Vạch sơn chia làn trên đường xe chạy là một phát minh khá mới: những vạch tim đường đầu tiên được sơn ở Mỹ và Anh trong khoảng thập niên 1910, còn vạch qua đường kẻ sọc trắng kiểu "ngựa vằn" chỉ chính thức xuất hiện ở Anh đầu thập niên 1950. Trước đó, đường xá không có vạch nào; xe ngựa đi chậm, người lái tự nhường nhau bằng mắt.
Bài này kể vạch kẻ đường ra đời vì đâu, đổi từ sơn trắng thường sang sơn dẻo nhiệt và băng phản quang ra sao, vì sao vạch sáng lên khi đèn pha chiếu vào nhờ những hạt thuỷ tinh nhỏ hơn hạt cát, và những thứ đi kèm như đinh phản quang "mắt mèo" hay gờ rung. Bài không bàn ý nghĩa pháp lý của từng loại vạch theo luật hiện hành; phần đó cần tra văn bản chính thức.
Khi tốc độ ô tô vượt quá khả năng nhường nhau bằng mắt
Ở thời xe ngựa, hai xe đi ngược chiều trên một con đường đất chỉ cần nhìn thấy nhau từ xa là đủ để tránh. Tốc độ thấp cho người lái nhiều giây để phản ứng. Ô tô đầu thế kỷ 20 thay đổi phép tính đó. Xe chạy nhanh gấp mấy lần, đường được trải phẳng nên càng khuyến khích chạy nhanh, và những khúc cua, đỉnh dốc che khuất tầm nhìn trở thành nơi hai xe đâm trực diện vào nhau.
Một vạch kẻ ở giữa đường giải quyết vấn đề theo cách rất rẻ: nó không cấm ai, không cần người gác, chỉ đơn giản cho mỗi người lái biết phần đường của mình nằm ở đâu, kể cả khi chưa nhìn thấy xe ngược chiều. Đây là một ví dụ hay về thiết kế đồ vật công cộng: thay vì bắt con người phán đoán mỗi lần, người ta vẽ sẵn quyết định lên mặt đường.
Ý tưởng vẽ một vạch phân chia có lẽ đã nảy ra ở nhiều nơi gần như cùng lúc, vì nó quá hiển nhiên khi xe cộ nhiều lên. Lịch sử ghi tên một số người đi đầu ở từng nước, nhưng nên hiểu đây là những người đầu tiên được ghi chép lại, không phải những người duy nhất có ý tưởng đó.
Những mốc ra đời của vạch kẻ đường
Các mốc dưới đây thường được nhắc trong tài liệu về lịch sử giao thông đường bộ. Chi tiết nhỏ có thể khác nhau tuỳ nguồn.
- Khoảng năm 1911, bang Michigan (Mỹ): Edward N. Hines, người phụ trách đường sá của hạt Wayne, thường được ghi công là người đưa vạch tim đường vào sử dụng trên đường ô tô.
- Cuối thập niên 1910, bang California: bác sĩ June McCarroll được nhắc tới vì vận động cho vạch chia đường sau khi suýt gặp tai nạn; bang này sau đó đưa vạch tim đường vào quy định.
- Anh, khoảng năm 1918 – 1920: vạch trắng bắt đầu được sơn ở các khúc cua và nút giao nguy hiểm, rồi lan rộng trong thập niên 1920.
- Anh, năm 1934: lối qua đường dành cho người đi bộ được đánh dấu bằng hàng đinh kim loại trên mặt đường và cột đèn tròn màu cam hai bên, gọi theo tên Bộ trưởng Giao thông khi ấy là Leslie Hore-Belisha.
- Anh, năm 1934: Percy Shaw, một người thợ làm đường ở Halifax, đăng ký sáng chế đinh phản quang gắn mặt đường, về sau quen gọi là "mắt mèo".
- Anh, cuối thập niên 1940 đến năm 1951: sau thời gian thử nghiệm ở nhiều địa điểm, lối qua đường kẻ sọc trắng đen xen kẽ chính thức được áp dụng, thành vạch ngựa vằn mà nhiều nước về sau làm theo.
