Kilôgam là đơn vị khối lượng cơ bản của hệ SI, và từ ngày 20 tháng 5 năm 2019 nó được định nghĩa bằng cách cố định giá trị của hằng số Planck, một hằng số của vật lý lượng tử. Trước đó suốt 130 năm, một kilôgam đúng bằng khối lượng của một khối hình trụ nhỏ làm bằng hợp kim bạch kim – iridi, cất trong két ở ngoại ô Paris. Còn trước nữa, ở thời Cách mạng Pháp, kilôgam được gắn với khối lượng của một lít nước.
Kilôgam là đơn vị cơ bản cuối cùng của hệ SI còn phụ thuộc vào một vật thể cụ thể. Câu chuyện vì sao giới đo lường muốn "giải phóng" nó, và làm thế nào để cân một vật bằng một hằng số vật lý, cho thấy cách khoa học xử lý một câu hỏi tưởng đơn giản: cái gì là chuẩn của chuẩn.
Cân và quả cân trước khi có kilôgam
Cân đòn hai đĩa là một trong những dụng cụ đo lâu đời nhất của loài người. Hình ảnh chiếc cân thăng bằng đã có trong tranh tường và văn bản cổ ở Ai Cập, Lưỡng Hà, và các nhà khảo cổ tìm thấy nhiều bộ quả cân bằng đá được mài cẩn thận theo tỷ lệ cố định ở các nền văn minh cổ. Nguyên lý rất đơn giản: hai đĩa treo ở hai đầu một đòn cân, cân bằng nhau khi khối lượng hai bên bằng nhau. Cái khó không nằm ở chiếc cân mà ở quả cân: ai giữ quả cân chuẩn, và lấy gì bảo đảm quả cân ở chợ này nặng bằng quả cân ở chợ kia.
Giống như với độ dài, trước thế kỷ XIX mỗi vùng có đơn vị khối lượng riêng, thường dựa trên hạt ngũ cốc hoặc một vật mẫu do chính quyền giữ. Ở Việt Nam, các đơn vị như cân, lạng, đồng, chỉ từng được dùng phổ biến, và giá trị của chúng thay đổi theo thời kỳ và theo mặt hàng. Một số đơn vị sống sót đến nay với giá trị đã được quy về hệ mét: trong buôn bán vàng, một chỉ là 3,75 gam và một lượng là 37,5 gam; còn ở chợ miền Bắc, "một lạng" trong câu nói hằng ngày thường được hiểu là 100 gam.
Kilôgam thời Cách mạng Pháp: một lít nước
Gam là đơn vị gốc trên giấy. Luật năm 1795 định nghĩa gam là khối lượng của nước tinh khiết chứa trong một khối lập phương cạnh bằng một phần trăm mét, tức một xen-ti-mét khối, ở nhiệt độ nước đá đang tan. Cách nối khối lượng với độ dài qua nước là ý tưởng then chốt: chỉ cần có mét và có nước là dựng lại được đơn vị khối lượng.
Nhưng gam quá nhỏ để làm vật chuẩn. Một vật mẫu nặng một gam rất khó chế tạo và rất dễ sai lệch vì bụi hay mài mòn. Vì thế người ta làm vật chuẩn nặng gấp một nghìn lần, tức một kilôgam. Đây là lý do của một điều ngược đời còn lại đến nay: trong hệ SI, đơn vị cơ bản về khối lượng là kilôgam, một đơn vị đã mang sẵn tiền tố "kilo".
Nước ở 4 độ C, không phải 0 độ C. Khi đo đạc thực tế, các nhà khoa học nhận ra nước có khối lượng riêng lớn nhất ở khoảng 4 độ C, nên phép đo cuối cùng lấy nước ở nhiệt độ đó. Năm 1799, một khối bạch kim được chế tạo theo kết quả đo và đặt ở Văn khố Quốc gia Pháp, gọi là kilôgam Lưu trữ, cùng thời với thanh mét Lưu trữ.
