Muối ăn là natri clorua, và con người lấy nó từ ba nguồn: nước biển phơi hoặc nấu cho bay hơi, mỏ muối đá nằm sâu trong lòng đất, và nước suối mặn hay giếng mặn đem đun cạn. Dấu vết làm muối sớm nhất mà giới khảo cổ biết tới đã có từ thời đồ đá mới, tức trước cả khi có chữ viết. Từ đó đến tận thế kỷ 19, muối là một trong những hàng hoá được nhà nước canh giữ chặt nhất, vì nó vừa thiết yếu, vừa dễ đánh thuế, lại chỉ sản xuất được ở những nơi nhất định.
Lý do muối quý không nằm ở vị mặn mà ở việc giữ thức ăn. Trước khi có tủ lạnh và đồ hộp, muối gần như là cách duy nhất để cá, thịt, rau qua được mùa đông, qua được chuyến đi biển dài, qua được những tháng giáp hạt. Bài này đi qua các cách làm muối, con đường muối trong lịch sử, cơ chế khiến muối mặn và giữ được thức ăn, rồi những chỗ người ta hay hiểu sai về hạt muối hôm nay.
Muối là gì, và vì sao cơ thể cần nó
Về hoá học, muối ăn là tinh thể của hai ion: natri mang điện dương và clorua mang điện âm, xếp xen kẽ thành mạng lập phương. Chính cấu trúc mạng này làm hạt muối tinh nhìn kỹ dưới kính lúp có dạng khối vuông nhỏ, và khi kết tinh chậm trên mặt nước có thể tạo những hình phễu rỗng. Trong hoá học, chữ "muối" rộng hơn nhiều, chỉ mọi hợp chất tạo từ phản ứng giữa axit và bazơ; muối ăn chỉ là một trường hợp, nhưng là trường hợp đã đặt tên cho cả nhóm.
Natri là ion mà động vật cần để giữ cân bằng nước giữa trong và ngoài tế bào và để dẫn truyền tín hiệu thần kinh. Động vật ăn cỏ thường tìm đến các vũng đất mặn để liếm, và nhiều lối mòn cổ được cho là hình thành từ đường thú đi tìm muối. Khi con người còn sống chủ yếu bằng săn bắt, thịt thú cung cấp phần lớn lượng natri cần thiết. Đến khi chuyển sang trồng trọt và ăn nhiều ngũ cốc, rau củ, nhu cầu tìm muối từ bên ngoài tăng lên rõ rệt. Nhiều nhà sử học coi đó là một lý do khiến việc khai thác muối gắn chặt với sự ra đời của làng định cư.
Như vậy, muối không phải một gia vị theo nghĩa thông thường. Hạt tiêu hay quế là thứ thêm vào cho ngon; muối là thứ thiếu thì người và gia súc đều khó sống, nên ai nắm được nguồn muối là nắm được một đòn bẩy rất lớn.
Ba cách làm muối có từ thời cổ
Nấu nước suối mặn và nước giếng mặn. Đây là cách cổ nhất có bằng chứng khảo cổ. Ở vùng nay thuộc Romania, các nhà khảo cổ tìm thấy dấu vết đun nước suối mặn từ thời đồ đá mới, khoảng tám nghìn năm trước. Ở Trung Quốc, vùng Tứ Xuyên nổi tiếng với giếng muối khoan sâu bằng cần tre và mũi khoan sắt; đến thế kỷ 19 đã có giếng vượt một nghìn mét, và khí thiên nhiên đi lên cùng nước mặn còn được dẫn qua ống tre để làm nhiên liệu đun.
Đào mỏ muối đá. Muối đá, hay halit, là lớp muối của những biển cổ đã bốc hơi hàng triệu năm trước rồi bị chôn vùi. Mỏ Hallstatt trên núi Áo được khai thác từ thời đồ đồng; người thợ mỏ cổ để lại dụng cụ, quần áo được muối giữ gần nguyên vẹn, và tên Hallstatt về sau được giới khảo cổ dùng để gọi cả một nền văn hoá thời đồ sắt sớm ở Trung Âu. Muối hồng bán trong siêu thị phần lớn đến từ mỏ Khewra ở Pakistan; màu hồng do vết oxit sắt.
