UyenBac.comUyên Bác
Đi lại và vận chuyển

Lịch sử bản đồ: từ tấm đất sét Babylon đến tấm bản đồ trong điện thoại

Bản đồ thế giới cổ nhất còn giữ là tấm đất sét Babylon. Lịch sử bản đồ qua Ptolemy, hải đồ, phép đo tam giác, bản đồ xưa của người Việt và bản đồ số hôm nay.

Top-down view of a wooden cartographer table with blank parchment sheets, brass dividers, a magnifying glass and an old brass sextant, warm lamp light, antique gold and slate palette

Bản đồ thế giới cổ nhất còn giữ được là một tấm đất sét nhỏ của người Babylon, niên đại khoảng thế kỷ thứ sáu trước Công nguyên, hiện nằm ở Bảo tàng Anh: thành Babylon ở giữa, sông Euphrates chảy qua, cả thế giới được bao bởi một vòng nước. Nó không dùng để tìm đường. Nó cho thấy người Babylon nghĩ về thế giới thế nào. Hầu như mọi tấm bản đồ về sau cũng mang cả hai vai trò ấy: vừa là công cụ, vừa là cách nhìn thế giới của người vẽ.

Bài này đi qua những bước lớn của bản đồ: từ hình vẽ tượng trưng, đến hệ toạ độ của Ptolemy, những tấm hải đồ của thuỷ thủ Địa Trung Hải, cuộc đo đạc cả một nước bằng phép tam giác, những tập bản đồ xưa của người Việt, và cuối cùng là bản đồ số trong điện thoại. Phần phép chiếu và cách đọc bản đồ chỉ nhắc ở mức cần để hiểu lịch sử.

Bản đồ có trước chữ viết hay sau

Vẽ lại không gian là một khả năng rất cổ của con người. Có những hình khắc và tranh vẽ thời tiền sử được một số nhà nghiên cứu đọc là sơ đồ nơi ở, ví dụ bức tranh tường ở Çatalhöyük, Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay, có thể là sơ đồ các ngôi nhà với một ngọn núi phía sau. Nhưng cách đọc đó còn tranh luận; một hình vẽ có thể là trang trí chứ không phải bản đồ. Vì vậy nói "bản đồ cổ nhất" luôn phải kèm câu hỏi: ta gọi cái gì là bản đồ.

Ở Lưỡng Hà, nơi có chữ viết sớm, người ta để lại nhiều tấm đất sét vẽ sơ đồ ruộng đất, kênh mương, mặt bằng nhà và thành phố. Những bản vẽ này có lý do rất thực tế: thu thuế, chia đất, xây dựng. Tấm bản đồ thế giới Babylon thì khác, nó tham vọng hơn, vẽ cả những vùng xa ngoài tầm biết, và những vùng ấy được mô tả bằng chữ kèm theo chứ không bằng hình đo đạc.

Có thể thấy hai dòng bản đồ chạy song song từ rất sớm. Một dòng là bản đồ đo đạc, nhỏ và chính xác, phục vụ quản lý đất đai. Một dòng là bản đồ thế giới, lớn và tượng trưng, phục vụ niềm tin và trí tưởng tượng. Lịch sử bản đồ phần lớn là câu chuyện hai dòng ấy dần nhập vào nhau, khi con người đo được những vùng ngày càng xa.

Người Hy Lạp và Ptolemy: đặt thế giới lên lưới toạ độ

Bước ngoặt về phương pháp diễn ra trong thế giới Hy Lạp, khi bản đồ bắt đầu gắn với hình học và thiên văn:

