UyenBac.comUyên Bác
Đo lường, con số, chữ viết

Lịch sử dấu câu: từ chữ viết liền không cách đến dấu chấm, dấu phẩy, dấu hỏi

Văn bản Hy Lạp, La Mã từng viết liền không cách, không dấu câu. Khoảng trắng, dấu chấm, dấu phẩy, dấu hỏi lần lượt ra đời thế nào, và chữ Quốc ngữ nhận chúng ra sao.

Side view of a quill pen and an inkwell on a dark wooden desk beside a blank sheet of handmade paper, candle-like warm glow, deep shadows, antique gold highlights

Dấu câu là phát minh muộn của chữ viết. Nhiều văn bản Hy Lạp và La Mã cổ được viết liền một mạch, không khoảng trắng giữa các chữ, không dấu chấm hết câu, và người đọc phải tự tách câu khi đọc thành tiếng. Hệ thống dấu câu mà bạn dùng hôm nay hình thành qua gần hai nghìn năm: các dấu chấm đặt ở độ cao khác nhau thời Hy Lạp, khoảng trắng giữa các từ do người chép sách đầu thời trung cổ đưa vào, dấu hỏi xuất hiện trong chép tay thời trung cổ, và nghề in Venice cuối thế kỷ XV định hình dấu phẩy, dấu chấm phẩy.

Ở phương Đông, văn bản chữ Hán cổ cũng không có dấu câu, người đọc tự ngắt câu, và hệ thống dấu câu chữ Hán hiện đại chỉ chuẩn hoá đầu thế kỷ XX. Chữ Quốc ngữ thì nhận nguyên bộ dấu câu châu Âu. Bài này kể lại hành trình đó, giải thích vì sao từng dấu có hình dạng như hiện nay và chỉ ra vài câu chuyện phổ biến về nguồn gốc dấu câu chưa có bằng chứng.

Khi chữ viết liền một mạch

Giới nghiên cứu gọi lối viết không cách chữ là "scriptio continua", nghĩa là chữ viết liên tục. Nhiều bản chép Hy Lạp và La Mã ở giai đoạn cổ điển dùng lối này: các chữ cái nối tiếp từ đầu dòng đến cuối dòng, không phân biệt đâu là hết từ, đâu là hết câu. Với người đọc ngày nay, đó như đọc một dòng "trongđầmgìđẹpbằngsen" kéo dài nhiều trang.

Lối viết này tồn tại được vì thói quen đọc khác. Thời cổ đại, đọc chủ yếu là đọc thành tiếng, thường cho người khác nghe. Người đọc chuyên nghiệp chuẩn bị trước, đọc thầm hoặc nhẩm để nắm chỗ ngắt, rồi mới đọc to. Văn bản giống một bản ghi âm thanh hơn là một công cụ để mắt lướt nhanh. Ngắt câu thuộc về kỹ năng của người đọc, không thuộc về văn bản.

Cũng cần nói rằng không phải mọi văn bản cổ đều liền mạch. Các bia khắc La Mã thời sớm thường dùng dấu chấm nhỏ ở giữa dòng để ngăn các từ, và nhiều hệ chữ khác như chữ Do Thái cổ có cách đánh dấu riêng. Lối viết liền phổ biến dần ở La Mã trong vài thế kỷ, có lẽ dưới ảnh hưởng của thói quen chép sách Hy Lạp.

Thời Hy Lạp và cuối thời cổ đại: những dấu chấm ở ba độ cao

Hệ thống ba dấu chấm. Aristophanes ở Byzantion, một học giả làm việc tại thư viện Alexandria khoảng cuối thế kỷ III và đầu thế kỷ II trước Công nguyên, thường được gắn với một hệ thống đánh dấu chỗ ngắt bằng chấm đặt ở ba độ cao khác nhau. Chấm ở cao chỉ chỗ ngắt dài, chấm ở giữa chỉ chỗ ngắt vừa, chấm ở thấp chỉ chỗ ngắt ngắn. Hệ thống này gắn với việc đọc to và lấy hơi, không phải với ngữ pháp.

