UyenBac.comUyên Bác
Gia vị và nguyên liệu

Lịch sử cây chè: từ lá cây miền núi đến trà xanh, ô long và trà đen

Trà xanh, ô long, trà đen đều từ một cây chè. Hành trình của lá chè từ Trà Kinh của Lục Vũ đến tàu buôn châu Âu, và cơ chế oxy hoá làm nên khác biệt.

Low angle view of a misty hillside tea plantation in Thái Nguyên at dawn, a picker seen from behind with a bamboo basket on her back, soft green and grey tones

Trà xanh, trà ô long, trà đen và trà phổ nhĩ đều làm từ lá của cùng một loài cây, Camellia sinensis. Khác biệt giữa chúng nằm ở mức độ lá bị oxy hoá sau khi hái, do chính enzyme trong lá gây ra. Cây chè có gốc ở vùng núi giáp ranh giữa tây nam Trung Hoa, bắc Myanmar và đông bắc Ấn Độ, và cách uống trà đã đổi dạng nhiều lần qua các triều đại trước khi lan ra thế giới.

Từ một thứ lá nấu như canh, chè trở thành đồ uống của giới văn nhân thời Đường, hàng hoá chiến lược thời Tống, rồi hàng xuất khẩu làm thay đổi cán cân thương mại giữa Trung Hoa và châu Âu. Bài này đi qua các chặng ấy, giải thích hoá học của quá trình chế biến, và vì sao tiếng Việt có cả hai chữ "chè" và "trà".

Cây chè và vùng quê hương

Cây chè là cây bụi hoặc cây gỗ thường xanh, nếu để tự nhiên có thể cao hàng chục mét. Có hai nhóm chính: nhóm lá nhỏ, chịu lạnh tốt, phổ biến ở Trung Hoa và Nhật Bản, và nhóm lá to, ưa ấm, gắn với vùng Assam của Ấn Độ. Ở vùng núi cao phía bắc Việt Nam còn những quần thể chè Shan cổ thụ, một số nhà nghiên cứu xếp vùng này vào khu vực có thể là nơi cây chè phát sinh, dù đây vẫn là vấn đề còn bàn.

Về nguồn gốc chung, giới thực vật học khá thống nhất rằng cây chè khởi đầu ở vùng núi rộng lớn trải qua Vân Nam, bắc Myanmar và đông bắc Ấn Độ. Truyền thuyết Trung Hoa gán việc phát hiện trà cho Thần Nông, nhân vật huyền thoại nếm thử trăm loại cây; đó là truyền thuyết, không phải sử liệu. Về khảo cổ, lá chè đã được tìm thấy trong lăng mộ một hoàng đế nhà Hán từ thế kỷ 2 trước Công nguyên, cho thấy trà đã được dùng trong giới thượng lưu từ thời đó.

Ban đầu, lá chè có lẽ được dùng như rau, như thuốc, hoặc nấu chung với nhiều thứ khác thành một loại canh. Cách uống trà như một đồ uống riêng, tập trung vào hương vị của lá, hình thành dần qua nhiều thế kỷ.

Ba thời kỳ uống trà ở Trung Hoa

Cách chế biến và pha trà ở Trung Hoa đổi dạng rõ rệt qua ba thời kỳ lớn, và mỗi thời kỳ để lại dấu vết ở một nước láng giềng:

