Mì chính, hay bột ngọt, là muối natri của axit glutamic, một axit amin có sẵn trong rất nhiều thực phẩm. Nó ra đời năm 1908 khi nhà hoá học Nhật Bản Ikeda Kikunae tìm ra chất tạo vị đậm trong nước dùng tảo kombu và đặt tên cho cảm giác đó là umami. Một năm sau, mì chính được sản xuất thương mại, ban đầu từ gluten lúa mì, về sau bằng lên men vi khuẩn từ tinh bột và mật rỉ đường.
Câu chuyện mì chính vì thế là câu chuyện của hai thứ: một hoá chất được công nghiệp hoá thành công, và một vị cơ bản phải mất gần một thế kỷ mới được giới khoa học phương Tây công nhận đầy đủ. Bài này kể lại cả hai, giải thích cơ chế tạo vị, các cách làm mì chính qua thời gian, và những tranh cãi quanh nó. Bài không đưa lời khuyên ăn uống; câu hỏi về liều lượng thuộc về các cơ quan an toàn thực phẩm và chuyên gia dinh dưỡng.
Nước dùng tảo kombu và câu hỏi của Ikeda
Ikeda Kikunae là giáo sư hoá học ở Đại học Hoàng gia Tokyo. Theo các ghi chép về ông, câu hỏi bắt đầu từ bếp: nước dùng dashi nấu từ tảo kombu có một vị đậm, tròn, không giống ngọt, chua, mặn hay đắng. Ông xử lý một lượng lớn tảo kombu, cô đặc dịch chiết và tách được những tinh thể mà ông xác định là axit glutamic. Khi trung hoà axit này thành muối natri, nó cho đúng cái vị đậm ấy.
Bản thân axit glutamic không phải do Ikeda tìm ra. Nhà hoá học Đức Karl Heinrich Ritthausen đã phân lập nó từ gluten lúa mì vào năm 1866; tên "glutamic" cũng lấy từ gluten. Đóng góp của Ikeda là nhận ra chất này chính là nguồn của một vị riêng, đặt tên cho vị đó là umami, ghép từ tiếng Nhật umai nghĩa là ngon, và nghĩ ra cách sản xuất nó làm gia vị.
Năm 1908, Ikeda đăng ký sáng chế phương pháp sản xuất gia vị từ glutamate. Một doanh nghiệp Nhật hợp tác với ông và bắt đầu bán mì chính từ năm 1909. Ban đầu, sản phẩm được quảng bá cho các gia đình thành thị muốn có nước dùng đậm mà không phải nấu kombu và cá bào hàng giờ.
Những phát hiện tiếp theo: hiệp đồng vị
Năm 1913, inosinate từ cá ngừ bào. Kodama Shintaro, một học trò của Ikeda, tìm ra chất tạo vị umami thứ hai trong katsuobushi, loại cá ngừ hun khô bào mỏng dùng nấu dashi: đó là inosinate, một dẫn xuất nucleotide.
Năm 1957, guanylate từ nấm hương. Kuninaka Akira xác định guanylate trong nấm hương khô là chất umami thứ ba. Quan trọng hơn, ông chỉ ra hiện tượng hiệp đồng: trộn glutamate với inosinate hoặc guanylate cho vị umami mạnh hơn nhiều lần so với cộng đơn thuần.
Hiệp đồng giải thích bếp truyền thống. Phát hiện này giải thích vì sao nước dùng dashi kết hợp kombu, giàu glutamate, với cá bào, giàu inosinate; vì sao nước dùng xương thịt nấu với rau củ, nấm lại đậm; vì sao cà chua, phô mai và thịt hợp nhau. Đầu bếp đã dùng hiệp đồng từ lâu mà không cần biết tên chất.
Từ phòng thí nghiệm ra gói hạt nêm. Hỗn hợp glutamate với inosinate và guanylate, thường ghi tắt là I+G trên bao bì, về sau được dùng rộng rãi trong hạt nêm, mì gói, đồ ăn vặt. Đó là ứng dụng thương mại trực tiếp của phát hiện hiệp đồng.
Mì chính được làm ra sao qua các thời kỳ
Cách làm mì chính thay đổi mạnh trong hơn một thế kỷ, và mỗi lần đổi là một lần giá giảm và sản lượng tăng:
- Thời kỳ đầu, thuỷ phân protein: gluten lúa mì hoặc protein đậu nành được đun với axit mạnh để cắt protein thành axit amin, sau đó tách riêng axit glutamic bằng kết tinh. Cách này tốn nguyên liệu, nhiều phụ phẩm và khó mở rộng.
- Thời kỳ tổng hợp hoá học: trong một giai đoạn ngắn giữa thế kỷ 20, có nơi sản xuất glutamate bằng tổng hợp từ hoá dầu, nhưng phương pháp này nhanh chóng bị thay thế.
