UyenBac.comUyên Bác
Đi lại và vận chuyển

Khổ đường ray 1.435 mm từ đâu ra và vì sao đường sắt Việt Nam lại khổ một mét

Khổ ray tiêu chuẩn 1.435 mm đến từ đường xe goòng mỏ than nước Anh. Lịch sử khổ đường ray, chuyện xe ngựa La Mã, và vì sao đường sắt Bắc Nam của Việt Nam khổ một mét.

Low angle along a metre gauge railway track curving through green rice fields in Quảng Trị province at golden hour, wooden sleepers and grey ballast stones in sharp focus, no train

Khổ đường ray tiêu chuẩn 1.435 mm, tức 4 feet 8,5 inch, đến từ những đường xe goòng chở than ở vùng đông bắc nước Anh: George Stephenson dùng khổ quen thuộc ấy cho các tuyến đường sắt ông xây dựng đầu thế kỷ 19, và vì các tuyến của ông thành công sớm nhất, khổ đó lan ra khắp thế giới. Nó không phải con số tối ưu được tính toán; nó là con số có sẵn, rồi trở thành chuẩn vì đã có quá nhiều đường ray theo nó.

Đường sắt Bắc Nam của Việt Nam lại dùng khổ một mét, hẹp hơn hẳn, xây dựng trong thời Pháp thuộc và nối thông Hà Nội với Sài Gòn năm 1936. Bài này kể khổ đường ray hình thành thế nào, chuyện "khổ ray bắt nguồn từ xe ngựa La Mã" đúng sai ra sao, cơ chế giúp bánh xe lửa tự bám ray khi vào cua, cái giá của việc mỗi nơi một khổ, và vì sao Việt Nam có đường ray khổ một mét lẫn khổ lồng.

Từ đường xe goòng mỏ than đến đường sắt của Stephenson

Trước đầu máy hơi nước rất lâu, các mỏ than ở Anh và Trung Âu đã dùng những đường ray bằng gỗ, sau này bọc hoặc làm bằng sắt, để ngựa kéo xe goòng chở than từ mỏ ra bến sông. Bánh xe lăn trên ray nhẹ hơn hẳn trên đường đất, một con ngựa kéo được lượng than gấp nhiều lần. Mỗi mỏ, mỗi vùng tự đặt khoảng cách ray theo kích thước xe goòng của mình, và ở vùng đông bắc nước Anh, khoảng cách quen dùng xấp xỉ bằng khổ mà về sau thành tiêu chuẩn.

George Stephenson lớn lên và làm việc trong môi trường mỏ than ấy. Khi ông xây tuyến Stockton – Darlington, khai trương năm 1825, rồi tuyến Liverpool – Manchester, khai trương năm 1830, ông dùng khổ ray quen thuộc của vùng. Tuyến Liverpool – Manchester được coi là tuyến đường sắt liên đô thị đầu tiên chạy hoàn toàn bằng đầu máy hơi nước theo lịch trình. Thành công của nó khiến các tuyến khác mời Stephenson và học trò của ông thiết kế, và họ mang theo khổ ray ấy.

Con số lẻ 4 feet 8,5 inch có lẽ đến từ việc nới thêm nửa inch cho bánh xe đỡ bó ray ở khúc cua, so với khổ 4 feet 8 inch dùng trước đó. Chi tiết này được nhắc trong nhiều tài liệu lịch sử đường sắt, nhưng lý do chính xác của nửa inch ấy không được ghi lại đầy đủ.

Chuyện khổ ray bắt nguồn từ xe ngựa La Mã: đúng một nửa

Trên mạng lan truyền một câu chuyện: khổ ray tiêu chuẩn bằng khoảng cách hai bánh xe ngựa chiến La Mã, vì đường La Mã có vết bánh xe hằn sâu, xe đời sau phải theo đúng vết đó, xe goòng làm theo xe ngựa, rồi đường sắt làm theo xe goòng. Có phiên bản còn kéo dài đến tận tên lửa đẩy của tàu con thoi.