  • Thời Đường, trà bánh nấu: lá chè được hấp, giã, ép thành bánh, sấy khô để vận chuyển. Khi dùng, người ta nướng bánh trà, nghiền thành bột rồi nấu trong nồi, có thời còn thêm muối. Vào thế kỷ 8, Lục Vũ viết Trà Kinh, cuốn sách đầu tiên chuyên về trà còn truyền lại, mô tả từ cây chè, dụng cụ đến cách nấu và nước pha.
  • Thời Tống, trà bột đánh bọt: bánh trà được nghiền rất mịn, bột trà cho vào bát, rót nước sôi và dùng chổi tre đánh cho nổi bọt. Giới thượng lưu còn thi đấu xem bọt ai trắng và giữ lâu. Cuối thế kỷ 12, nhà sư Nhật Bản Eisai mang hạt chè và cách uống trà bột về Nhật; đó là tiền thân của matcha và nghi thức trà đạo về sau.
  • Thời Minh, trà lá ngâm: cuối thế kỷ 14, triều Minh ra lệnh bỏ trà bánh dùng làm cống phẩm, chuộng trà lá rời. Cách pha bằng ấm, ngâm lá trong nước nóng rồi rót ra chén thành chuẩn mực, và cũng là cách mà châu Âu học được về sau.

Cũng vì đường xa, trà bánh ép vẫn còn tồn tại ở những vùng như Vân Nam và Tây Tạng, nơi trà phải chở bằng ngựa qua núi. Con đường buôn trà đổi ngựa giữa vùng chè và cao nguyên là một tuyến thương mại kéo dài nhiều thế kỷ.

Trà sang châu Âu và thay đổi thương mại thế giới

Đầu thế kỷ 17, thương nhân Hà Lan đưa những chuyến trà đầu tiên về châu Âu. Trà nhanh chóng được giới quý tộc Hà Lan, rồi Anh, đón nhận. Đến thế kỷ 18, trà đã thành đồ uống hằng ngày ở Anh, uống với đường từ các đồn điền Caribe, và nhu cầu lớn đến mức Công ty Đông Ấn Anh mua trà Trung Hoa với khối lượng khổng lồ, trả chủ yếu bằng bạc.

Sự mất cân bằng thương mại này là một trong các nguyên nhân dẫn tới việc buôn thuốc phiện vào Trung Hoa để lấy lại bạc, và từ đó tới các cuộc chiến tranh Nha phiến giữa thế kỷ 19. Ở Bắc Mỹ, thuế trà của chính quyền Anh cũng là chất mồi cho sự kiện Boston năm 1773, khi người biểu tình đổ các thùng trà xuống cảng. Ít đồ uống nào gắn với nhiều biến cố lịch sử đến vậy.

Để thoát phụ thuộc vào Trung Hoa, người Anh tìm cách trồng chè ở Ấn Độ. Họ phát hiện cây chè lá to mọc hoang ở Assam, đồng thời thuê nhà thực vật học Robert Fortune bí mật mang giống chè và kỹ thuật chế biến từ Trung Hoa sang vào khoảng cuối thập niên 1840. Vùng Darjeeling và Assam thành vùng trà lớn; sau khi bệnh gỉ sắt tàn phá các đồn điền cà phê ở Sri Lanka cuối thế kỷ 19, hòn đảo này cũng chuyển sang trồng chè.

Oxy hoá: một lá chè, nhiều loại trà

Khi lá chè bị dập, enzyme polyphenol oxidase trong lá gặp các hợp chất catechin và oxy hoá chúng, làm lá sẫm màu, giống như quả táo cắt để ngoài không khí. Người làm trà điều khiển quá trình này:

Loại tràCách xử lý chínhMức oxy hoáHệ quả về màu và vị
Trà trắngHéo nhẹ, phơi hoặc sấy, ít tác độngRất thấpNước nhạt màu, vị thanh
Trà xanhDiệt men bằng sao chảo hoặc hấp ngay sau khi hái, vò, sấyGần như khôngGiữ màu xanh, vị tươi, chát của catechin
Trà ô longLàm héo, lắc cho dập mép lá, oxy hoá một phần rồi mới diệt menTrung bình, dao động rộngHương hoa, trái cây, rang tuỳ mức
Trà đenHéo, vò mạnh cho dập hết, để oxy hoá hoàn toàn rồi sấyGần hếtNước đỏ nâu, vị đậm, ít chát gắt
Trà phổ nhĩ chínỦ đống ẩm cho vi sinh vật lên men sau khi sơ chếLên men vi sinh, khác oxy hoá enzymeMùi đất, gỗ, vị êm

Trong trà đen, catechin kết hợp với nhau thành theaflavin và thearubigin, các phân tử lớn cho màu đỏ cam và vị đậm. Vì vậy chữ "lên men" hay dùng cho trà đen thực ra không chính xác về mặt khoa học: đó là oxy hoá do enzyme, chỉ có những loại như phổ nhĩ chín mới thật sự có vi sinh vật tham gia.