Từ đó, kilôgam thôi là nước. Định nghĩa thực dụng chuyển sang khối kim loại. Nước chỉ còn là câu chuyện nguồn gốc, và một lít nước ngày nay nặng xấp xỉ, chứ không đúng bằng, một kilôgam.
Le Grand K: khối kim loại làm chuẩn cho cả thế giới
Sau Công ước Mét năm 1875, Văn phòng Cân đo Quốc tế đặt chế tạo một kilôgam mẫu mới bằng hợp kim chín phần bạch kim, một phần iridi. Năm 1889, Đại hội Cân đo lần thứ nhất công nhận nó là kilôgam mẫu quốc tế. Giới đo lường hay gọi thân mật là "Le Grand K". Đó là một khối trụ có chiều cao và đường kính bằng nhau, khoảng 39 mi-li-mét, nhỏ đến mức đặt vừa trong lòng bàn tay.
Hợp kim bạch kim – iridi được chọn vì rất đặc, rất cứng, gần như không bị gỉ hay phản ứng với không khí. Hình trụ có chiều cao bằng đường kính được chọn để diện tích bề mặt nhỏ nhất có thể, giảm lượng bụi và hơi ẩm bám vào. Khối mẫu được cất dưới ba lớp chuông thuỷ tinh lồng vào nhau, trong một két sắt dưới hầm, và chỉ được đưa ra trong những đợt so sánh rất hiếm.
Các nước thành viên nhận những bản sao chính thức làm chuẩn quốc gia. Định kỳ, các bản sao này được mang về Sèvres để so với khối mẫu. Mọi quả cân trên thế giới, từ quả cân của phòng thí nghiệm dược đến quả cân dùng để kiểm định cân ở chợ, về nguyên tắc đều truy nguyên về khối kim loại nhỏ đó qua những chuỗi so sánh nhiều bậc.
Vì sao một khối kim loại không đủ tốt
Vấn đề của một chuẩn là vật thể nằm ở chỗ nó đúng bằng một kilôgam theo định nghĩa, bất kể điều gì xảy ra với nó. Nếu khối mẫu bám thêm vài phân tử nước, theo định nghĩa thì mọi thứ khác trên thế giới nhẹ đi một chút. Nếu nó bị trầy khi lau chùi, mọi thứ khác nặng lên. Không có cách nào kiểm xem chính khối mẫu có thay đổi hay không, vì không có gì cao hơn nó để so.
Các đợt so sánh trong thế kỷ XX, đặc biệt đợt cuối thập niên 1980, cho thấy khối mẫu và các bản sao đã trôi lệch nhau. Mức chênh vào cỡ vài chục microgam trong khoảng một thế kỷ, tức khoảng 50 phần tỷ, nhỏ đến mức không ảnh hưởng gì tới bao gạo hay ký thịt, nhưng đủ để làm phiền những phép đo chính xác nhất trong vật lý và hoá học. Không ai biết chắc là khối mẫu nhẹ đi hay các bản sao nặng lên, và chính sự không biết đó là vấn đề.
Thêm một điều bất tiện: nhiều đơn vị khác phụ thuộc vào kilôgam. Đơn vị lực newton, đơn vị năng lượng jun, đơn vị điện ampe theo định nghĩa cũ đều dính tới kilôgam. Một chuẩn trôi dạt ở gốc kéo theo sự bất định ở rất nhiều nhánh. Từ cuối thế kỷ XX, giới đo lường đặt mục tiêu định nghĩa lại kilôgam qua một hằng số tự nhiên, giống cách mét đã được định nghĩa qua tốc độ ánh sáng.