Phơi nước biển. Ở bờ biển nắng nhiều và gió khô, người ta dẫn nước biển vào chuỗi ô ruộng nông, để nắng gió làm bay hơi dần cho tới khi nước bão hoà và muối kết tinh. Cách này rẻ về nhiên liệu nhưng phụ thuộc thời tiết, nên chỉ hợp với những vùng có mùa khô dài. Biến thể "phơi cát" thì rải cát lên sân, tưới nước biển cho cát ngậm muối, phơi khô rồi lọc lấy nước rất mặn đem phơi tiếp hoặc nấu.
Vì sao mỗi nơi chọn một cách. Lựa chọn tuỳ vào ba thứ: nguồn mặn sẵn có, nhiên liệu và khí hậu. Bắc Âu lạnh và ẩm nên phải nấu bằng củi hoặc than bùn; vùng Địa Trung Hải và các bờ biển nhiệt đới thì phơi được. Chi phí nhiên liệu chính là lý do muối nấu thường đắt hơn muối phơi.
Con đường muối và thuế muối qua các nước
Vì thiết yếu, khó thay thế và chỉ sản xuất ở một số nơi, muối trở thành thứ mà các nhà nước đánh thuế hoặc độc quyền từ rất sớm. Một vài mốc được giới sử học ghi nhận rộng rãi:
- La Mã: con đường Via Salaria dẫn từ vùng đầm muối gần cửa sông Tiber vào nội địa, tên gọi giữ chữ muối. Từ tiếng Latin salarium, gốc của chữ "salary" trong tiếng Anh, có liên hệ với muối; còn chuyện lính La Mã được trả lương bằng muối thì giới sử học vẫn tranh luận, nhiều người cho rằng đó là cách giải thích về sau.
- Trung Hoa: thời Hán Vũ Đế, nhà nước đặt độc quyền muối và sắt để có tiền cho chiến tranh. Cuộc tranh luận về chính sách này giữa quan lại và nho sĩ được ghi lại trong sách Diêm thiết luận, và độc quyền muối dưới nhiều hình thức kéo dài qua hầu hết các triều đại về sau.
- Pháp: thuế muối gabelle thời quân chủ nổi tiếng vì nặng và không đều giữa các vùng, buôn lậu muối thành nghề. Thuế này bị bãi bỏ trong thời Cách mạng, sau đó được đặt lại và đến giữa thế kỷ 20 mới chấm dứt hẳn.
- Ấn Độ thuộc Anh: năm 1930, cuộc tuần hành ra biển tự làm muối do Gandhi dẫn đầu là hành động chống thuế muối của chính quyền thuộc địa, và đã trở thành một biểu tượng của phong trào độc lập.
- Thương mại xuyên sa mạc: các đoàn lạc đà chở những phiến muối đá từ mỏ giữa Sahara xuống phía nam, đổi lấy hàng hoá vùng thảo nguyên; muối phiến từng được dùng như vật ngang giá ở nhiều vùng Tây Phi.
Điểm chung của các mốc trên là muối luôn đi theo trục quyền lực: ai kiểm soát mỏ, giếng hay ruộng muối thì kiểm soát được một nguồn thu đều đặn, vì người dân không thể ngừng mua muối như ngừng mua lụa hay hương liệu.
Vị mặn sinh ra thế nào trên lưỡi
Vị mặn là vị đơn giản nhất về cơ chế. Khi muối tan trong nước bọt, ion natri đi vào tế bào vị giác qua những kênh trên màng tế bào, làm thay đổi điện thế và phát tín hiệu lên não. Kênh được nghiên cứu nhiều nhất là kênh natri biểu mô, thường viết tắt ENaC. Ở nồng độ cao, các con đường khác cũng được kích hoạt, và đó là lý do nước quá mặn không còn dễ chịu mà thành gắt, khó nuốt.
