Ớt là quả của các loài cây chi Capsicum, họ Cà, có quê hương ở châu Mỹ. Trước chuyến đi của Columbus năm 1492, không một bếp nào ở châu Á, châu Phi hay châu Âu biết đến ớt. Chỉ trong khoảng một thế kỷ sau đó, nhờ tàu buôn Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha, ớt đã có mặt ở Ấn Độ, Đông Nam Á, Trung Hoa, Triều Tiên, Nhật Bản, châu Phi và vùng Balkan.
Vị cay của ớt đến từ capsaicin, chất đánh lừa thụ thể cảm nhận nhiệt trong miệng khiến não tưởng là đang bị bỏng. Điều lạ là chính con người, loài bị đánh lừa, lại mang cây ớt đi khắp thế giới. Bài này kể hành trình đó, giải thích cơ chế cay, câu chuyện chim và hạt ớt, và những chỗ người ta hay nhầm khi nói về ớt.
Quê hương châu Mỹ và năm loài ớt được thuần hoá
Chi Capsicum gồm vài chục loài hoang dã, phần lớn ở Nam Mỹ. Trong số đó, năm loài được con người thuần hoá. Loài phổ biến nhất là Capsicum annuum, gồm ớt chuông, ớt sừng, ớt paprika, jalapeño và nhiều giống ớt chỉ thiên; loài này được thuần hoá chủ yếu ở vùng nay thuộc Mexico. Capsicum frutescens gồm những giống quả nhỏ, rất cay như ớt hiểm; Capsicum chinense gồm habanero và nhiều giống cực cay; hai loài còn lại, baccatum và pubescens, chủ yếu vẫn ở Nam Mỹ.
Bằng chứng khảo cổ ở châu Mỹ, gồm hạt tinh bột và mảnh quả ớt trong các lớp đất cổ, cho thấy người bản địa đã trồng và dùng ớt từ khoảng sáu nghìn năm trước, có nơi còn sớm hơn. Người Aztec, Maya và các dân tộc vùng Andes dùng ớt trong thức ăn, đồ uống từ ca cao, làm thuốc nhuộm và nhiều mục đích khác.
Cái tên tiếng Việt chỉ đơn giản là "ớt", còn tên gọi quốc tế thì ghi dấu một sự nhầm lẫn. Khi Columbus gặp quả ớt ở vùng Caribe, ông đang tìm đường tới xứ hạt tiêu, nên gọi thứ quả cay này bằng chữ chỉ tiêu trong tiếng Tây Ban Nha. Tiếng Anh vẫn giữ cái tên "chili pepper" hay "pepper" cho ớt, dù ớt và tiêu không hề có họ hàng.
Chặng đường vòng quanh thế giới sau 1492
Ớt lan đi nhanh hơn hầu hết các cây trồng châu Mỹ khác, kể cả ngô và khoai tây. Những chặng chính mà giới sử học thực vật thường nêu:
- Sang bán đảo Iberia: ngay từ những chuyến đi đầu tiên, hạt ớt được mang về Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, trồng trong vườn tu viện và vườn quý tộc.
- Theo tàu Bồ Đào Nha sang châu Phi và Ấn Độ: người Bồ Đào Nha có các thương điếm dọc bờ châu Phi và ở Goa trên bờ tây Ấn Độ. Ớt dễ trồng, cho quả nhanh và chịu được khí hậu nhiệt đới, nên được nông dân nhận ngay; đến giữa thế kỷ 16 ớt đã quen thuộc ở nhiều vùng Ấn Độ.
- Đông Nam Á và Trung Hoa: từ các cảng Ấn Độ và Malacca, ớt theo mạng lưới buôn bán ven biển sang Đông Nam Á, rồi tới Trung Hoa. Tài liệu Trung Hoa cuối thế kỷ 16 đã nhắc tới ớt, ban đầu như cây cảnh; phải mất thêm khá lâu ớt mới thành gia vị chủ đạo ở một số vùng nội địa.
- Triều Tiên và Nhật Bản: ớt tới bán đảo Triều Tiên vào khoảng cuối thế kỷ 16 hoặc đầu thế kỷ 17; con đường cụ thể, qua Nhật hay qua Trung Hoa, vẫn còn được tranh luận. Màu đỏ của kim chi như ngày nay xuất hiện muộn hơn nhiều so với bản thân món muối rau.
- Balkan và Trung Âu: ớt tới Hungary và vùng Balkan, nhiều tác giả cho là qua ảnh hưởng của đế quốc Ottoman; từ đó ra đời paprika, bột ớt khô có giống cay và giống ngọt.
Ở Việt Nam, vì ớt có gốc châu Mỹ, có thể suy chắc rằng nó chỉ xuất hiện sau thế kỷ 16; còn con đường và thời điểm cụ thể thì chưa có tài liệu đủ rõ để khẳng định. Điều đáng chú ý là chỉ vài trăm năm sau, ớt đã gắn chặt với bếp Việt đến mức nhiều người tưởng nó là cây bản địa.