Năm 2019: định nghĩa kilôgam bằng hằng số Planck
Định nghĩa mới không mô tả một vật mà mô tả một con số được cố định. Logic của nó đi theo mấy bước:
- Hằng số Planck, ký hiệu h, là hằng số nối năng lượng của một hạt ánh sáng với tần số của nó. Đơn vị của nó là jun nhân giây, mà jun lại bằng kilôgam nhân mét bình phương chia giây bình phương. Nghĩa là trong đơn vị của h có chứa kilôgam.
- Trước năm 2019, h được đo bằng thực nghiệm, với kilôgam lấy từ khối mẫu. Các phòng thí nghiệm trên thế giới mất nhiều năm đo h bằng những phương pháp độc lập cho tới khi kết quả khớp nhau đủ chặt.
- Tháng 11 năm 2018, Đại hội Cân đo lần thứ 26 biểu quyết đảo ngược vai trò: cố định h đúng bằng 6,626 070 15 nhân 10 mũ trừ 34 jun giây. Từ đó, kilôgam được suy ra từ h, cùng với mét và giây đã có định nghĩa riêng.
- Định nghĩa có hiệu lực từ ngày 20 tháng 5 năm 2019, cùng đợt định nghĩa lại ampe, kelvin và mol. Từ đây, cả bảy đơn vị cơ bản của SI đều dựa vào hằng số tự nhiên, không còn vật thể nào.
- Le Grand K không bị bỏ đi. Nó trở thành một vật có khối lượng đo được, rất gần một kilôgam, với độ không đảm bảo đo như mọi quả cân khác.
Điều đáng chú ý là ngày hôm sau, không bao gạo nào thay đổi khối lượng. Con số h được chọn để kilôgam mới khớp với kilôgam cũ trong phạm vi sai số tốt nhất. Thứ thay đổi là nơi chân lý cư trú: không còn trong một két sắt ở Sèvres mà ở trong một hằng số mà bất kỳ phòng thí nghiệm đủ năng lực nào cũng có thể dùng để hiện thực hoá kilôgam.
Cân một vật bằng hằng số: cân Kibble và quả cầu silic
Biết định nghĩa là một chuyện, làm ra một kilôgam thật từ định nghĩa đó là chuyện khác. Hiện có hai phương pháp chính được dùng để hiện thực hoá kilôgam mới.
| Phương pháp | Nguyên lý ngắn gọn | Điểm đáng nhớ |
|---|---|---|
| Cân Kibble (trước gọi là cân watt) | So lực hấp dẫn tác dụng lên một khối với lực điện từ tác dụng lên một cuộn dây trong từ trường; các đại lượng điện được đo qua hiệu ứng lượng tử gắn với hằng số Planck | Do nhà vật lý Bryan Kibble ở Phòng Thí nghiệm Vật lý Quốc gia Anh đề xuất từ thập niên 1970, mang tên ông sau khi ông mất năm 2016 |
| Quả cầu silic-28 | Làm một quả cầu tinh thể silic gần như tinh khiết một đồng vị, đo đường kính và khoảng cách giữa các nguyên tử để đếm số nguyên tử, từ đó tính khối lượng | Quả cầu được mài tròn đến mức sai lệch hình dạng chỉ vài chục nanomét; gắn với hằng số Avogadro |
| So sánh truyền thống | Quả cân chuẩn quốc gia so với quả cân cấp thấp hơn bằng cân so sánh có độ nhạy rất cao | Đây vẫn là cách kilôgam đi từ phòng thí nghiệm quốc gia xuống cân ở nhà máy, cửa hàng |
Với đời sống, chuỗi truy nguyên gần như không đổi: cân ở cửa hàng vẫn được kiểm bằng quả cân chuẩn, quả cân chuẩn vẫn được so với chuẩn cao hơn. Chỉ có đỉnh chuỗi là chuyển từ khối kim loại sang thiết bị vật lý. Lợi ích thấy rõ nhất ở hai đầu cực: những khối lượng rất nhỏ như liều thuốc thử nghiệm tính bằng microgam, và những phép đo khoa học cần độ ổn định trong nhiều chục năm.