Không được dùng thường xuyên. Hệ thống đó không trở thành chuẩn mực trong thời cổ đại. Nhiều người chép sách bỏ qua, và người đọc có kinh nghiệm thường tự thêm dấu vào bản của mình. Dấu câu khi ấy là trợ giúp tuỳ chọn, không phải phần bắt buộc của văn bản.

Cuối thời cổ đại, mục đích thay đổi. Khi văn bản Latinh được chép cho những người đọc mà tiếng Latinh không còn là tiếng mẹ đẻ, việc đánh dấu chỗ ngắt trở nên quan trọng hơn. Isidore ở Sevilla, học giả thế kỷ VII, đã mô tả hệ thống dấu chấm theo độ cao trong bộ sách bách khoa của ông, cho thấy nó vẫn được truyền dạy.

Từ hơi thở đến cú pháp. Hướng thay đổi lâu dài của dấu câu là chuyển từ chỉ chỗ lấy hơi khi đọc to sang chỉ cấu trúc ngữ pháp khi đọc bằng mắt. Sự chuyển dịch này kéo dài hàng thế kỷ và đến nay vẫn chưa trọn vẹn: nhiều người vẫn đặt dấu phẩy theo chỗ ngừng nghỉ khi nói.

Khoảng trắng: phát minh của người đọc ngoại ngữ

Khoảng trắng giữa các từ, thứ hiển nhiên đến mức ta không coi là dấu câu, là một trong những thay đổi quan trọng nhất. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng những người chép sách ở Ireland và Anh khoảng thế kỷ VII và VIII đóng vai trò lớn trong việc tách từ một cách có hệ thống. Lý do được đưa ra là tiếng Latinh với họ là ngoại ngữ học qua sách, và tách từ giúp người không nói tiếng Latinh từ bé đọc dễ hơn.

Từ các trung tâm chép sách đó, thói quen tách từ lan sang lục địa châu Âu và dần trở thành chuẩn trong vài thế kỷ sau. Một số nhà sử học đọc còn cho rằng khoảng trắng giữa các từ đã góp phần làm phổ biến việc đọc thầm, vì mắt có thể nhận diện cả từ thay vì phải dò từng chữ cái. Đây là một luận điểm có ảnh hưởng nhưng vẫn được tranh luận về mức độ.

Điều đáng chú ý là khoảng trắng không phải lựa chọn của mọi hệ chữ. Chữ Hán, chữ Nhật và chữ Thái đến nay vẫn không đặt khoảng trắng giữa các từ. Tiếng Việt viết bằng chữ Quốc ngữ thì đặt khoảng trắng giữa từng âm tiết chứ không giữa từng từ, nên "học sinh" là hai khối chữ dù chỉ là một từ. Đó là một đặc điểm riêng gây không ít khó khăn cho máy tính khi tách từ tiếng Việt.

Nguồn gốc từng dấu câu quen thuộc

Bảng dưới gom những điều giới nghiên cứu khá thống nhất và những chỗ còn là giả thuyết. Lịch sử dấu câu có rất nhiều câu chuyện đẹp lan truyền mà thiếu bằng chứng, nên cột cuối ghi rõ mức độ chắc chắn.