Phần đúng của câu chuyện là: khoảng cách hai bánh của xe kéo bằng một hoặc hai con ngựa, ở nhiều nền văn minh, đều rơi vào một khoảng gần nhau, vì nó bị quy định bởi bề ngang của con ngựa và của người đánh xe. Vì thế xe ngựa La Mã, xe ngựa Anh thế kỷ 18 và xe goòng mỏ than có kích thước tương tự nhau là chuyện tự nhiên.

Phần sai là chuỗi nhân quả trực tiếp. Không có bằng chứng các mỏ than Anh đo khổ ray theo vết bánh xe La Mã; trên thực tế, các vùng mỏ dùng nhiều khổ khác nhau, và khổ của Stephenson chỉ là một trong số đó. Khổ 1.435 mm thắng không phải vì nó kế thừa từ Rome, mà vì nó đi theo những tuyến đường sắt thành công sớm nhất. Đây là ví dụ điển hình về "phụ thuộc lộ trình": một lựa chọn ban đầu gần như ngẫu nhiên, sau khi được nhân rộng, trở nên quá tốn kém để thay đổi.

Bánh xe hình côn: vì sao tàu tự bám ray khi vào cua

Nhiều người nghĩ tàu hoả giữ trên ray nhờ gờ bánh, phần vành nhô ra ở phía trong mỗi bánh. Gờ bánh đúng là chốt chặn cuối cùng chống trật bánh, nhưng trong vận hành bình thường nó gần như không chạm ray. Thứ giữ tàu đi đúng hướng là mặt lăn của bánh, được tiện hơi vát hình côn: phía trong to hơn, phía ngoài nhỏ hơn.

Hai bánh trên cùng một trục gắn cứng với nhau, luôn quay cùng số vòng. Khi tàu vào cua, quán tính đẩy cặp bánh dạt ra phía ngoài. Bánh phía ngoài lúc này lăn trên phần đường kính lớn, bánh phía trong lăn trên phần đường kính nhỏ. Cùng một số vòng quay, bánh lớn đi được quãng dài hơn, đúng với việc ray ngoài của khúc cua dài hơn ray trong. Cặp bánh vì thế tự lái theo đường cong mà không cần trượt.

Trên đường thẳng, nếu cặp bánh lệch sang một bên, chênh lệch đường kính sẽ đẩy nó trở về giữa. Kết quả là cặp bánh đi theo một đường lượn sóng rất nhẹ quanh tâm đường ray. Ở tốc độ cao, chuyển động lượn sóng này có thể trở nên dao động mạnh, nên tàu tốc độ cao cần thiết kế giá chuyển hướng và độ côn bánh rất cẩn thận. Nguyên lý tự lái này áp dụng cho mọi khổ ray; điều khác nhau là khổ hẹp cho phép bán kính cua nhỏ hơn.

Một thế giới nhiều khổ ray

Dù 1.435 mm phổ biến nhất, thế giới vẫn tồn tại nhiều khổ ray khác nhau, mỗi khổ gắn với một lịch sử riêng. Bảng dưới liệt kê những khổ thường gặp, các con số là kích thước danh nghĩa.

Khổ rayNơi dùng tiêu biểuGhi chú lịch sử
1.435 mm (tiêu chuẩn)Phần lớn châu Âu, Bắc Mỹ, Trung Quốc, các tuyến tàu cao tốcTừ đường sắt của Stephenson; tàu cao tốc Shinkansen của Nhật cũng dùng khổ này
1.520 mmNga và nhiều nước thuộc Liên Xô cũBan đầu là 5 feet, sau điều chỉnh nhẹ thành 1.520 mm
1.668 mmTây Ban Nha, Bồ Đào Nha (tuyến truyền thống)Khổ rộng của bán đảo Iberia; tuyến cao tốc dùng khổ tiêu chuẩn
1.676 mmẤn Độ, Pakistan, Argentina và một số nơiKhổ rộng thời thuộc địa, nhiều tuyến khổ hẹp đã được chuyển sang khổ này
1.067 mmCác tuyến truyền thống ở Nhật Bản, miền nam châu PhiHẹp hơn, rẻ hơn, hợp địa hình đồi núi
1.000 mm (khổ mét)Việt Nam, Thái Lan, Malaysia, Myanmar, nhiều nơi ở châu PhiPhổ biến ở các tuyến thời thuộc địa cần làm nhanh và rẻ