Vị chát, vị ngọt hậu và caffeine trong chén trà

Cảm giác chát khi uống trà không phải một vị trên thụ thể vị giác mà là cảm giác xúc giác. Các polyphenol, nhất là catechin, kết hợp với protein trong nước bọt, làm nước bọt mất độ trơn, khiến miệng thấy khô, rít. Trà xanh nhiều catechin nên chát rõ; pha nước quá nóng hoặc ngâm quá lâu thì catechin tan ra nhiều, chát và đắng tăng.

Vị ngọt hậu và vị đậm của trà ngon đến phần lớn từ L-theanine, một axit amin gần như chỉ có trong cây chè, cho cảm giác umami nhẹ. Theanine nhiều ở búp non và ở chè được che bóng trước khi hái; người Nhật che bóng nương chè vài tuần để làm loại trà dùng cho matcha và gyokuro, chính vì muốn giữ theanine, giảm catechin.

Caffeine trong trà là cùng một chất với caffeine trong cà phê. Lượng caffeine trong một chén trà thay đổi rất nhiều theo loại lá, cách pha, thời gian ngâm, nên những so sánh kiểu "trà xanh ít caffeine hơn trà đen" chỉ đúng một cách tương đối. Bài không đi vào tác động sức khoẻ của caffeine; đó là chủ đề của giới y học.

Những chỗ hay hiểu sai về trà

Trà xanh, trà đen là hai giống chè khác nhau. Cùng một nương chè có thể làm cả trà xanh lẫn trà đen. Giống chè ảnh hưởng tới hương vị, nên người ta thường chọn giống hợp với từng loại trà, nhưng khác biệt chính đến từ cách chế biến sau khi hái.

Trà đen là trà "lên men". Cách gọi phổ biến này không chính xác: màu và vị của trà đen đến từ oxy hoá do enzyme của chính lá chè, không có vi sinh vật tham gia. Chỉ các loại như phổ nhĩ chín mới thật sự lên men vi sinh.

Trà càng chát càng ngon. Độ chát chủ yếu do catechin, và cũng tăng khi pha nước quá nóng hoặc ngâm quá lâu. Người làm trà đánh giá chất lượng bằng sự cân bằng giữa chát, ngọt hậu, hương thơm và độ dày của nước, không bằng độ chát.

Trà thảo mộc cũng là trà. Nước pha từ hoa cúc, gừng, atiso, bạc hà thường được gọi là trà theo thói quen, nhưng không chứa lá cây Camellia sinensis. Trong ngôn ngữ chuyên môn, chúng là nước hãm thảo mộc, không phải trà.

Cây chè chỉ trồng được ở núi cao. Chè trồng được ở nhiều độ cao, từ trung du đến núi cao. Độ cao, sương mù và nhiệt độ ban đêm thấp làm búp lớn chậm, tích nhiều hợp chất thơm hơn, nhưng đó là chuyện chất lượng, không phải điều kiện sống còn của cây.

Chè hay trà: hai chữ, một gốc

Tiếng Việt có cả "chè" và "trà" cho cùng một thứ. Cả hai đều bắt nguồn từ cùng một chữ Hán; nhiều nhà ngôn ngữ học cho rằng "chè" là lớp đọc cổ hơn, vào tiếng Việt sớm, còn "trà" là cách đọc Hán Việt chuẩn về sau. Thói quen dùng cũng khác: miền Bắc hay nói "chè" cho cây và lá, "trà" cho thứ đã chế biến hoặc trong cách nói trang trọng, còn "chè" đồng thời là tên món ngọt nấu từ đậu, nếp, một nghĩa khác hẳn.