DấuNguồn gốc theo hiểu biết hiện nayMức độ chắc chắn
Dấu chấmTừ chấm ngắt ở độ cao khác nhau thời cổ đại, dần cố định ở dưới dòng để chỉ hết câuKhá chắc về xu hướng, không có mốc ngày cụ thể
Dấu phẩyTừ gạch xiên ngắn dùng trong chép tay và sách in đầu tiên, dần thu nhỏ và cong lại thành dạng dấu phẩy trong nghề in ÝKhá chắc
Dấu chấm phẩyĐược dùng theo nghĩa hiện đại trong một cuốn sách do nhà in Aldus Manutius in ở Venice giữa thập niên 1490Khá chắc về nơi phổ biến; trước đó ký hiệu cùng hình đã có nghĩa khác
Dấu hỏiTừ một dấu chấm hỏi trong chép tay thời trung cổ dùng để chỉ ngữ điệu câu hỏiKhá chắc là có từ chép tay trung cổ; hình dạng chính xác ban đầu còn bàn
Dấu hỏi từ chữ "quaestio"Câu chuyện chữ q đặt trên chữ o rồi biến thành dấu hỏiKhông có bằng chứng, nên coi là giai thoại
Dấu chấm thanCâu chuyện từ chữ "io" của tiếng Latinh, tiếng reo vui, chữ I đặt trên chữ oGiả thuyết phổ biến, chưa được chứng minh
Dấu ngoặc képTừ dấu đánh ở lề để chỉ đoạn trích, dần chuyển vào trong dòngKhá chắc về xu hướng

Một điểm thú vị khác: dấu chấm hỏi pha chấm than, ‽, được một người làm quảng cáo ở Mỹ đề xuất năm 1962 với tên interrobang. Nó có mặt trong một số phông chữ nhưng chưa bao giờ phổ biến, minh chứng rằng một dấu câu mới không thể sống chỉ nhờ hợp lý; nó cần được hàng triệu người dùng.

Nghề in và sự chuẩn hoá dấu câu

Trước nghề in, mỗi người chép sách có thể dùng dấu câu theo ý mình, và một văn bản chép lại nhiều lần mang nhiều lớp dấu câu khác nhau. Nghề in thay đổi điều đó vì một bản in được nhân thành hàng trăm, hàng nghìn bản giống hệt nhau. Thợ in và biên tập viên của nhà in bắt đầu thiết lập quy tắc dấu câu riêng, rồi các quy tắc này được sách ngữ pháp ghi lại.

Venice cuối thế kỷ XV là nơi đặc biệt quan trọng. Nhà in của Aldus Manutius in các tác phẩm cổ điển với một hệ thống dấu câu rõ ràng, trong đó có dấu phẩy dạng cong và dấu chấm phẩy, được nhiều nhà in khác bắt chước. Các thế hệ sau trong gia đình Manutius tiếp tục viết về cách chấm câu. Dần dần, mỗi ngôn ngữ châu Âu hình thành bộ quy tắc riêng, và đến nay chúng vẫn khác nhau ở nhiều chi tiết.

Ví dụ dễ thấy là tiếng Pháp đặt khoảng trắng trước dấu hai chấm, dấu chấm phẩy, dấu hỏi và dấu chấm than, còn tiếng Anh và tiếng Việt thì không. Tiếng Tây Ban Nha đặt dấu hỏi lộn ngược ở đầu câu hỏi. Tiếng Đức dùng dấu ngoặc kép mở ở dưới dòng. Những khác biệt này cho thấy dấu câu là quy ước, không phải logic phổ quát.

Máy chữ cuối thế kỷ XIX tạo thêm một đợt giản lược. Bàn phím có ít phím, nên gạch nối phải kiêm luôn vai gạch ngang dài, ngoặc kép cong được thay bằng ngoặc thẳng, và người đánh máy được dạy gõ hai dấu cách sau dấu chấm cho dễ nhìn trên chữ đều bề rộng. Khi máy tính và phông chữ điện tử ra đời, nhiều thói quen đó vẫn ở lại dù lý do kỹ thuật không còn. Đến thời tin nhắn, dấu câu lại nhận thêm nghĩa cảm xúc: một dấu chấm cuối tin nhắn ngắn có thể bị đọc là lạnh lùng, ba dấu chấm có thể là ngập ngừng. Lịch sử dấu câu vì thế không dừng ở nhà in Venice mà vẫn đang tiếp diễn trên màn hình điện thoại.