Muối còn làm một việc tinh tế hơn: nó làm giảm cảm nhận vị đắng. Một chút muối trong nước ép bưởi hay trong món rau đắng làm phần đắng dịu đi và phần ngọt nổi lên. Đầu bếp nhiều nền ẩm thực dùng điều này theo kinh nghiệm từ lâu trước khi các nhà sinh lý học mô tả được nó. Muối cũng làm mùi thơm bay lên rõ hơn trong một số món, vì nó thay đổi cách các phân tử thơm phân bố giữa nước và không khí.
Một chi tiết hay bị bỏ qua: vị mặn "thuần" gắn với natri. Kali clorua, chất hay dùng trong muối giảm natri, cũng mặn nhưng kèm hậu vị đắng và kim loại, vì ion kali kích hoạt thêm những thụ thể khác. Đó là lý do việc tìm chất thay thế muối khó hơn nhiều so với tìm chất thay thế đường.
Vì sao muối giữ được thức ăn
Vi khuẩn và nấm mốc cần nước tự do để sống. Khi thức ăn được ướp muối, muối tan ra hút nước khỏi mô thịt cá và khỏi chính tế bào vi sinh vật theo cơ chế thẩm thấu: nước đi từ nơi loãng sang nơi đặc. Tế bào vi khuẩn bị mất nước, co lại và ngừng sinh sôi. Các nhà khoa học thực phẩm gọi đại lượng quyết định là hoạt độ nước, tức phần nước còn "rảnh" để vi sinh vật dùng; muối và đường đều hạ đại lượng này.
Không phải mọi vi sinh vật đều thua muối. Một số vi khuẩn chịu mặn lại sống tốt, và chính chúng cùng enzyme trong thịt cá tạo nên các món lên men mặn như nước mắm, mắm tôm, cá cơm muối. Nghĩa là muối không giết mọi thứ mà chọn lọc: nó loại phần lớn vi khuẩn gây thối và để lại một số loài làm biến đổi thức ăn theo hướng con người muốn.
Lịch sử kinh tế của muối gắn chặt với cơ chế này. Nghề đánh cá trích ở biển Bắc, cá tuyết muối khô của Bắc Đại Tây Dương, thịt muối nuôi các đoàn thuỷ thủ trong những chuyến vượt đại dương đều cần muối với khối lượng lớn. Một vùng đánh cá giàu mà thiếu muối thì không bán được cá đi xa, nên nhiều cuộc tranh chấp buôn bán thời trung đại xoay quanh nguồn muối cho nghề cá.
Muối ở Việt Nam: ruộng muối và hạt muối trong đời sống
Bờ biển Việt Nam dài và có nhiều đoạn nắng gió, nên phơi nước biển là cách làm muối chủ yếu. Hai kỹ thuật thường được nhắc là phơi cát và phơi nước. Phơi cát tốn công: cát được rải trên sân, tưới nước biển, phơi khô, cào gom rồi lọc lấy nước chạt rất mặn, đem phơi tiếp trên ô kết tinh. Phơi nước thì dẫn nước biển qua nhiều ô cho đặc dần rồi kết tinh ở ô cuối. Ngày nay ruộng muối nằm ở nhiều tỉnh ven biển, từ Ninh Bình, Nghệ An qua Khánh Hòa xuống Cà Mau, mỗi nơi chọn cách làm theo thời tiết và chất đất.
Trong ngôn ngữ, muối đi vào thành ngữ và ca dao như một hình ảnh của sự bền chặt: "gừng cay muối mặn", "muối ba năm muối đang còn mặn". Hình ảnh ấy khớp với tính chất vật lý của muối, thứ không thiu, không nhạt đi theo thời gian, và với vị trí của nó trong một nền kinh tế mà muối là thứ phải mua, phải chở từ vùng biển lên vùng núi, phải để dành cho mùa mưa khi ruộng muối nghỉ.
Từ thập niên 1990, Việt Nam triển khai chương trình bổ sung i-ốt vào muối ăn, cùng hướng với nhiều nước trên thế giới từ những năm 1920 trở đi. Đây là một ví dụ muối được chọn làm "vật mang" chất vi lượng vì ai cũng ăn và lượng ăn tương đối đều. Bài này không bàn liều lượng hay lời khuyên ăn uống; khía cạnh đó thuộc về các cơ quan y tế và chuyên gia dinh dưỡng.