- Bước ngoặt lên men: giữa thập niên 1950, các nhà nghiên cứu Nhật Bản tìm ra một loài vi khuẩn đất, về sau mang tên Corynebacterium glutamicum, có khả năng thải ra lượng lớn axit glutamic khi được nuôi trong môi trường đường.
- Lên men công nghiệp: vi khuẩn được nuôi trong bồn lớn với nguồn đường từ tinh bột sắn, ngô, mật rỉ đường; axit glutamic tích tụ trong dịch lên men.
- Tách và kết tinh: dịch lên men được lọc bỏ tế bào, điều chỉnh độ axit cho glutamic kết tinh, sau đó trung hoà bằng natri để thành monosodium glutamate, lọc màu, kết tinh lại thành hạt hình kim trắng.
Phương pháp lên men cũng là nền tảng cho cả ngành sản xuất axit amin bằng vi sinh vật, từ lysine cho thức ăn chăn nuôi đến nhiều axit amin khác. Về hoá học, glutamate từ lên men giống hệt glutamate có sẵn trong cà chua hay phô mai; cơ thể không phân biệt nguồn.
Umami được nhận biết thế nào trên lưỡi
Suốt phần lớn thế kỷ 20, sách sinh lý phương Tây chỉ nói về bốn vị cơ bản. Umami bị xem là sự kết hợp của các vị khác hoặc chỉ là "tăng hương". Điều thay đổi cục diện là phát hiện thụ thể. Đầu những năm 2000, các nhóm nghiên cứu xác định một thụ thể trên tế bào vị giác gồm hai phần ghép đôi, viết là T1R1 và T1R3, phản ứng đặc hiệu với glutamate và được tăng cường mạnh khi có inosinate hay guanylate, đúng như hiện tượng hiệp đồng Kuninaka mô tả.
Thụ thể này có họ hàng gần với thụ thể vị ngọt, vốn dùng chung phần T1R3. Ngoài ra còn có những thụ thể glutamate khác trên lưỡi và trong ruột. Với bằng chứng phân tử đó, umami được chấp nhận rộng rãi là vị cơ bản thứ năm.
Về mặt sinh học, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng vị umami là tín hiệu báo có protein, giống như vị ngọt báo có năng lượng từ đường và vị mặn báo có natri. Glutamate tự do có nhiều trong thực phẩm đã chín, ủ, lên men hay nấu lâu, tức là nơi protein đã bị phân giải: cà chua chín, phô mai lâu năm, nước mắm, nước tương, nước dùng hầm. Sữa mẹ cũng chứa lượng glutamate tự do đáng kể, một chi tiết hay được nhắc trong các bài viết khoa học về umami.
Tên gọi, sự lan rộng và những tranh cãi
Ở Việt Nam, miền Bắc quen gọi mì chính, miền Nam gọi bột ngọt. Chữ "mì chính" thường được giải thích là phiên âm cách đọc tiếng Quảng Đông của "vị tinh", tên gọi của chất này trong tiếng Hoa; chữ "bột ngọt" là cách gọi theo hình dạng và cảm giác vị, dù về khoa học vị của nó không phải ngọt. Mì chính được bán ở châu Á từ đầu thế kỷ 20, rồi phổ biến rộng khắp khi giá giảm mạnh nhờ phương pháp lên men.
Năm 1968, một tạp chí y khoa Mỹ đăng lá thư của một bác sĩ mô tả cảm giác khó chịu sau khi ăn ở nhà hàng Trung Hoa và nêu nhiều nghi vấn, trong đó có mì chính. Cụm từ "hội chứng nhà hàng Trung Hoa" ra đời và lan rộng trên báo chí. Trong các thập niên sau, nhiều thử nghiệm có đối chứng, trong đó người tham gia không biết mình ăn mì chính hay giả dược, không xác lập được mối liên hệ ổn định ở lượng dùng thông thường trong bữa ăn.
Cơ quan quản lý thực phẩm của Mỹ xếp mì chính vào nhóm chất được công nhận chung là an toàn khi dùng làm gia vị, và các tổ chức chuyên môn quốc tế cũng có đánh giá tương tự. Một số nhà nghiên cứu về sau còn chỉ ra rằng định kiến quanh mì chính có phần gắn với định kiến về ẩm thực châu Á ở phương Tây thời đó. Bài này dừng ở việc thuật lại lịch sử tranh cãi; câu hỏi sức khoẻ cụ thể của từng người thuộc về bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng.