Chữ Hán, chữ Nôm và dấu câu của chữ Quốc ngữ

Văn bản chữ Hán cổ điển thường không có dấu câu. Người học phải học cách ngắt câu như một kỹ năng riêng, và trong truyền thống Hán học, việc người đọc dùng bút son chấm vào chỗ ngắt là một phần của việc đọc hiểu. Ngắt sai chỗ có thể làm đổi nghĩa cả đoạn. Văn bản chữ Nôm của người Việt cũng theo truyền thống ấy. Hệ thống dấu câu chữ Hán hiện đại, với dấu chấm tròn nhỏ và dấu phẩy riêng, chỉ được các học giả Trung Hoa đề xuất và chuẩn hoá vào đầu thế kỷ XX, chịu ảnh hưởng rõ rệt của dấu câu phương Tây.

Chữ Quốc ngữ thì khác: nó ra đời từ bảng chữ Latinh và được hình thành trong môi trường người châu Âu, nên nhận luôn bộ dấu câu châu Âu ngay từ đầu. Khi báo chí và sách in chữ Quốc ngữ phát triển từ nửa sau thế kỷ XIX, quy tắc chấm câu tiếng Việt chịu ảnh hưởng nhiều của tiếng Pháp, nhưng về sau tiếng Việt không giữ khoảng trắng trước dấu hai chấm hay dấu hỏi như tiếng Pháp.

Ngày nay, quy tắc dùng dấu câu trong tiếng Việt được dạy ở trường và có hướng dẫn riêng trong văn bản hành chính, nhưng ở nhiều chi tiết như dấu phẩy trước "và", cách dùng gạch ngang hay ngoặc kép, các nhà biên tập vẫn có thói quen khác nhau. Đó là điều bình thường với một hệ thống đã thay đổi liên tục suốt hai nghìn năm, và có lẽ sẽ còn đổi tiếp khi tin nhắn trên điện thoại tạo ra những thói quen chấm câu mới.

Câu hỏi thường gặp

Người La Mã có dùng dấu câu không?

Có nhưng không thường xuyên và không theo hệ thống như ngày nay. Bia khắc sớm dùng chấm giữa các từ; về sau nhiều bản chép viết liền không cách, không dấu câu, và người đọc tự ngắt câu khi đọc thành tiếng.

Khoảng trắng giữa các từ có từ khi nào?

Việc tách từ một cách có hệ thống trong văn bản Latinh thường được gắn với những người chép sách ở Ireland và Anh khoảng thế kỷ VII đến VIII, rồi lan sang lục địa châu Âu trong các thế kỷ sau. Trước đó cũng có văn bản tách từ, nhưng không phổ biến.

Dấu hỏi có phải từ chữ q và chữ o ghép lại không?

Đây là câu chuyện phổ biến nhưng không có bằng chứng trong các bản chép tay. Giới nghiên cứu nhìn chung cho rằng dấu hỏi phát triển từ một dấu chỉ ngữ điệu câu hỏi trong chép tay thời trung cổ, hình dạng của nó biến đổi dần qua thời gian.

Văn bản chữ Hán cổ có dấu câu không?

Thường là không. Người đọc phải tự ngắt câu, và trong truyền thống Hán học, chấm câu là một phần của việc học đọc. Hệ thống dấu câu chữ Hán hiện đại chỉ được chuẩn hoá vào đầu thế kỷ XX, chịu ảnh hưởng của dấu câu phương Tây.

Vì sao tiếng Pháp có khoảng trắng trước dấu hỏi còn tiếng Việt thì không?

Đó là quy ước chính tả và trình bày riêng của tiếng Pháp, hình thành qua thói quen nhà in. Tiếng Việt chịu ảnh hưởng Pháp trong nhiều chuyện, nhưng quy ước trình bày phổ biến hiện nay theo lối không đặt khoảng trắng trước dấu câu, giống tiếng Anh.

Dấu chấm phẩy dùng để làm gì?

Dấu chấm phẩy ngăn hai vế có quan hệ chặt chẽ mà mỗi vế có thể đứng thành câu, hoặc ngăn các mục dài trong một chuỗi liệt kê. Nó mạnh hơn dấu phẩy, nhẹ hơn dấu chấm, và được các nhà in Venice cuối thế kỷ XV phổ biến.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138