
Giờ mùa hè ở một số nơi người Việt hay làm việc cùng
Lịch chuyển giờ khác nhau giữa các khu vực. Bảng dưới là quy tắc chung đang áp dụng trong những năm gần đây; quy định có thể thay đổi, nên trước khi đặt lịch quan trọng bạn nên kiểm lại.
| Khu vực | Bắt đầu | Kết thúc | Chênh với giờ Việt Nam khi có giờ mùa hè |
|---|---|---|---|
| Liên minh châu Âu, Anh | Chủ nhật cuối cùng của tháng Ba | Chủ nhật cuối cùng của tháng Mười | Rút ngắn một giờ (ví dụ Pháp, Đức từ chênh 6 giờ còn 5 giờ) |
| Mỹ, Canada (phần lớn) | Chủ nhật thứ hai của tháng Ba | Chủ nhật đầu tiên của tháng Mười Một | Rút ngắn một giờ |
| Một số bang của Úc, New Zealand | Đầu tháng Mười | Đầu tháng Tư | Nới rộng thêm một giờ (Nam bán cầu, mùa hè ngược lại) |
| Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc | Không dùng | Không dùng | Chênh cố định quanh năm |
Có những khoảng vài tuần mỗi năm mà châu Âu và Mỹ đổi giờ lệch ngày nhau, nên chênh lệch giữa hai bên co giãn tạm thời. Đó là lúc các cuộc họp ba bên hay bị nhầm. Ở Mỹ, bang Arizona (trừ một phần) và Hawaii không dùng giờ mùa hè.
Vì sao Việt Nam và các nước nhiệt đới không dùng
Lợi ích của giờ mùa hè phụ thuộc vào chênh lệch độ dài ngày giữa mùa hè và mùa đông. Ở vĩ độ cao như London, khoảng 51 độ Bắc, ngày giữa hè dài hơn 16 tiếng còn ngày giữa đông chỉ khoảng 8 tiếng. Nếu không vặn đồng hồ, Mặt Trời tháng Sáu ở đó mọc vào khoảng 3 giờ 45 sáng; phần lớn ánh sáng đầu ngày ấy bị "phí" trong lúc mọi người còn ngủ.
Ở Việt Nam, chênh lệch nhỏ hơn nhiều. Hà Nội, vĩ độ khoảng 21 độ, ngày dài nhất khoảng 13 tiếng 20 phút, ngày ngắn nhất gần 11 tiếng. TP.HCM gần xích đạo hơn, chênh lệch chỉ khoảng một tiếng. Vặn đồng hồ một giờ ở đây không đổi được bao nhiêu ánh sáng, mà lại khiến buổi sáng mùa hè tối hơn và buổi tối nóng kéo dài hơn. Đây là lý do gần như mọi nước nằm giữa hai chí tuyến không dùng giờ mùa hè.
Một lý do nữa là chi phí chuyển đổi. Mỗi lần đổi giờ, cả xã hội phải đồng bộ: lịch tàu xe, lịch học, giờ làm, phần mềm, máy móc. Với lợi ích nhỏ, chi phí ấy không đáng. Giờ mùa hè là chuyện của các nước ôn đới và hàn đới; với người Việt, thứ cần nhớ chỉ là nó tồn tại khi làm việc với họ.
Tranh cãi chưa dứt: lợi và hại của việc vặn đồng hồ
Tiết kiệm năng lượng: không rõ như từng nghĩ. Lý do gốc là tiết kiệm nhiên liệu thắp sáng. Khi chiếu sáng chỉ còn là phần nhỏ trong hoá đơn điện, còn điều hoà và sưởi chiếm phần lớn, các nghiên cứu ở nhiều nước cho kết quả khác nhau: có nơi tiết kiệm chút ít, có nơi gần như không, có nơi còn tốn hơn vì buổi tối nóng kéo dài.
Sức khoẻ và giấc ngủ. Những ngày ngay sau khi vặn đồng hồ nhanh lên vào mùa xuân, nhiều người ngủ thiếu một giờ và cơ thể cần vài ngày để thích nghi. Một số hội chuyên ngành về giấc ngủ ở các nước có giờ mùa hè đã lên tiếng ủng hộ bỏ việc đổi giờ và dùng giờ chuẩn quanh năm. Đây là vấn đề còn tranh luận trong giới chuyên môn.
Thương mại và giải trí buổi tối. Các ngành bán lẻ, du lịch, thể thao ngoài trời thường ủng hộ giờ mùa hè, vì buổi tối sáng hơn khiến người ta ra ngoài nhiều hơn.
Muốn bỏ nhưng chưa bỏ được. Năm 2019, Nghị viện châu Âu bỏ phiếu ủng hộ chấm dứt việc đổi giờ hai lần mỗi năm, nhưng các nước thành viên chưa thống nhất nên vẫn giữ quy định cũ. Ở Mỹ cũng có nhiều đề xuất dùng một giờ cố định quanh năm. Nga từng dùng giờ mùa hè quanh năm từ 2011, rồi năm 2014 chuyển sang giờ chuẩn cố định — một ví dụ cho thấy chọn sai phía cũng gây phản ứng.
Đêm đổi giờ: một giờ biến mất, một giờ lặp lại
Ở các nước có giờ mùa hè, đêm đổi giờ mùa xuân, đồng hồ ở phần lớn các nước Trung Âu cũng như ở Mỹ nhảy thẳng từ 1:59:59 sang 3:00:00. Khoảng thời gian giữa hai mốc ấy không tồn tại trên lịch địa phương. Một cuộc hẹn đặt lúc 2 giờ 30 sáng hôm đó là cuộc hẹn không có thật, và phần mềm phải tự quyết định dời nó sang đâu.