Ở Anh giữa thế kỷ 19 từng có một cuộc tranh chấp mà sử sách gọi là "cuộc chiến khổ ray": kỹ sư Isambard Kingdom Brunel xây tuyến Great Western với khổ rộng khoảng 2,14 m, chạy êm và nhanh hơn. Năm 1846, Quốc hội Anh thông qua luật yêu cầu các tuyến mới dùng khổ tiêu chuẩn, chủ yếu vì khổ của Stephenson đã có nhiều đường hơn. Tuyến khổ rộng của Brunel chạy song song thêm mấy chục năm và được chuyển đổi hoàn toàn vào năm 1892.

Ray, tà vẹt và đá ba lát: phần nằm dưới bánh xe

Khổ ray chỉ là khoảng cách giữa hai thanh thép; để tàu chạy được, cả một kết cấu nằm bên dưới phải làm việc cùng nhau. Thanh ray hiện đại có mặt cắt giống chữ I với đế rộng, gọi là ray đế bằng, kiểu thường gắn với tên kỹ sư Charles Vignoles ở thế kỷ 19. Phần đầu ray dày để chịu mài mòn của bánh xe, phần thân mảnh cho nhẹ mà vẫn cứng khi uốn, phần đế rộng để đặt vững lên tà vẹt.

Tà vẹt nằm ngang dưới ray, giữ hai thanh ray luôn đúng khổ và rải tải trọng nặng của đoàn tàu ra một diện tích rộng hơn. Tà vẹt xưa làm bằng gỗ; ngày nay nhiều tuyến dùng tà vẹt bê tông nặng hơn, bền hơn. Dưới tà vẹt là lớp đá ba lát, những viên đá dăm có cạnh sắc. Các viên đá cài vào nhau, giữ tà vẹt không xô dọc hay xô ngang, đồng thời để nước mưa thoát nhanh xuống dưới, không đọng làm nền đất mềm ra. Đá tròn như sỏi suối không dùng được vì chúng lăn trượt lên nhau.

Âm thanh "tạch tạch" quen thuộc khi đi tàu đến từ các mối nối giữa những thanh ray ngắn, nơi chừa một khe nhỏ để thép giãn nở khi trời nóng. Nhiều tuyến hiện đại hàn liền các thanh ray thành những đoạn rất dài, giữ chặt bằng tà vẹt và phụ kiện để thép không có chỗ giãn ra mà chỉ chịu ứng suất bên trong. Tàu chạy êm hơn, ít hư bánh hơn; đổi lại việc lắp đặt và kiểm tra nhiệt độ ray phải tính toán kỹ.

Cái giá của việc mỗi nơi một khổ

Đổi tàu ở biên giới. Khi hai mạng đường sắt khác khổ gặp nhau, hàng hoá phải được bốc từ toa này sang toa khác, hoặc toa phải được nhấc lên để thay giá chuyển hướng. Việc này tốn thời gian, nhân công và là điểm nghẽn của vận tải xuyên quốc gia.

Đường ray lồng. Một lời giải là đặt ba ray trên cùng một tuyến: hai ray cho khổ hẹp, một ray thêm cho khổ rộng, dùng chung một ray. Cả hai loại tàu chạy được trên một nền đường, đổi lại việc ghi, chắn và bảo trì phức tạp hơn.

Trục bánh đổi khổ. Ở Tây Ban Nha và một số nơi khác, người ta phát triển các loại trục bánh có thể tự trượt bánh ra hoặc vào khi tàu chạy chậm qua một đoạn thiết bị đặc biệt, cho phép tàu đi qua ranh giới khổ ray mà không phải dừng lâu.

Lựa chọn khổ hẹp không phải là sai. Khổ hẹp rẻ hơn khi xây, cho phép cua gấp hơn, cầu hầm nhỏ hơn, rất hợp với vùng núi và nền kinh tế còn hạn chế vốn. Cái giá là tốc độ, tải trọng và độ êm thấp hơn. Mỗi khổ ray là một sự đánh đổi phù hợp với thời điểm nó được chọn.