Những chỗ hay hiểu sai về hạt muối
Muối quá quen nên quanh nó có nhiều điều được nhắc lại mà ít ai kiểm. Bảng dưới đặt cạnh nhau cách hiểu phổ biến và điều mà hoá học, lịch sử cho thấy:
| Cách hiểu phổ biến | Thực tế |
|---|---|
| Muối biển và muối mỏ khác hẳn nhau về bản chất | Cả hai chủ yếu là natri clorua; khác ở kích thước hạt, độ ẩm và lượng nhỏ tạp chất như magie, canxi, sắt |
| Muối hồng đến từ dãy Himalaya | Phần lớn khai thác ở mỏ Khewra, Pakistan, cách dãy núi chính khá xa; màu hồng do vết oxit sắt |
| Cho muối vào nồi làm nước sôi nhanh hơn | Muối hoà tan làm điểm sôi tăng nhẹ, không giảm; với lượng muối nấu ăn, chênh lệch rất nhỏ |
| Muối hột to thì mặn hơn muối tinh | Cùng khối lượng thì mặn tương đương; cùng một thìa thì muối tinh nặng hơn vì hạt nhỏ xếp khít |
| Muối không bao giờ hỏng nên để đâu cũng được | Muối không thiu nhưng hút ẩm, vón cục và nhiễm mùi; muối i-ốt để hở lâu có thể mất bớt i-ốt |
Những chỗ hiểu sai này phần lớn vô hại, nhưng chúng cho thấy một điều: các tên gọi thương mại như "muối khoáng", "muối hồng" thường nói nhiều về câu chuyện bán hàng hơn là về thành phần.
Câu hỏi thường gặp
Muối có hết hạn sử dụng không?
Natri clorua tinh khiết không bị phân huỷ theo thời gian, nên bản thân muối không thiu. Hạn ghi trên bao bì thường gắn với chất phụ gia như i-ốt, chất chống vón, hoặc với bao bì. Muối để nơi ẩm sẽ vón cục và có thể nhiễm mùi từ xung quanh.
Vì sao nước biển mặn mà nước sông không mặn?
Nước mưa hoà tan dần khoáng chất từ đá và đất rồi theo sông đổ ra biển. Nước sông luôn được thay mới nên nồng độ thấp, còn ở biển nước bốc hơi và để muối ở lại, tích tụ qua hàng trăm triệu năm. Hoạt động núi lửa dưới đáy biển cũng góp thêm một số ion.
Muối đá trong mỏ hình thành từ đâu?
Phần lớn mỏ muối đá là di tích của những vùng biển nông hoặc hồ mặn cổ đã bốc hơi trong khí hậu khô nóng. Muối kết tinh thành lớp dày, bị trầm tích khác phủ lên và nén chặt. Ở một số nơi, muối nhẹ hơn đá xung quanh nên trồi lên thành những khối hình vòm.
Thành ngữ "gừng cay muối mặn" có nghĩa gì?
Thành ngữ dùng hai vị bền và rõ rệt để nói về tình nghĩa gắn bó, nhất là tình vợ chồng đã qua nhiều gian khó. Gừng càng để lâu càng cay, muối không nhạt đi, nên chúng được mượn để chỉ sự thuỷ chung lâu dài.
Muối có phải là nguồn gốc của chữ "salary" không?
Chữ salary đi từ tiếng Latin salarium, và salarium có gốc từ sal là muối. Mối liên hệ ngôn ngữ đó là chắc chắn. Còn chuyện lính La Mã nhận lương bằng muối hay nhận tiền để mua muối thì nguồn cổ không nói rõ, và nhiều nhà sử học coi đó là cách giải thích về sau.
Vì sao rắc muối lên đường băng giá ở các nước lạnh?
Muối hoà vào lớp nước trên mặt băng làm điểm đóng băng của dung dịch hạ xuống dưới không độ C. Băng tiếp xúc với dung dịch đó tan ra dù trời vẫn lạnh. Cách này có giới hạn: khi nhiệt độ xuống quá thấp, muối ăn không còn đủ tác dụng.