Đêm đổi giờ mùa thu thì ngược lại: ở Trung Âu, đồng hồ chạy đến 2:59:59 rồi quay lại 2:00:00, khoảng một giờ ấy diễn ra hai lần. Nếu một sự cố được ghi là xảy ra lúc 2 giờ 15 sáng, không biết là lần thứ nhất hay lần thứ hai. Vì vậy các hệ thống quan trọng như ngân hàng, viễn thông, hàng không ghi sổ theo UTC, chỉ đổi sang giờ địa phương khi hiển thị cho người xem.
Đời sống cũng phải xoay xở. Người làm ca đêm ở các nước ấy, vào đêm mùa thu, làm thêm một giờ; vào đêm mùa xuân, làm bớt một giờ, và bảng lương phải tính theo giờ thực tế. Một số chuyến tàu đêm ở châu Âu theo lịch phải dừng chờ ở ga trong đêm mùa thu để không đến sớm hơn giờ ghi trên vé.
Đối với người ở Việt Nam, đêm đổi giờ của châu Âu hay Mỹ diễn ra vào buổi sáng hoặc trưa chủ nhật theo giờ mình. Không có gì thay đổi trên đồng hồ của bạn, nhưng từ hôm ấy, mọi cuộc gọi, phiên giao dịch, buổi học trực tuyến theo giờ của họ đều xê dịch một tiếng so với tuần trước.
Làm việc với nước có giờ mùa hè: vài thói quen tránh nhầm
Nếu công việc của bạn gắn với đối tác châu Âu, Mỹ hay Úc, vài thói quen dưới đây giúp tránh lỡ hẹn hai lần mỗi năm.
- Đánh dấu bốn mốc đổi giờ của châu Âu và Mỹ vào lịch làm việc ngay từ đầu năm.
- Khi đặt lịch họp định kỳ, tạo cuộc hẹn theo múi giờ của bên tổ chức để phần mềm tự điều chỉnh, và ghi chú rằng giờ Việt Nam sẽ dịch một tiếng sau ngày đổi giờ.
- Với hạn chót ghi theo giờ của nước khác, quy về giờ Việt Nam và ghi rõ cả hai, nhất là trong tuần có đổi giờ.
- Kiểm tra giờ trên vé máy bay quá cảnh qua châu Âu hay Mỹ vào cuối tháng Ba, cuối tháng Mười hoặc đầu tháng Mười Một.
- Đừng chỉnh múi giờ trên điện thoại bằng tay khi đi nước ngoài; để chế độ tự động, máy sẽ cập nhật cả giờ mùa hè.
Ngày đổi giờ ở các nước đó có một giờ bị bỏ qua (mùa xuân) và một giờ lặp lại hai lần (mùa thu). Lịch hẹn rơi đúng vào giờ ấy, ví dụ hai giờ rưỡi sáng, là chỗ phần mềm và con người dễ sai nhất.
Câu hỏi thường gặp
Việt Nam đã bao giờ dùng giờ mùa hè chưa?
Hiện nay Việt Nam không dùng giờ mùa hè, và trong đời sống của nhiều thế hệ người Việt, chuyện vặn đồng hồ theo mùa là điều xa lạ. Lịch sử giờ chính thức ở nước ta trong thế kỷ 20 có những lần đổi múi giờ, nhưng đó là thay đổi giờ chuẩn chứ không phải chế độ đổi giờ theo mùa hằng năm.
Khi đổi sang giờ mùa hè, đồng hồ được vặn vào lúc nào?
Thường vào rạng sáng chủ nhật để ít ảnh hưởng đến công việc. Ở Liên minh châu Âu, mọi nước đổi cùng một thời điểm là 01:00 UTC, tức mỗi nước một giờ địa phương khác nhau. Ở Mỹ, mỗi múi giờ đổi lúc 2 giờ sáng theo giờ địa phương của mình, nên việc đổi diễn ra lần lượt từ đông sang tây.
Vì sao Nam bán cầu đổi giờ ngược với Bắc bán cầu?
Vì mùa của hai bán cầu ngược nhau. Khi Bắc bán cầu vào hè từ tháng Ba đến tháng Mười, Nam bán cầu đang vào thu và đông. Các nước Nam bán cầu có dùng giờ mùa hè, như một số bang của Úc hay New Zealand, vặn đồng hồ nhanh lên vào khoảng tháng Chín hoặc tháng Mười và lùi lại vào khoảng tháng Tư.
Giờ mùa hè có làm một ngày có 23 hay 25 giờ không?
Đúng vậy theo giờ địa phương. Ngày chuyển sang giờ mùa hè chỉ có 23 giờ đồng hồ vì một giờ bị bỏ qua; ngày chuyển về giờ chuẩn có 25 giờ vì một giờ lặp lại. Đây là lý do người làm phần mềm, ngân hàng, bệnh viện ca đêm ở các nước đó phải xử lý những ngày này rất cẩn thận.
Benjamin Franklin có thật sự phát minh ra giờ mùa hè không?
Không. Bài viết năm 1784 của ông là một bài châm biếm về thói ngủ muộn của người Paris, đề xuất họ dậy sớm theo Mặt Trời chứ không đề xuất vặn đồng hồ. Ý tưởng dời giờ đồng hồ theo mùa xuất hiện rõ ràng ở George Vernon Hudson và William Willett hơn một thế kỷ sau.