Trên thế giới, tên gọi của trà chia thành hai họ, phản ánh hai con đường lan truyền. Những nước nhận trà qua đường biển từ các cảng Phúc Kiến, nơi chữ này đọc gần như "te", thì gọi theo âm đó: tea trong tiếng Anh, thé trong tiếng Pháp, thee trong tiếng Hà Lan. Những nước nhận trà qua đường bộ hoặc qua các cảng nói tiếng Quan thoại, tiếng Quảng Đông thì gọi theo âm "cha": chai trong tiếng Nga và tiếng Hindi, çay trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, chá trong tiếng Bồ Đào Nha qua Ma Cao.

Hai họ tên gọi ấy là một ví dụ hiếm hoi mà chỉ một từ cũng vẽ lại được bản đồ thương mại toàn cầu. Người Bồ Đào Nha đến châu Á sớm nhưng qua Ma Cao nói tiếng Quảng Đông, nên nói "chá"; người Hà Lan buôn qua các cảng Phúc Kiến và Java, nên nói "thee", rồi truyền chữ này cho phần lớn Tây Âu.

Câu hỏi thường gặp

Trà xanh và trà đen có phải từ hai cây khác nhau không?

Không. Cả hai làm từ lá cây Camellia sinensis. Trà xanh được diệt men ngay sau khi hái để ngăn oxy hoá, giữ màu xanh; trà đen được vò dập cho oxy hoá hết rồi mới sấy. Giống chè có ảnh hưởng tới hương vị, nhưng khác biệt chính đến từ chế biến.

Trà Kinh của Lục Vũ viết về những gì?

Trà Kinh, viết vào thế kỷ 8 thời Đường, gồm ba quyển chia mười chương, bàn về nguồn gốc cây chè, dụng cụ làm và pha trà, cách chế biến, cách nấu, nước pha, cách uống và các vùng chè nổi tiếng thời đó. Đây được coi là chuyên khảo đầu tiên về trà còn truyền lại.

Matcha khác trà xanh thường thế nào?

Matcha làm từ lá chè được che bóng vài tuần trước khi hái, hấp diệt men, sấy, bỏ cuống gân rồi nghiền thành bột rất mịn. Khi uống, người ta đánh bột vào nước nên uống cả lá. Trà xanh thường là lá nguyên được ngâm rồi bỏ bã.

Vì sao trà để lâu bị sẫm màu và mất mùi?

Lá trà khô vẫn tiếp tục oxy hoá chậm khi tiếp xúc với không khí, ánh sáng và độ ẩm, đồng thời các hợp chất thơm dễ bay hơi thoát dần. Trà xanh nhạy nhất với quá trình này. Bảo quản kín, khô, tránh ánh sáng và mùi lạ giúp trà giữ chất lâu hơn.

Robert Fortune đã làm gì với cây chè?

Robert Fortune là nhà thực vật học người Scotland được Công ty Đông Ấn Anh thuê vào cuối thập niên 1840 để mang giống chè, cây con và kỹ thuật chế biến từ các vùng chè Trung Hoa sang Ấn Độ. Chuyến đi góp phần hình thành ngành chè ở vùng Darjeeling và giảm phụ thuộc vào trà Trung Hoa.

Trà phổ nhĩ có gì khác các loại trà khác?

Phổ nhĩ là trà từ vùng Vân Nam, thường làm từ giống chè lá to. Loại sống được ép bánh và để tự biến đổi chậm qua nhiều năm; loại chín được ủ đống ẩm cho vi sinh vật lên men. Đây là một trong số ít loại trà thật sự có vi sinh vật tham gia chế biến.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138