Đường sắt khổ một mét và khổ lồng ở Việt Nam

Mạng đường sắt Việt Nam được xây dựng chủ yếu trong thời Pháp thuộc, phần lớn theo khổ một mét, giống nhiều thuộc địa khác ở Đông Nam Á và châu Phi. Các đoạn của tuyến xuyên Đông Dương được làm dần từ cuối thế kỷ 19, và năm 1936 tuyến Hà Nội – Sài Gòn được nối thông, dài hơn một nghìn bảy trăm cây số. Khổ một mét cho phép đặt đường dọc theo dải đất hẹp, men chân núi, vượt đèo Hải Vân bằng những khúc cua mà khổ rộng khó làm nổi.

Ở miền Bắc, một số tuyến dùng khổ tiêu chuẩn hoặc khổ lồng, liên quan đến kết nối với đường sắt Trung Quốc vốn dùng khổ 1.435 mm. Tuyến Hà Nội – Đồng Đăng là ví dụ hay được nhắc về đường ray lồng, cho cả tàu khổ một mét lẫn tàu khổ tiêu chuẩn chạy qua. Nhờ vậy, tàu liên vận có thể đi từ Hà Nội qua cửa khẩu sang Trung Quốc.

Các tuyến đường sắt mới theo quy hoạch, trong đó có tuyến tốc độ cao Bắc – Nam theo chủ trương được thông qua năm 2024, dự kiến dùng khổ tiêu chuẩn 1.435 mm. Nếu được xây dựng, Việt Nam sẽ có hai mạng song song với hai khổ ray khác nhau, một tình huống mà lịch sử đường sắt thế giới đã gặp nhiều lần. Chi tiết dự án và tiến độ nên tra cứu từ nguồn chính thức, vì đây là thông tin còn thay đổi.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao khổ ray tiêu chuẩn là 1.435 mm?

Đó là khổ của các đường xe goòng mỏ than ở đông bắc nước Anh, được George Stephenson dùng cho các tuyến đầu tiên của ông như Stockton – Darlington năm 1825 và Liverpool – Manchester năm 1830. Các tuyến này thành công sớm nên khổ của chúng lan rộng và thành chuẩn.

Khổ ray có thật sự bắt nguồn từ xe ngựa La Mã không?

Chỉ đúng một phần. Xe kéo bằng ngựa ở nhiều thời đại có khoảng cách bánh tương tự nhau vì bị quy định bởi bề ngang con ngựa, nhưng không có bằng chứng các mỏ than Anh đo khổ ray theo vết bánh xe La Mã. Khổ tiêu chuẩn thắng vì đi theo những tuyến thành công sớm nhất.

Đường sắt Bắc Nam Việt Nam khổ bao nhiêu?

Đường sắt Bắc Nam dùng khổ một mét, tức 1.000 mm, xây dựng trong thời Pháp thuộc và nối thông Hà Nội – Sài Gòn năm 1936. Một số tuyến phía bắc dùng khổ tiêu chuẩn hoặc khổ lồng để kết nối với đường sắt Trung Quốc.

Đường ray khổ lồng là gì?

Đường ray khổ lồng có ba ray trên cùng một nền đường: hai ray cho khổ hẹp, một ray thêm cho khổ rộng, dùng chung một ray. Nhờ vậy tàu của hai khổ khác nhau cùng chạy được trên một tuyến, như đoạn Hà Nội – Đồng Đăng.

Vì sao bánh tàu hoả không bị trượt khỏi ray khi vào cua?

Mặt lăn của bánh tàu được tiện vát hình côn. Khi vào cua, cặp bánh dạt ra ngoài, bánh ngoài lăn trên phần đường kính lớn, bánh trong lăn trên phần nhỏ, nên tự đi theo đường cong. Gờ bánh phía trong chỉ là chốt chặn cuối cùng.

Khổ ray hẹp có phải lựa chọn kém không?

Không hẳn. Khổ hẹp rẻ hơn khi xây, cho phép cua gấp và cầu hầm nhỏ, hợp với vùng núi và nơi thiếu vốn. Đổi lại tốc độ, tải trọng và độ êm thấp hơn khổ rộng. Lựa chọn khổ ray luôn là một sự đánh đổi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138