Vì sao ớt lan nhanh hơn mọi cây trồng châu Mỹ khác
Ngô, khoai tây, cà chua, thuốc lá cũng sang châu Á sau năm 1492, nhưng ít cây nào được nông dân đón nhận nhanh như ớt. Các nhà sử học nông nghiệp thường nêu mấy lý do. Thứ nhất, ớt dễ trồng: hạt nảy mầm tốt, cây chịu được đất nghèo, không cần ruộng riêng mà mọc được ở góc vườn, bờ rào. Thứ hai, cây cho quả nhanh, có quả trong vòng vài tháng, và một cây nhỏ cho đủ ớt dùng cả mùa.
Thứ ba, ớt thay thế được một thứ đắt tiền. Ở nhiều vùng châu Á, vị cay trước đó đến từ hạt tiêu, gừng, riềng, hoa tiêu; trong đó tiêu phải mua từ thương nhân. Ớt cho cảm giác cay mạnh với giá gần như bằng không, nên đặc biệt hấp dẫn với nông dân nghèo ở những vùng xa cảng biển. Thứ tư, ớt phơi khô giữ được lâu, xay bột hay ngâm muối đều được, nên dễ trở thành gia vị dự trữ cho mùa đông hay mùa mưa.
Cuối cùng, ớt hợp với cách ăn sẵn có. Những bếp đã quen vị cay, chua, mặn đậm như bếp Ấn Độ, Đông Nam Á chỉ cần thay hoặc thêm ớt vào công thức cũ. Vì vậy ớt không tạo ra nền ẩm thực mới từ con số không mà len vào những nền ẩm thực đã có, và chỉ sau vài thế hệ, người dùng quên mất rằng nó từng là cây ngoại nhập.
Capsaicin đánh lừa thụ thể nhiệt như thế nào
Chất gây cay chính trong ớt là capsaicin cùng vài chất họ hàng, gọi chung là capsaicinoid. Trên đầu dây thần kinh cảm giác trong miệng, da và niêm mạc có một kênh ion tên TRPV1, vốn mở ra khi nhiệt độ vượt khoảng bốn mươi ba độ C để báo cho não biết "nóng, nguy hiểm". Capsaicin gắn vào kênh này và mở nó ra dù nhiệt độ thực tế bình thường. Não nhận cùng tín hiệu như khi bị bỏng, nên người ăn thấy nóng rát, đổ mồ hôi, chảy nước mắt.
Kênh TRPV1 được nhóm của nhà sinh lý học David Julius nhận diện vào cuối thập niên 1990, chính bằng cách dùng capsaicin làm "mồi" để tìm gen phản ứng với nó. Công trình này góp phần vào giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học năm 2021 trao cho David Julius và Ardem Patapoutian về các thụ thể cảm nhận nhiệt độ và xúc giác.
Capsaicin hầu như không tan trong nước nhưng tan tốt trong chất béo và cồn. Đó là lý do uống nước lạnh chỉ làm dịu tạm thời rồi cay trở lại, còn những thứ có chất béo hoặc protein như sữa giúp kéo capsaicin khỏi bề mặt lưỡi. Một chi tiết hay bị hiểu sai: capsaicin tập trung nhiều nhất ở phần màng trắng xốp giữ hạt bên trong quả, gọi là nhau, chứ không phải ở bản thân hạt; hạt cay chủ yếu vì dính vào màng đó.
Chim không thấy cay: một giả thuyết tiến hoá
Vì sao cây ớt lại làm ra một chất khiến động vật đau? Giả thuyết được nhiều nhà sinh thái học ủng hộ là capsaicin chọn lọc kẻ ăn quả. Động vật có vú như chuột nhai nát hạt khi ăn, nên hạt ớt qua ruột chúng thường không mọc được. Chim thì nuốt quả nguyên, hạt đi qua ruột còn sống và được thả xuống chỗ mới, xa cây mẹ.
Thụ thể TRPV1 của chim có cấu tạo khác, gần như không phản ứng với capsaicin. Kết quả là chim ăn ớt không thấy cay, còn thú có vú thì tránh. Cây ớt nhờ vậy "chọn" được người phát tán hạt tốt hơn. Các nghiên cứu thực địa ở vùng ớt hoang dã Bắc Mỹ đã quan sát đúng kiểu hành vi này. Ngoài ra, capsaicin còn được cho là giúp quả chống một số loại nấm hại, một lợi ích thứ hai cho cây.
Con người là ngoại lệ thú vị. Chúng ta cảm thấy đau, nhưng nhiều nền văn hoá lại thích cảm giác đó, có thể vì cảm giác nóng không gây tổn thương thật, vì não tiết chất giảm đau nội sinh, và vì vị cay làm món ăn đơn điệu trở nên đậm đà. Câu hỏi vì sao con người thích ăn cay vẫn còn nhiều giả thuyết, chưa có lời giải duy nhất.