Đọc chuỗi mốc này sẽ thấy vạch kẻ đường không ra đời một lần mà được bổ sung từng mảnh, mỗi mảnh đáp lại một kiểu tai nạn cụ thể: đâm trực diện, người đi bộ bị tông, xe lao khỏi đường ban đêm.
Vì sao lại là những sọc ngựa vằn
Trước vạch ngựa vằn, lối qua đường ở Anh chỉ được đánh dấu bằng hai hàng đinh kim loại cách nhau vài bước chân. Từ chỗ ngồi trong xe, hai hàng đinh nhỏ rất khó thấy, nhất là khi trời mưa hay mặt đường bẩn. Người lái chỉ nhận ra lối qua đường khi đã ở rất gần.
Những sọc trắng to nằm ngang, xen kẽ với nền đường tối, giải quyết đúng điểm yếu đó. Mắt người nhạy với sự tương phản sáng tối hơn là với một màu đơn lẻ, và những dải nằm ngang vuông góc với hướng xe chạy lại càng nổi bật khi nhìn từ xa theo phối cảnh. Một mảng trắng toàn phần cũng dễ thấy nhưng trơn khi ướt và tốn sơn hơn; sọc cho cả độ nổi bật lẫn độ bám. Chiều rộng mỗi sọc và khoảng cách giữa các sọc được chuẩn hoá để người lái nhận ra ngay từ xa mà không cần đọc gì.
Tên gọi "ngựa vằn" bắt nguồn từ hình ảnh sọc trắng đen; có nhiều câu chuyện kể về người đặt tên, nhưng chưa có bằng chứng chắc chắn ai là người đầu tiên dùng chữ này. Dạng sọc ấy về sau được nhiều nước dùng, kể cả Việt Nam, dù ý nghĩa pháp lý và chi tiết cách kẻ mỗi nước một khác.
Hạt thuỷ tinh: vì sao vạch sơn sáng rực trong đèn pha
Vạch sơn trắng thường nhìn rõ ban ngày nhưng ban đêm gần như chìm vào mặt đường. Lý do là sơn tán xạ ánh sáng ra mọi hướng; chỉ một phần rất nhỏ ánh đèn pha quay ngược lại mắt người lái. Cách giải quyết là rắc lên lớp sơn còn ướt những hạt thuỷ tinh tròn cực nhỏ, mỗi hạt cỡ một phần mười đến một phần vài milimét.
Mỗi hạt hoạt động như một thấu kính tí hon. Ánh đèn đi vào mặt trước của hạt bị bẻ cong, hội tụ về phía sau, chạm vào lớp sơn trắng mà hạt đang cắm một nửa vào, phản xạ lại, rồi lại đi qua hạt và bị bẻ cong lần nữa để quay về đúng hướng nó đến. Hiện tượng này gọi là phản xạ ngược. Vì đèn pha và mắt người lái nằm gần nhau trên cùng một chiếc xe, gần như toàn bộ phần ánh sáng được hắt về đều lọt vào mắt người lái.
Từ nguyên lý này có hai hệ quả mà người đi đường hay gặp. Thứ nhất, vạch sơn mới phản quang rất tốt, nhưng khi hạt bị bánh xe mài mòn hoặc bùn đất phủ lấp thì độ sáng giảm dần, dù màu trắng vẫn còn. Thứ hai, khi mặt đường ngập một lớp nước mỏng, nước phủ lên hạt làm mất hiệu ứng thấu kính, nên vạch gần như biến mất trong đêm mưa. Đó là lý do có những loại vạch có gờ nổi hoặc đinh phản quang để vẫn lộ lên khỏi lớp nước.