  • Ý niệm Trái Đất hình cầu: từ thời Aristotle, người Hy Lạp đã có lập luận cho Trái Đất hình cầu, ví dụ bóng tròn của Trái Đất trên Mặt Trăng khi nguyệt thực.
  • Eratosthenes, thế kỷ thứ ba trước Công nguyên: ước tính chu vi Trái Đất từ chênh lệch góc bóng nắng giữa hai thành phố Ai Cập. Kết quả gần đúng đến mức nào còn tuỳ cách quy đổi đơn vị đo thời đó, nhưng phương pháp thì đúng.
  • Ptolemy, thế kỷ thứ hai sau Công nguyên: trong cuốn Địa lý học, ông ghi toạ độ theo kinh độ và vĩ độ cho khoảng tám nghìn địa danh và hướng dẫn cách chiếu mặt cầu lên mặt phẳng. Điều quan trọng là ông để lại phương pháp, ai có danh sách toạ độ cũng vẽ lại được bản đồ.
  • Sai số kéo dài: Ptolemy dùng một giá trị chu vi Trái Đất nhỏ hơn thực tế và kéo dài châu Á về phía đông. Hơn một nghìn năm sau, những sai số kiểu này khiến một số người châu Âu tin rằng đi về phía tây sẽ tới châu Á gần hơn thực tế.

Cuốn sách của Ptolemy được lưu giữ và chép lại trong thế giới Byzantine và Hồi giáo, rồi được dịch sang tiếng Latinh ở Ý đầu thế kỷ 15. Sự trở lại của nó góp phần định hình bản đồ châu Âu thời Phục Hưng. Cùng thời gian dài đó, ở Trung Hoa cũng có truyền thống vẽ bản đồ theo lưới ô vuông riêng, không phụ thuộc vào Ptolemy.

Hải đồ của thuỷ thủ: bản đồ để đi chứ không để ngắm

Trong khi nhiều bản đồ thế giới thời trung đại ở châu Âu mang nặng tính biểu tượng, những người đi biển ở Địa Trung Hải lại tạo ra loại bản đồ thực dụng nhất thời đó: hải đồ portolan, xuất hiện khoảng thế kỷ 13. Chúng vẽ bờ biển rất chi tiết, ghi dày đặc tên cảng dọc theo bờ, còn đất liền bên trong hầu như để trống, vì thuỷ thủ không cần đến.

Đặc điểm dễ nhận ra nhất của hải đồ portolan là mạng lưới đường thẳng toả ra từ nhiều tâm, mỗi đường ứng với một hướng của la bàn. Người hoa tiêu đặt thước nối cảng đi với cảng đến, tìm đường toả nào song song với thước, rồi đọc ra hướng cần giữ trên la bàn. Hải đồ và la bàn ra đời gần như cùng thời ở vùng biển này, và chúng là hai nửa của một công cụ.

Vấn đề nảy sinh khi tàu đi xa ra đại dương. Trên mặt cầu, giữ một hướng la bàn cố định không cho đường thẳng trên giấy phẳng thông thường. Năm 1569, Gerardus Mercator công bố một phép chiếu kéo giãn các vùng gần cực sao cho mọi đường giữ hướng không đổi đều thành đường thẳng trên bản đồ. Cái giá là diện tích các vùng gần cực bị phóng to rất nhiều. Phép chiếu này sinh ra cho người đi biển, rồi về sau bị dùng rộng rãi cho cả bản đồ treo tường, nơi sự méo diện tích gây ra không ít hiểu lầm.

Đo cả một nước bằng những hình tam giác

Muốn bản đồ chính xác, phải đo được khoảng cách và vị trí thật trên mặt đất. Đo trực tiếp bằng thước dây qua sông, qua núi là không thể. Phương pháp đo tam giác giải quyết điều đó: chỉ cần đo thật kỹ một cạnh nền trên đất bằng, sau đó đứng ở hai đầu cạnh nền ngắm một điểm cao thứ ba và đo góc. Biết một cạnh và hai góc, hình học cho ra hai cạnh còn lại. Từ tam giác đầu tiên, người ta nối tiếp thành một chuỗi tam giác phủ cả vùng rộng lớn.

Ở Pháp thế kỷ 18, nhiều thế hệ của gia đình Cassini dẫn dắt việc đo đạc toàn quốc bằng chuỗi tam giác, cho ra một bộ bản đồ được xem là một trong những bộ bản đồ quốc gia đầu tiên dựa trên đo đạc có hệ thống. Các nước khác lần lượt làm theo, thường do các cơ quan quân sự đảm nhận, vì bản đồ chính xác là tài sản quốc phòng.