Khối lượng và trọng lượng: nhầm lẫn hằng ngày
Kilôgam đo khối lượng, không đo lực. Khối lượng là lượng vật chất, không đổi dù vật ở đâu. Trọng lượng là lực mà trọng trường kéo vật xuống, đo bằng newton. Khi bạn nói mình "nặng năm mươi ký" thì đó là cách nói đời thường; trong vật lý, cân sức khoẻ ở nhà thật ra đo lực rồi quy đổi sang kilôgam với giả định gia tốc trọng trường cố định.
Cân lò xo và cân đĩa khác nhau ở chỗ này. Cân đòn hai đĩa so khối lượng với khối lượng, nên cho cùng kết quả ở xích đạo hay ở vùng cực. Cân lò xo và cân điện tử đo lực, nên về nguyên tắc sẽ chỉ khác đi một chút khi gia tốc trọng trường thay đổi. Gia tốc này khoảng 9,78 mét trên giây bình phương ở xích đạo và khoảng 9,83 ở hai cực, chênh nhau cỡ nửa phần trăm.
Vì thế cân điện tử cần hiệu chuẩn tại chỗ. Các cân chính xác thường được hiệu chuẩn bằng quả cân chuẩn ngay tại nơi đặt cân, để bù cho trọng trường địa phương. Đây là lý do cân phân tích trong phòng thí nghiệm đi kèm quả cân hiệu chuẩn hoặc có cơ chế hiệu chuẩn bên trong.
Câu hỏi thường gặp
Kilôgam mẫu quốc tế Le Grand K bây giờ còn dùng không?
Nó vẫn được bảo quản tại Văn phòng Cân đo Quốc tế ở Sèvres, nhưng từ ngày 20 tháng 5 năm 2019 không còn là định nghĩa của kilôgam. Nay nó chỉ là một quả cân có khối lượng rất gần một kilôgam, được đo như mọi quả cân khác.
Vì sao đơn vị cơ bản là kilôgam chứ không phải gam?
Vì cuối thế kỷ XVIII, vật chuẩn nặng một gam quá nhỏ để chế tạo và bảo quản chính xác, nên người ta làm vật chuẩn một kilôgam. Khi hệ SI hình thành, kilôgam đã là chuẩn thực tế nên được giữ làm đơn vị cơ bản dù mang tiền tố "kilo".
Định nghĩa mới năm 2019 có làm thay đổi cân nặng của mỗi người không?
Không. Giá trị hằng số Planck được chọn để kilôgam mới khớp với kilôgam cũ trong phạm vi sai số tốt nhất của các phép đo trước đó. Thứ thay đổi là cơ sở của chuẩn, không phải khối lượng các vật trong đời sống.
Một lít nước có đúng bằng một kilôgam không?
Chỉ xấp xỉ. Ý tưởng ban đầu gắn kilôgam với nước, nhưng từ năm 1799 chuẩn đã chuyển sang khối kim loại. Khối lượng một lít nước còn phụ thuộc nhiệt độ, độ tinh khiết và chất hoà tan, nên trong đời sống coi gần bằng một kilôgam là đủ.
Cân Kibble là gì?
Đó là thiết bị so lực hấp dẫn tác dụng lên một khối với lực điện từ tạo bởi dòng điện trong từ trường. Các đại lượng điện được đo qua những hiệu ứng lượng tử gắn với hằng số Planck, nên cân Kibble cho phép xác định khối lượng trực tiếp từ định nghĩa mới.
Một chỉ vàng, một lượng vàng bằng bao nhiêu gam?
Trong buôn bán vàng ở Việt Nam hiện nay, một chỉ bằng 3,75 gam và một lượng, còn gọi là một cây, bằng mười chỉ, tức 37,5 gam. Đây là đơn vị truyền thống đã được quy đổi về hệ mét.