Từ sơn thường đến băng phản quang: các thế hệ vật liệu kẻ đường
Vật liệu kẻ đường thay đổi theo hai đòi hỏi: bền hơn dưới bánh xe và sáng hơn trong đêm. Bảng dưới tóm tắt các loại chính theo nguyên lý, không theo quy chuẩn của nước nào.
| Vật liệu | Cách thi công | Điểm mạnh | Điểm yếu |
|---|---|---|---|
| Sơn gốc dung môi hoặc gốc nước | Phun hoặc lăn ở nhiệt độ thường | Rẻ, thi công nhanh | Mòn nhanh trên đường nhiều xe, phải kẻ lại thường xuyên |
| Sơn dẻo nhiệt | Nấu chảy rồi rải nóng, rắc hạt thuỷ tinh khi còn mềm | Lớp dày, bền hơn nhiều, giữ hạt tốt | Cần máy nấu, thi công phức tạp hơn |
| Vật liệu hai thành phần | Trộn hai chất cho đông cứng tại chỗ | Bám chắc, bền | Giá cao, đòi tay nghề |
| Băng dán phản quang chế sẵn | Dán lên mặt đường | Độ phản quang đồng đều, đẹp | Có thể bong ở nơi xe phanh, rẽ nhiều |
| Đinh phản quang gắn mặt đường | Gắn từng chiếc theo khoảng cách | Nổi lên khỏi nước mưa, thấy rõ ban đêm | Có thể bị bật ra, cần thay thế |
Ở Việt Nam, sơn dẻo nhiệt kết hợp hạt thuỷ tinh là loại thường gặp trên các tuyến đường lớn, còn đinh phản quang hay được gắn ở đường đèo, đường cao tốc và các khúc cua. Chi tiết kỹ thuật thi công thuộc phạm vi các trang về cầu đường; ở đây chỉ cần hiểu vì sao mỗi loại ra đời.
Mắt mèo, gờ rung và những thứ đi cùng vạch kẻ
Đinh phản quang của Percy Shaw. Chiếc đinh gồm thấu kính phản quang gắn trong một khối cao su, khi bánh xe đè lên thì khối cao su lún xuống và lau sạch mặt kính. Ý tưởng gắn đèn phản quang thấp sát mặt đường giúp người lái thấy đường cong từ xa trong đêm sương mù, điều mà vạch sơn thường không làm được.
Đinh nổi không phản quang. Ở một số bang của Mỹ, người ta dùng những nút gốm tròn gắn thành hàng thay cho vạch sơn, thường gắn với tên kỹ sư Elbert Botts ở California. Bánh xe đè lên tạo tiếng và rung, nhắc người lái đang lấn làn.
Gờ rung ở mép đường. Những rãnh hay gờ nhỏ đều nhau ở mép đường, khi bánh xe chạy qua tạo tiếng ù và rung mạnh trong khoang lái. Chúng nhắm vào một kiểu tai nạn cụ thể: người lái buồn ngủ, xe trôi dần ra khỏi làn.
Màu vàng và màu trắng. Một số nước dùng vạch vàng để phân chia hai chiều xe ngược nhau và vạch trắng cho các làn cùng chiều, trong khi nhiều nước châu Âu chủ yếu dùng màu trắng. Màu sắc là quy ước của từng nước, không có chuẩn chung toàn thế giới; ý nghĩa cụ thể ở Việt Nam cần tra quy chuẩn hiện hành.
Vạch đứt dài hơn ta tưởng, và người đọc vạch giờ có cả máy
Nhìn từ ghế lái, mỗi đoạn vạch đứt trông chỉ dài cỡ một sải tay. Thực tế nó dài hơn nhiều. Ví dụ hay được nhắc là trên các đường cao tốc ở Mỹ, theo tiêu chuẩn của họ, mỗi đoạn vạch dài khoảng ba mét và khoảng trống giữa hai đoạn khoảng chín mét. Mắt người đánh giá sai vì nhìn mặt đường theo góc rất xiên: những thứ nằm dọc theo hướng nhìn bị co ngắn lại trong mắt ta, giống như một cây bút đặt dọc trên bàn trông ngắn hơn khi đặt ngang.