Từ đây bản đồ đổi bản chất: nó không còn là bản vẽ của một người tài hoa mà là sản phẩm của một tổ chức, với mạng lưới điểm đo, ký hiệu chuẩn hoá, tỉ lệ thống nhất và các tờ bản đồ ghép được với nhau. Những mốc đo đạc bằng bê tông trên đỉnh đồi mà ta đôi khi bắt gặp chính là dấu vết của mạng lưới ấy.

Bản đồ xưa của người Việt

Người Việt có truyền thống vẽ bản đồ phục vụ việc quản lý đất nước. Tập bản đồ thường được biết với tên Hồng Đức bản đồ gắn với thời vua Lê Thánh Tông, niên hiệu Hồng Đức ở cuối thế kỷ 15, khi triều đình cho các địa phương vẽ và nộp bản đồ. Bản còn lưu truyền đến nay là bản chép lại và bổ sung ở các đời sau, nên khi đọc cần phân biệt phần gốc với phần thêm vào.

Bản đồ Việt Nam thời trung đại thường vẽ theo lối hình hoạ: núi được vẽ thành hình núi nhìn nghiêng, sông vẽ thành dải uốn khúc, thành trì vẽ thành vòng tường, đường đi thể hiện bằng nét liền nối các trạm. Chúng không theo tỉ lệ đồng đều và không có lưới toạ độ, nhưng rất giàu thông tin cho người dùng thời đó: tên phủ huyện, đồn ải, cửa biển, đường trạm. Đến triều Nguyễn, có các tập bản đồ toàn quốc được biên vẽ, trong đó Đại Nam nhất thống toàn đồ thường được nhắc tới như một tấm bản đồ tổng thể của cả nước nửa đầu thế kỷ 19.

Sang thời Pháp thuộc, việc đo đạc theo phương pháp tam giác và lưới toạ độ được tiến hành ở Đông Dương, tạo ra các bộ bản đồ địa hình theo chuẩn hiện đại. Ngày nay, bản đồ hành chính Việt Nam vừa được vẽ lại sau đợt sắp xếp còn 34 tỉnh thành từ tháng 7 năm 2025, một ví dụ cho thấy bản đồ không bao giờ là sản phẩm hoàn tất mà luôn phải cập nhật theo đời sống.

Vẽ từ trên trời: ảnh hàng không, vệ tinh và định vị toàn cầu

Suốt hàng nghìn năm, người vẽ bản đồ phải đứng trên mặt đất để đo. Thế kỷ 20 cho họ một chỗ đứng mới: trên cao. Trong chiến tranh thế giới thứ nhất, chụp ảnh từ máy bay để trinh sát đã thành việc thường xuyên, và sau chiến tranh, kỹ thuật này được đưa vào đo vẽ bản đồ dân sự. Hai tấm ảnh chụp cùng một vùng từ hai vị trí hơi lệch nhau, khi nhìn qua dụng cụ lập thể, cho ra cảm giác nổi khối, và từ đó người ta đo được độ cao địa hình mà không cần trèo lên từng ngọn đồi.

Năm 1972, Mỹ phóng vệ tinh đầu tiên của chương trình Landsat, mở ra thời kỳ chụp ảnh bề mặt Trái Đất một cách đều đặn từ quỹ đạo. Ảnh vệ tinh không thay thế được đo đạc mặt đất, nhưng cho phép cập nhật bản đồ ở những vùng rộng lớn, xa xôi, và theo dõi những thay đổi như rừng bị chặt, sông đổi dòng, đô thị lan rộng.

Mảnh ghép cuối cùng là định vị bằng vệ tinh. Hệ thống định vị toàn cầu của Mỹ được hoàn thiện vào giữa thập niên 1990, sau đó các nước và khối khác cũng xây hệ thống riêng. Lần đầu tiên trong lịch sử, người cầm bản đồ không cần tự tìm xem mình đang ở đâu trên đó; một chấm xanh làm việc ấy thay họ. Đây là thay đổi lớn nhất trong cách con người dùng bản đồ kể từ khi có bản đồ in, và cũng làm nhiều người mất dần thói quen tự định hướng.