Đo độ cay: từ lưỡi người đến máy phân tích
Năm 1912, dược sĩ người Mỹ Wilbur Scoville đề xuất một cách đo độ cay bằng cách pha loãng chiết xuất ớt trong nước đường cho tới khi một nhóm người nếm không còn thấy cay. Từ đó có thang Scoville:
| Thời kỳ | Cách đo | Ưu và nhược |
|---|---|---|
| Phương pháp gốc của Scoville | Pha loãng dần, nhóm người nếm kết luận | Đơn giản; phụ thuộc cảm giác chủ quan, lưỡi mỏi nhanh |
| Phương pháp sắc ký hiện đại | Máy đo trực tiếp nồng độ capsaicinoid, quy đổi ra đơn vị Scoville | Chính xác, lặp lại được; không phản ánh hết cảm giác cay thực tế |
| Cảm nhận khi ăn | Phụ thuộc giống, độ chín, điều kiện trồng, từng quả | Cùng một giống có thể chênh nhau nhiều giữa các quả |
Ớt chuông đứng ở mức không, vì giống này mang một biến thể gen làm cây không tổng hợp capsaicin. Ở đầu kia, các giống được lai tạo để phá kỷ lục cay có nồng độ capsaicinoid cao gấp hàng trăm lần một quả ớt sừng thông thường. Trong cùng một cây, quả chịu hạn, nắng nóng thường cay hơn quả được tưới đều.
Những chỗ hay hiểu sai về quả ớt
Ớt là cây bản địa châu Á. Không. Mọi loài ớt trồng đều có gốc châu Mỹ. Việc ớt gắn chặt với bếp Ấn Độ, Thái, Tứ Xuyên, Hàn Quốc chỉ diễn ra trong khoảng năm thế kỷ gần đây.
Hạt là phần cay nhất. Capsaicin sinh ra ở màng nhau trắng giữ hạt; hạt cay vì tiếp xúc với màng đó. Bỏ màng trắng đi thì quả ớt bớt cay đáng kể.
Ớt xanh và ớt đỏ là hai giống khác nhau. Thường là cùng một quả ở hai độ chín. Quả chín đỏ có thêm sắc tố carotenoid và vị ngọt hơn; độ cay có thể thay đổi theo độ chín tuỳ giống.
Paprika là một loài ớt riêng. Paprika là bột từ quả ớt khô, chủ yếu các giống thuộc Capsicum annuum, có loại cay và loại ngọt. Đây là sản phẩm chế biến, không phải một loài.
Ớt và tiêu cay theo cùng một cách. Cả hai đều tác động lên thụ thể TRPV1, nhưng chất khác nhau: ớt có capsaicin, tiêu có piperine. Cảm giác cay của tiêu thường ngắn và gắt hơn, của ớt kéo dài và lan rộng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ăn ớt lại chảy nước mũi, nước mắt?
Capsaicin kích hoạt các dây thần kinh cảm giác ở miệng, mũi và mắt giống như khi gặp nhiệt hoặc chất kích thích. Cơ thể phản ứng bằng cách tiết dịch để rửa trôi tác nhân, nên nước mũi, nước mắt chảy ra. Đây là phản xạ bảo vệ, không phải dấu hiệu tổn thương thật.
Ớt có phải nguồn vitamin C được phát hiện đầu tiên không?
Nhà khoa học Hungary Albert Szent-Györgyi đã dùng ớt paprika làm nguồn chiết xuất lượng lớn vitamin C cho nghiên cứu vào thập niên 1930, và ông nhận giải Nobel năm 1937. Nhưng vitamin C được tìm ra qua nhiều nghiên cứu khác nhau, không riêng từ ớt.
Ớt chuông có thật sự không có chút capsaicin nào?
Các giống ớt chuông thông thường mang biến thể gen khiến cây gần như không tổng hợp capsaicinoid, nên được xếp mức không trên thang Scoville. Đôi khi do lai chéo trong vườn, hạt giống thế hệ sau có thể cho quả hơi cay, nhưng đó là ngoại lệ.
Vì sao người Hungary nổi tiếng với paprika?
Ớt tới vùng Balkan và Hungary từ thế kỷ 16, nhiều tác giả cho là qua ảnh hưởng Ottoman. Khí hậu Hungary hợp với các giống ớt quả dài, và qua nhiều thế kỷ, người Hungary chọn giống, phơi sấy, xay bột thành một sản phẩm đặc trưng, rồi đưa nó vào bếp quốc gia.
Có phải ăn cay nhiều thì lưỡi "quen" và bớt thấy cay?
Nhiều người ăn cay thường xuyên cho biết họ chịu được mức cay cao hơn. Các nhà nghiên cứu giải thích một phần bằng việc tiếp xúc lặp lại làm giảm độ nhạy của thụ thể, và một phần bằng yếu tố tâm lý khi đã biết cảm giác này không gây hại. Mức độ khác nhau tuỳ người.
Chữ chili có nguồn gốc từ đâu?
Chữ chili trong tiếng Anh đi qua tiếng Tây Ban Nha từ tiếng Nahuatl, ngôn ngữ của người Aztec, nơi từ gốc dùng để chỉ cây ớt. Nó không liên quan tới tên nước Chile, dù hai chữ phát âm gần giống và hay bị nhầm.