Mì chính so với muối và các nguồn umami tự nhiên
Mì chính thường bị đặt nhầm vào cùng nhóm với muối, hoặc bị xem là thứ "nhân tạo" hoàn toàn khác glutamate trong thực phẩm. Bảng dưới đặt các thứ cạnh nhau về bản chất hoá học, không đưa lời khuyên dùng:
| Thứ | Bản chất | Vai trò về vị |
|---|---|---|
| Muối ăn | Natri clorua | Tạo vị mặn; natri chiếm phần lớn khối lượng |
| Mì chính | Muối natri của glutamate | Tạo vị umami; có natri nhưng tỉ lệ khối lượng thấp hơn muối nhiều, khoảng một phần ba |
| Cà chua chín, phô mai ủ lâu | Chứa glutamate tự do sinh ra khi chín hoặc ủ | Tạo vị đậm tự nhiên |
| Nước mắm, nước tương | Protein cá hoặc đậu bị phân giải thành axit amin | Vừa mặn vừa umami |
| Nấm hương khô, cá bào | Giàu guanylate, inosinate | Ít umami khi đứng riêng, rất mạnh khi kết hợp glutamate |
Một đặc điểm ít ai để ý: vị umami có ngưỡng "vừa" khá hẹp. Thêm một ít làm món đậm lên rõ rệt, nhưng thêm quá tay thì món ăn không ngon hơn mà trở nên gắt, lợ. Đó là lý do đầu bếp dùng mì chính theo nhúm nhỏ chứ không theo thìa đầy.
Những chỗ hay hiểu sai về mì chính
Mì chính là chất hoàn toàn nhân tạo. Glutamate là một axit amin phổ biến trong tự nhiên, có trong protein của hầu hết thực phẩm và ở dạng tự do trong cà chua, phô mai, nấm, nước mắm. Mì chính công nghiệp được làm bằng lên men vi khuẩn, cùng nguyên lý với nhiều thực phẩm lên men khác; phân tử thu được giống hệt phân tử trong tự nhiên.
Mì chính làm món nào cũng ngon hơn. Umami làm đậm những món vốn có nền mặn và có thành phần như rau, thịt, nước dùng. Với món ngọt, món chua thanh hay món đã giàu umami sẵn, thêm mì chính gần như không giúp gì, thậm chí làm vị lợ đi.
Nấu mì chính ở nhiệt độ cao sẽ biến thành chất độc. Đây là một lời đồn lan truyền nhiều ở Việt Nam. Khi đun rất lâu ở nhiệt độ cao, một phần glutamate có thể biến đổi thành hợp chất khác và mất vị, nhưng chưa có bằng chứng khoa học đáng tin cậy cho thấy việc nấu thông thường biến mì chính thành chất độc. Ở nhiệt độ nấu thường ngày, điều chính xảy ra là vị umami giảm đi.
Ikeda phát minh ra vị umami. Vị umami có sẵn trong thức ăn từ trước khi có con người đặt tên. Ikeda là người đầu tiên tách được chất gây ra vị đó, đặt tên và đề xuất coi nó là một vị riêng. Bếp Nhật, bếp Ý, bếp Việt đều đã dùng umami theo kinh nghiệm hàng trăm năm.
Câu hỏi thường gặp
Mì chính có phải là muối không?
Về hoá học, mì chính là một muối, tức hợp chất của natri với gốc glutamate, giống như muối ăn là hợp chất của natri với clorua. Nhưng về vị, mì chính tạo cảm giác umami chứ không mặn như muối ăn. Trong bếp, hai thứ thường được dùng cùng nhau vì bổ sung cho nhau.
Vì sao gọi là bột ngọt khi nó không ngọt?
Tên bột ngọt dựa trên cảm nhận dân gian rằng nó làm món ăn "ngọt nước", tức đậm và tròn vị như nước dùng hầm xương. Trong tiếng Việt, chữ ngọt còn dùng cho vị đậm của nước dùng, không chỉ vị đường. Về khoa học, vị của nó là umami, khác vị ngọt.
Ikeda có phải người đầu tiên tìm ra axit glutamic không?
Không. Axit glutamic được nhà hoá học Đức Karl Heinrich Ritthausen phân lập từ gluten lúa mì vào năm 1866. Ikeda là người nhận ra muối của axit này chính là nguồn của vị đậm trong nước dùng tảo kombu, đặt tên vị umami và nghĩ ra cách sản xuất làm gia vị.
Mì chính hiện nay làm từ gì?
Phần lớn mì chính hiện nay được sản xuất bằng lên men vi khuẩn. Vi khuẩn được nuôi trong môi trường đường lấy từ tinh bột sắn, ngô hoặc mật rỉ đường, thải ra axit glutamic; sau đó axit được tách, trung hoà bằng natri và kết tinh. Nguyên liệu cụ thể tuỳ nhà máy và vùng.
Hạt nêm khác mì chính thế nào?
Hạt nêm thường là hỗn hợp nhiều thành phần như muối, mì chính, đường, chất điều vị I+G, bột chiết xuất thịt hoặc xương, hương liệu. Mì chính là một chất đơn lẻ. Muốn biết hạt nêm cụ thể có gì, cần đọc danh sách thành phần trên bao bì.
Vì sao umami được công nhận muộn ở phương Tây?
Bếp phương Tây dùng nhiều nguồn umami như phô mai, cà chua, nước hầm, nhưng không tách riêng cảm giác đó thành một vị. Giới khoa học cần bằng chứng sinh học rõ ràng; khi thụ thể đặc hiệu cho glutamate được xác định đầu những năm 2000, umami mới được chấp nhận rộng rãi.