Bản đồ số khác bản đồ giấy ở đâu

Bản đồ trong điện thoại trông như một bước tiến tự nhiên của bản đồ giấy, nhưng về cơ chế nó khác ở nhiều điểm căn bản.

Khía cạnhBản đồ giấyBản đồ số
Tỉ lệCố định, in trên giấyThay đổi liên tục khi phóng to thu nhỏ, mỗi mức có lượng chi tiết riêng
HướngThường quy ước phía bắc ở trênCó thể xoay theo hướng người đi, phía trước luôn ở trên
Vị trí người dùngNgười dùng tự xác địnhThiết bị tự định vị nhờ tín hiệu vệ tinh và các nguồn khác
Nguồn dữ liệuĐo đạc của cơ quan bản đồ, in định kỳẢnh vệ tinh, xe khảo sát, dữ liệu do người dùng đóng góp, cập nhật thường xuyên
Sai sótLỗi in sẵn, ai cũng thấy giống nhauLỗi có thể khác nhau giữa các lần tải, khó biết đâu là dữ liệu cũ

Một điều nên giữ lại từ thời bản đồ giấy: hiểu rằng mọi bản đồ đều lược bỏ. Người vẽ phải chọn cái gì hiện ra, cái gì bị bỏ đi, đường nào được tô đậm. Bản đồ số chỉ làm việc lựa chọn ấy nhanh hơn và kín đáo hơn. Khi đi vào vùng lạ, đối chiếu chỉ dẫn trên điện thoại với biển báo thật và quan sát thực tế vẫn là thói quen tốt.

Câu hỏi thường gặp

Bản đồ cổ nhất thế giới là bản đồ nào?

Nếu tính bản đồ thế giới, tấm đất sét Babylon khoảng thế kỷ thứ sáu trước Công nguyên ở Bảo tàng Anh là bản cổ nhất còn giữ được. Có những hình vẽ thời tiền sử cổ hơn được đọc là sơ đồ nơi ở, nhưng việc chúng có phải bản đồ hay không vẫn còn tranh luận.

Ptolemy đóng góp gì cho bản đồ học?

Ptolemy trong cuốn Địa lý học đã ghi toạ độ kinh độ và vĩ độ cho khoảng tám nghìn địa danh và hướng dẫn cách chiếu mặt cầu lên giấy phẳng. Điều đó biến bản đồ thành thứ có thể vẽ lại theo phương pháp, không phụ thuộc vào tài vẽ của một người.

Hải đồ portolan là gì?

Hải đồ portolan là loại bản đồ đi biển xuất hiện ở Địa Trung Hải khoảng thế kỷ 13, vẽ bờ biển và tên cảng rất chi tiết, có mạng đường thẳng toả ra theo các hướng la bàn. Hoa tiêu dùng chúng cùng la bàn để giữ hướng đi giữa các cảng.

Vì sao bản đồ thường quy ước phía bắc ở trên?

Đây là quy ước, không phải quy luật tự nhiên. Nhiều bản đồ trung đại đặt phía đông lên trên, bản đồ của một số nền văn hoá khác lại đặt phía nam ở trên. Việc đặt phía bắc ở trên phổ biến dần cùng với la bàn và truyền thống bản đồ châu Âu thời cận đại.

Hồng Đức bản đồ có phải bản gốc thế kỷ 15 không?

Tập bản đồ mang tên Hồng Đức gắn với thời Lê Thánh Tông cuối thế kỷ 15, nhưng bản còn lại ngày nay là bản chép và bổ sung ở các đời sau. Khi nghiên cứu, giới sử học phải phân biệt phần có thể có từ thời Hồng Đức với phần được thêm về sau.

Phương pháp đo tam giác trong vẽ bản đồ hoạt động thế nào?

Người đo đạc đo thật chính xác một cạnh nền trên đất bằng, rồi từ hai đầu cạnh ngắm tới một điểm thứ ba và đo góc. Biết một cạnh và hai góc, hình học cho ra hai cạnh còn lại. Nối tiếp nhiều tam giác như vậy sẽ phủ được cả một vùng rộng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138