Tỉ lệ giữa đoạn sơn và khoảng trống không phải chọn tuỳ ý. Đoạn sơn quá ngắn thì khó thấy khi xe chạy nhanh; khoảng trống quá dài thì người lái mất cảm giác về làn ở khúc cua; sơn liên tục thì tốn vật liệu và không còn phân biệt được với vạch liền. Mỗi nước tự chọn một tỉ lệ theo tốc độ xe chạy và điều kiện đường của mình, nên kích thước ở Việt Nam có thể khác với ví dụ trên; con số chuẩn nằm trong quy chuẩn báo hiệu đường bộ.
Một thay đổi đang diễn ra lặng lẽ là vạch kẻ đường giờ có thêm một nhóm người đọc mới: camera trên ô tô. Các hệ thống hỗ trợ giữ làn và cảnh báo chệch làn nhận ra làn đường chủ yếu nhờ độ tương phản giữa vạch và mặt đường. Vạch mờ, vạch cũ chưa xoá hết bên cạnh vạch mới, hay vạch bị bóng cây che, gây khó cho máy cũng như cho người. Vì thế chuyện giữ vạch đủ sáng, đủ rõ đang được bàn đến không chỉ vì người lái mà còn vì những chiếc xe biết tự đọc đường.
Nhìn rộng ra, câu chuyện của vạch kẻ đường giống câu chuyện của nhiều đồ vật công cộng khác: một ý tưởng rất đơn giản, gần như hiển nhiên, nhưng phải trải qua hàng chục năm tinh chỉnh về vật liệu, màu sắc, kích thước và cách thi công mới thành thứ ta thấy hằng ngày mà không để ý.
Câu hỏi thường gặp
Ai nghĩ ra vạch kẻ giữa tim đường?
Ý tưởng có lẽ xuất hiện ở nhiều nơi gần như cùng lúc. Ở Mỹ, Edward N. Hines của hạt Wayne, bang Michigan, thường được ghi công đưa vạch tim đường vào sử dụng khoảng năm 1911. Ở Anh, vạch trắng bắt đầu được sơn ở các khúc cua nguy hiểm từ cuối thập niên 1910.
Vạch qua đường ngựa vằn có từ khi nào?
Vạch qua đường kẻ sọc chính thức được áp dụng ở Anh vào năm 1951, sau một thời gian thử nghiệm từ cuối thập niên 1940. Trước đó lối qua đường chỉ được đánh dấu bằng hai hàng đinh kim loại và cột đèn tròn màu cam hai bên.
Vì sao vạch kẻ đường phát sáng khi bị đèn pha chiếu?
Trên vạch có rắc vô số hạt thuỷ tinh tròn cực nhỏ. Mỗi hạt như một thấu kính, hội tụ ánh đèn vào lớp sơn phía sau rồi hắt ngược trở lại đúng hướng nguồn sáng. Vì đèn pha và mắt người lái ở gần nhau nên người lái thấy vạch sáng rực.
Vì sao trời mưa khó thấy vạch kẻ đường?
Khi có lớp nước phủ lên, hạt thuỷ tinh không còn hoạt động như thấu kính nữa, ánh sáng bị mặt nước phản chiếu đi chỗ khác. Vì vậy ở nhiều tuyến đường người ta gắn thêm đinh phản quang hoặc dùng vạch có gờ nổi để nhô lên khỏi lớp nước.
Đinh phản quang mắt mèo do ai sáng chế?
Percy Shaw, người ở Halifax nước Anh, đăng ký sáng chế đinh phản quang gắn mặt đường năm 1934. Thiết kế đặt thấu kính phản quang trong khối cao su, khi bánh xe đè qua thì khối cao su lún xuống và tự lau mặt kính.
Vì sao vạch đứt và vạch liền khác nhau?
Về nguyên lý, vạch liền thường báo hiệu một ranh giới không nên vượt qua, còn vạch đứt cho phép chuyển làn khi an toàn. Tuy vậy ý nghĩa pháp lý cụ thể, kích thước và màu sắc khác nhau theo từng nước, nên ở Việt Nam bạn cần tra quy chuẩn báo hiệu đường bộ hiện hành.